๑๒. โอตรณหารวิภงฺควิภาวนา

๔๒. เยน เยน สํวณฺณนาวิเสสภูเตน ปญฺญตฺติหารวิภงฺเคน ปญฺญตฺติโย วิภตฺตา, โส สํวณฺณนาวิเสสภูโต วิภงฺโค ปริปุณฺโณ, ‘‘กตโม โอตรโณ หารวิภงฺโค’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ นิทฺทิฏฺเฐสุ โสฬสสุ เทสนาหาราทีสุ กตโม สํวณฺณนาวิเสโส โอตรโณ หาโร โอตรณหารวิภงฺโค นามาติ ปุจฺฉติ. ‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท’’ติอาทินิทฺเทสสฺส อิทานิ มยา วุจฺจมาโน ‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติอาทิโก วิตฺถารสํวณฺณนาวิเสโส โอตรโณ หาโร โอตรณหารวิภงฺโค นามาติ คเหตพฺโพ.

ตตฺถ ปาเฐ ‘‘กตเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทโย นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ นิทฺธาริเตหิ ธมฺเมหิ โอตรตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา อิมสฺมึ ปาเฐ อิเม ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทโย นิทฺธาเรตฺวา อิเมหิ นิทฺธาริเตหิ ธมฺเมหิ โอตรตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺธนฺติ กามธาตุโต อุทฺธํ อุปริภาเค ปวตฺตาย รูปธาตุอรูปธาตุยา. อโธติ รูปธาตุโต เหฏฺฐาภาเค ปวตฺตาย กามธาตุยา. สพฺพธีติ สพฺพสฺมึ กามรูปอรูปธาตุมฺหิ. วิปฺปมุตฺโตติ ปฏิสนฺธิวเสน อปฺปวตฺตนโต วิปฺปมุตฺโต อเสกฺโข. อยํ เสกฺโข ทสฺสนมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐิยา สมุคฺฆาตตฺตา ‘‘อหํ อสฺมี’’ติ อนานุปสฺสี วิหรติ. เอวํ เสกฺขาย วิมุตฺติยา เจว อเสกฺขาย วิมุตฺติยา จ เสกฺโข เจว อเสกฺโข จ อติณฺณปุพฺพํ โอฆํ อปุนพฺภวาย วิมุตฺโต อุทตารีติ คาถาตฺโถ คเหตพฺโพ.

ตสฺมึ คาถาปาเฐ ‘‘กตเม นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ โอตรตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘อุทฺธนฺติ รูปธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุทฺธนฺติ มนุสฺสโลกโต อุทฺธํ จาตุมหาราชิกาทโยปิ คหิตาติ อตฺถสมฺภวโต ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘รูปธาตุ อรูปธาตู’’ติ วุตฺตํ. อโธติ มนุสฺสภวโต อโธ จตฺตาโร อปายภูมิโย จ คหิตาติ อตฺถสมฺภวโต ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘กามธาตู’’ติ วุตฺตํ. สพฺพธีติ จตุภูมิเกติ อตฺถสมฺภวโต ‘‘เตธาตุเก’’ติ วุตฺตํ. อยํ อเสกฺขา วิมุตฺตีติ วิมุตฺตสฺส อเสกฺขสฺส ยา วิราคตา อตฺถิ, อยมฺปิ วิราคตา อเสกฺขผลวิมุตฺติ. ‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ ปาเฐ วุตฺตปฺปการา อยํ อเสกฺขา วิมุตฺติ นิทฺธาริตาติ อตฺโถ. นิทฺธาริตาย อเสกฺขาย วิมุตฺติยา ยานิ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ นิทฺธาริตานิ, ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภวนฺติ. อยํ วุตฺตปฺปการา โอตรณา อินฺทฺริเยหิ วิมุตฺติยา โอตรณา นาม ปเวสนา นาม.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชาย อุปการกตฺตา, ปญฺญาปทฏฺฐานตฺตา วา วิชฺชา ภวนฺติ. วิชฺชุปฺปาทา ตาทิสาย วิชฺชาย อุปฺปาทา อุปฺปาทเหตุโต อวิชฺชานิโรโธ อวิชฺชาย นิโรโธ โหติ…เป… ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ โหติ, อยํ วุตฺตปฺปการา โอตรณา ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา นาม.

ตานิเยว อเสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานิ สทฺธาวีริเยหิ สีลสมฺภวโต, สติยา จ ปญฺญานุวตฺตกตฺตา. เสสา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

‘‘อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ ปาเฐ นิทฺธาเรตฺวา โอตรณา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ ปาเฐ ‘‘กตเม นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ โอตรเณหิ โอตรตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘อยํ อหสฺมีติ อนานุปสฺสีติ อยํ สกฺกายทิฏฺฐิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โย อยํ เสกฺโข ‘‘อหมสฺมี’’ติ นานุปสฺสี, ตสฺส เสกฺขสฺส สกฺกายทิฏฺฐิยา โย สมุคฺฆาโต อตฺถิ, ยา สมุคฺฆาตสงฺขาตา สมุคฺฆาตวิมุตฺติ เสกฺขา วิมุตฺติ โหติ, ตสฺสา เสกฺขาย วิมุตฺติยา ยานิ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานิ นิทฺธาริตานิ, ตานิเยว เสกฺขานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ภวนฺติ. อยํ วุตฺตปฺปการา โอตรณา อินฺทฺริเยหิ โอตรณา นาม. เสสา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

๔๓. ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติอาทิคาถายํ โอตรณา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิปาเฐ ‘‘กตเม นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ โอตรตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตํ, อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติอาทิ วุตฺตํ. นิสฺสิตสฺส ปุคฺคลสฺส จลิตํ จลนํ อตฺถิ, อนิสฺสิตสฺส ปุคฺคลสฺส จลิตํ จลนํ นตฺถิ. จลิเต จลเน อสติ ปสฺสทฺธิ ภวติ, ปสฺสทฺธิยา สติ วิชฺชมานาย นติ น โหติ, นติยา อสติ อวิชฺชมานาย อาคติคติ น โหติ, อาคติคติยา อสติ อวิชฺชมานาย จุตูปปาโต น โหติ, จุตูปปาเต อสติ อวิชฺชมาเน อิธ ฉสุ อชฺฌตฺติกายตเนสุ อตฺตานํ เนว ปสฺสติ, หุรํ วา ฉสุ พาหิรายตเนสุ อตฺตานํ น ปสฺสติ, อุภยํ อนฺตเรน วชฺเชตฺวา ผสฺสาทิสมุทาเยสุ ธมฺเมสุ อตฺตานํ น ปสฺสติ, เอโสว ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ‘‘อวิชฺชานิโรธา’’ติอาทิโก ทุกฺขสฺส อนฺโต อวสานํ กโรตีติ อตฺโถ.

นิสฺสิตสฺส จลิตนฺติ เอตฺถ ‘‘นิสฺสโย กติวิโธ’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิตนฺติ นิสฺสโย นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ เตสุ ทุวิเธสุ ตณฺหานิสฺสยทิฏฺฐินิสฺสเยสุ ยา เจตนา รตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺธาริตา, อยํ เจตนาธมฺโม ตณฺหานิสฺสโย นาม. ยา เจตนา มูฬฺหสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺธาริตา. อยํ เจตนาธมฺโม ทิฏฺฐินิสฺสโย นาม. สา ทุวิธา เจตนา ปน สงฺขารา นาม. สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ…เป… สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท นิทฺธาริโต. อยํ วุตฺตปฺปการา โอตรณา ปฏิจฺจสมุปฺปาเทหิ โอตรณา นาม.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ตณฺหานิสฺสยทิฏฺฐินิสฺสเย ยา เวทนา รตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺธาริตา, อยํ สุขา เวทนา. ยา เจตนา สมฺมูฬฺหสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺธาริตา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา. เยภุยฺเยน เสสา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

๔๔. ‘‘นิสฺสิตสฺส จลิต’’นฺติอาทิปาเฐ โอตรณา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา.

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา…เป…

ปิยํ น กยิราถ กุหิญฺจิ โลเก’’ติ. –

คาถาปาเฐ ‘‘กตเม นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ โอตรตี’’ติ ปุจฺฉิตพฺพตฺตา ‘‘เย เกจิ โสกา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เย เกจิ โสกา วา ยา กาจิ ปริเทวิตา วา อเนกรูปา ยา กาจิ ทุกฺขา วา โลกสฺมึ สมฺภวนฺติ. เอเต โสกาทโย ปิยํ ปฏิจฺจ ปภวนฺติ, ปิเย อสนฺเต เอเต โสกาทโย น ภวนฺติ. ตสฺมา ปิเย อสนฺเต โสกาทีนํ อภาวโต เยสํ วีตโสกานํ กุหิญฺจิ โลเกปิ นตฺถิ, เต วีตโสกา สุขิโน ภวนฺติ. ตสฺมา วีตโสกานํ สุขสมฺปนฺนตฺตา อโสกํ วิรชํ ปตฺถยาโน สปฺปุริโส กุหิญฺจิ โลเก ปิยํ น กยิราถาติ คาถาตฺโถ.

‘‘เย เกจิ โสกา ปริเทวิตา วา, ทุกฺขา จ โลกสฺมิมเนกรูปา ปิยํ ปฏิจฺจ ปภวนฺติ เอเต’’ติ เอตฺถ ปาเฐ ยา เวทนา นิทฺธาริตา, อยํ ทุกฺขา เวทนา. เสสา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

‘‘เย เกจิ โสกา’’ติอาทิคาถาปาเฐ โอตรณา อาจริเยน วิภตฺตา, อเมฺหหิ จ ญาตา, ‘‘กามํ กามยมานสฺสา’’ติอาทิคาถาปาเฐ ‘‘กตเม นิทฺธาเรตฺวา กตเมหิ โอตรตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘กามํ กามยมานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสํ คาถายํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตว.

ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘ปีติมโน โหตี’’ติ ปาเฐ ยา ปีติมนตา วุตฺตา นิทฺธาริตา, อยํ ปีติมนตา อนุนโย โหติ. ‘‘สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตี’’ติ ปาเฐ ยํ รุปฺปนํ อาห, อิทํ รุปฺปนํ ปฏิฆํ โหติ, อนุนโย จ ปฏิฆญฺจ นิทฺธาริตาติ อตฺโถ.

‘‘อนุนเย จ ปฏิเฆ จ นิทฺธาริเต กตโม ธมฺโม นิทฺธาริโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘อนุนโย ปฏิฆญฺจ ปน ตณฺหาปกฺโข’’ติ วุตฺตํ. ตณฺหาปกฺโขติ ตณฺหาปกฺขตฺตา ตณฺหา นิทฺธาริตา. ‘‘อนุนโย ตณฺหาปกฺโข โหตุ, ปฏิฆํ ปน ตณฺหาปกฺขํ น สิยา’’ติ เจ วเทยฺย? ปฏิฆสฺส อตฺตสิเนหวเสน ปวตฺตนโต ปฏิฆมฺปิ ตณฺหาปกฺขํ โหติ. ‘‘ตณฺหาย นิทฺธาริตาย กตโม นิทฺธาริโต’’ติ วตฺตพฺพตฺตา ‘‘ตณฺหาย จ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ทสนฺนํ รูปายตนานํ ตณฺหาย ปทฏฺฐานตฺตา ทส รูปานิ อายตนานิ นิทฺธาริตานิ. อยํ วุตฺตปฺปการา โอตรณา อายตเนหิ โอตรณา นาม. สุตฺเต อาคตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทโย เตน สํวณฺณนาวิเสเสน นเยน นิทฺธาริตา, สุตฺตตฺถมุเขน วา นิทฺธาริตา, เตน…เป… นเยน นิทฺธาริเตสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีสุ โย สํวณฺณนานยวิเสโส ตทตฺถวาจกวเสน วา ตทตฺถญาปกวเสน วา โอตรติ ปวิสติ สโมสรติ, โส สํวณฺณนานยวิเสโส โอตรโณ หาโร นามาติ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. เสเสสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน โอตรณา คเหตพฺพา. ‘‘เตนาห อายสฺมา’’ติอาทฺยานุสนฺธฺยาทิอตฺโถ เจว ‘‘นิยุตฺโต โอตรโณ หาโร’’ติ อนุสนฺธฺยาทิอตฺโถ จ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

อิติ โอตรณหารวิภงฺเค สตฺติพลานุรูปา รจิตา

วิภาวนา นิฏฺฐิตา.

ปณฺฑิเตหิ ปน อฏฺฐกถาฏีกานุสาเรน คมฺภีรตฺโถ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา คเหตพฺโพติ.