ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

๒๒๙. ตาหิ ตาหิ อุทกสิราหิ อุพฺภิชฺชติ อุทฺธํ นิกฺขมตีติ อุพฺภิทํ, ตาทิสํ อุทกํ ยสฺสาติ อุพฺภิโททโก, ท-การสฺส ปน ต-กาเร กเต อุพฺภิโตทโก, อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุพฺภินฺนอุทโก’’ติ วุตฺตํ, นทีตีเร ขตกูปโก วิย อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อตฺโถ. อุพฺภิชฺชนกมฺปิ อุทกํ กตฺถจิ เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา ธาราวเสน อุฏฺฐหิตฺวา พหิ คจฺฉติ, น ตํ โกจิ อนฺโตเยว ปติฏฺฐิตํ กาตุํ สกฺโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนโต, อิธ ปน วาลิกาตเฏ วิย อุทกรหทสฺส อนฺโตเยว อุพฺภิชฺชิตฺวา ตตฺเถว ติฏฺฐติ, น ธาราวเสน อุฏฺฐหิตฺวา พหิ คจฺฉตีติ วิญฺญายติ อโขภกสฺส สนฺนิสินฺนสฺเสว อุทกสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘น เหฏฺฐา’’ติอาทิ. เหฏฺฐาติ อุทกรหทสฺส เหฏฺฐา มหาอุทกสิรา, โลหิตานุคตา โลหิตสิรา วิย อุทกานุคโต ปถวิปเทโส ‘‘อุทกสิรา’’ติ วุจฺจติ. อุคฺคจฺฉนกอุทโกติ ธาราวเสน อุฏฺฐหนกอุทโก. อนฺโตเยวาติ อุทกรหทสฺส อนฺโต สมตลปเทเส เอว. อุพฺภิชฺชนกอุทโกติ อุพฺภิชฺชิตฺวา ตตฺเถว ติฏฺฐนกอุทโก. อาคมนมคฺโคติ พาหิรโต อุทกรหทาภิมุขํ อาคมนมคฺโค. กาเลน กาลนฺติ รุฬฺหีปทํ ‘‘เอโก เอกายา’’ติอาทิ (ปารา. ๔๔๓, ๔๔๔, ๔๕๒) วิยาติ วุตฺตํ ‘‘กาเล กาเล’’ติ. อนฺวทฺธมาสนฺติ เอตฺถ อนุสทฺโท พฺยาปเน. วสฺสานสฺส อทฺธมาสํ อทฺธมาสนฺติ อตฺโถ. เอวํ อนุทสาหนฺติ เอตฺถาปิ. วุฏฺฐินฺติ วสฺสนํ. อนุปฺปวจฺเฉยฺยาติ น อุปวจฺเฉยฺย. วสฺสสทฺทโต จสฺส สิทฺธีติ ทสฺเสติ ‘‘น วสฺเสยฺยา’’ติ อิมินา.

‘‘สีตา วาริธารา’’ติ อิตฺถิลิงฺคปทสฺส ‘‘สีตํ ธาร’’นฺติ นปุํสกลิงฺเคน อตฺถวจนํ ธารสทฺทสฺส ทฺวิลิงฺคิกภาววิญฺญาปนตฺถํ. สีตนฺติ โขภนาภาเวน สีตลํ, ปุราณปณฺณติณกฏฺฐาทิสํกิณฺณาภาเวน วา เสตํ ปริสุทฺธํ. เสตํ สีตนฺติ หิ ปริยาโย. กสฺมา ปเนตฺถ อุพฺภิโททโกเยว รหโท คหิโต, น อิตเรติ อนุโยคมปเนติ ‘‘เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหี’’ติอาทินา. อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตนฺติ อุฏฺฐหิตฺวา อุฏฺฐหิตฺวา ธารากิรณวเสน อุพฺภิชฺชนฺตํ, วินสฺสนฺตํ วา. โขเภตีติ อาโลเฬติ. วุฏฺฐีติ วสฺสนํ. ธารานิปาตปุพฺพุฬเกหีติ อุทกธารานิปาเตหิ จ ตโตเยว อุฏฺฐิตอุทกปุพฺพุฬกสงฺขาเตหิ เผณปฏเลหิ จ. เอวํ ยถากฺกมํ ติณฺณมฺปิ รหทานมคเหตพฺพตํ วตฺวา อุพฺภิโททกสฺเสว คเหตพฺพตํ วทติ ‘‘สนฺนิสินฺนเมวา’’ติอาทินา. ตตฺถ สนฺนิสินฺนเมวาติ สมฺมา, สมํ วา นิสินฺนเมว, อปริกฺโขภตาย นิจฺจลเมว, สุปฺปสนฺนเมวาติ อธิปฺปาโย. อิทฺธินิมฺมิตมิวาติ อิทฺธิมตา อิทฺธิยา ตถา นิมฺมิตํ อิว. ตตฺถาติ ตสฺมึ อุปโมปเมยฺยวจเน. เสสนฺติ ‘‘อภิสนฺเทตี’’ติอาทิกํ.