อนฺตานนฺตวาทวณฺณนา

๕๓. อนฺตานนฺตสหจริโต วาโท อนฺตานนฺโต ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ, อนฺตานนฺตสนฺนิสฺสโย วา ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ, โส เอเตสนฺติ อนฺตานนฺติกาติ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺตานนฺตวาทา’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตนเยน อนฺตานนฺตสหจริโต, ตนฺนิสฺสโย วา, อนฺตานนฺเตสุ วา ปวตฺโต วาโท เอเตสนฺติ อนฺตานนฺตวาทา. อิทานิ ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก’’ติอาทินา วกฺขมานปาฐานุรูปํ อตฺถํ วิภชนฺโต ‘‘อนฺตํ วา’’ติอาทิมาห. อมติ คจฺฉติ ภาโว โอสานเมตฺถาติ หิ อนฺโต, มริยาทา, ตปฺปฏิเสธเนน อนนฺโต. อนฺโต จ อนนฺโต จ อนฺตานนฺโต จ เนวนฺตนานนฺโต จ อนฺตานนฺโต เตฺวว วุตฺโต สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสเสนวา ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑; อุทา. ๑) วิย. จตุตฺถปทเญฺหตฺถ ตติยปเทน สมานตฺถนฺติ อนฺตานนฺตปเทเนว ยถาวุตฺตนยทฺวเยน จตุธา อตฺโถ วิญฺญายติ. กสฺส ปนายํ อนฺตานนฺโตติ? โลกียติ สํสารนิสฺสรณตฺถิเกหิ ทิฏฺฐิคติเกหิ อวปสฺสียติ, โลกิยนฺติ วา เอตฺถ เตหิ ปุญฺญาปุญฺญานิ, ตพฺพิปาโก จาติ ‘‘โลโก’’ติ สงฺขฺยํ คตสฺส อตฺตโน. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺตี’’ติ. โก ปเนโส อตฺตาติ? ฌานวิสยภูตํ กสิณนิมิตฺตํ. อยญฺหิ ทิฏฺฐิคติโก ปฏิภาคนิมิตฺตํ จกฺกวาฬปริยนฺตํ, อปริยนฺตํ วา วฑฺฒนวเสน, ตทนุสฺสวาทิวเสน จ ตตฺถ โลกสญฺญี วิหรติ, ตถา จ อฏฺฐกถายํ วกฺขติ ‘‘ตํ ‘โลโก’ติ คเหตฺวา’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๕๔-๖๐) เกจิ ปน วทนฺติ ‘‘ฌานํ, ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ อิธ อตฺตา, โลโกติ จ คหิตา’’ติ, ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ.

เอตฺถาห – ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณมฺปิ วาทีนํ อนฺตานนฺติกตฺตํ อนฺตญฺจ อนนฺตญฺจ อนฺตานนฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา, ปจฺฉิมสฺส ปน ตกฺกิกสฺส ตทุภยปฏิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถํ อนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฏิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอว. อนฺตานนฺตปฏิเสธนวาโทปิ หิ โส อนฺตานนฺตวิสโยเยว ตมารพฺภ ปวตฺตตฺตา. เอตทตฺถเมว หิ สนฺธาย อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตํ วา อนฺตนฺตํ วา อนฺตานนฺตํ วา เนวนฺตานานนฺตํ วา อารพฺภ ปวตฺตวาทา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ยถา ตติยวาเท เทสปเภทวเสน เอกสฺเสว โลกสฺส อนฺตวตา, อนนฺตวตา จ สมฺภวติ, เอวเมตฺถ ตกฺกีวาเทปิ กาลปเภทวเสน เอกสฺเสว ตทุภยสมฺภวโต อญฺญมญฺญปฏิเสเธน ตทุภยญฺเญว วุจฺจติ, ทฺวินฺนมฺปิ จ ปฏิเสธานํ ปริยุทาสตา. กถํ? อนฺตวนฺตปฏิเสเธน หิ อนนฺตวา วุจฺจติ, อนนฺตวนฺตปฏิเสเธน จ อนฺตวา. ทฺวิปฏิเสโธ หิ ปกติยตฺถญาปโก. อิติ ปฏิเสธนวเสน อนฺตานนฺตสงฺขาตสฺส อุภยสฺส วุตฺตตฺตา ยุตฺโตเยว ตพฺพิสยสฺส ปจฺฉิมสฺสาปิ อนฺตานนฺติกภาโวติ. ยเทวํ โส อนฺตานนฺติกวาทภาวโต ตติยวาทสมวโรเธเยว สิยาติ? น, กาลปเภทสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เทสปเภทวเสน หิ อนฺตานนฺติโก ตติยวาที วิย ปจฺฉิโมปิ ตกฺกิโก กาลปเภทวเสน อนฺตานนฺติโก โหติ. กถํ? ยสฺมา อยํ โลกสญฺญิโต อตฺตา อนนฺโต กทา จิ สกฺขิทิฏฺโฐติ อธิคตวิเสเสหิ มเหสีหิ อนุสุยฺยติ, ตสฺมา เนวนฺตวา. ยสฺมา ปนายํ อนฺตวา กทาจิ, สกฺขิทิฏฺโฐติ เตหิเยว อนุสุยฺยติ, ตสฺมา นานนฺตวาติ. อยํ ตกฺกิโก อวฑฺฒิตภาวปุพฺพกตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตานํ วฑฺฒิตภาวสฺส อุภยถา ลพฺภมานสฺส ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อปฺปจฺจกฺขการิตาย อนุสฺสวาทิมตฺเต ฐตฺวา วฑฺฒิตกาลวเสน ‘‘เนวนฺตวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ, อวฑฺฒิตกาลวเสน ปน ‘‘นานนฺตวา’’ติ, น ปน อนฺตตานนฺตตานํ อจฺจนฺตมภาเวน ยถา ตํ ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญา’’ติ. ยถา จานุสฺสุติกตกฺกิโน, เอวํ ชาติสฺสรตกฺกิอาทีนมฺปิ วเสน ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพํ.

เกจิ ปน ยทิ ปนายํ อตฺตา อนฺตวา, เอวํ สติ ทูรเทเส อุปปชฺชนานุสฺสรณาทิกิจฺจนิพฺพตฺติ น สิยา. อถ อนนฺตวา, เอวญฺจ อิธ ฐิตสฺเสว เทวโลกนิรยาทีสุ สุขทุกฺขานุภวนํ สิยา. สเจ ปน อนฺตวา เจว อนนฺตวา จ, เอวมฺปิ ตทุภยโทสสมาโยโค สิยา. ตสฺมา ‘‘อนฺตวา, อนนฺตวา’’ติ จ อพฺยากรณีโย อตฺตาติ เอวํ ตกฺกนวเสน จตุตฺถวาทปฺปวตฺตึ วณฺเณนฺติ. ยทิ ปเนส วุตฺตนเยน อนฺตานนฺติโก ภเวยฺย, อถ กสฺมา ‘‘เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ ‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’ติ, เตสํ มุสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๕๗) ตสฺส ปุริมวาทตฺตยปฏิกฺเขโป วุตฺโตติ? ปุริมวาทตฺตยสฺส เตน ยถาธิปฺเปตปฺปการวิลกฺขณภาวโต. เตเนว หิ การเณน ตถา ปฏิกฺเขโป วุตฺโต, น ปน ตสฺส อนฺตานนฺติกตฺตาภาเวน, น จ ปริยนฺตรหิตทิฏฺฐิวาจาหิ ปฏิกฺเขเปน, อวสฺสญฺเจตํ เอวเมว ญาตพฺพํ. อญฺญถา เหส อมราวิกฺเขปปกฺขญฺเญว ภเชยฺย จตุตฺถวาโท. น หิ อนฺตตาอนนฺตตาตทุภยวินิมุตฺโต อตฺตโน ปกาโร อตฺถิ, ตกฺกีวาที จ ยุตฺติมคฺคโกเยว. กาลเภทวเสน จ เอกสฺมิมฺปิ โลเก ตทุภยํ โน น ยุชฺชตีติ. ภวตุ ตาว ปจฺฉิมวาทีทฺวยสฺส อนฺตานนฺติกภาโว ยุตฺโต อนฺตานนฺตานํ วเสน อุภยวิสยตฺตา เตสํ วาทสฺส. กถํ ปน ปุริมวาทีทฺวยสฺส ปจฺเจกํ อนฺตานนฺติกภาโว ยุตฺโต สิยา เอเกกวิสยตฺตา เตสํ วาทสฺสาติ? วุจฺจเต – สมุทาเย ปวตฺตมาน-สทฺทสฺส อวยเวปิ อุปจารวุตฺติโต. สมุทิเตสุ หิ อนฺตานนฺตวาทีสุ ปวตฺตมาโน อนฺตานนฺติ ก-สทฺโท ตตฺถ นิรุฬฺหตาย ตทวยเวสุปิ ปจฺเจกํ อนฺตานนฺติกวาทีสุ ปวตฺตติ ยถา ‘‘อรูปชฺฌาเนสุ ปจฺเจกํ อฏฺฐวิโมกฺขปริยาโย’’, ยถา จ ‘‘โลเก สตฺตาสโย’’ติ. อถ วา อภินิเวสโต ปุริมกาเล ปวตฺตวิตกฺกวเสน อยํ ตตฺถ โวหาโร กโต. เตสญฺหิ ทิฏฺฐิคติกานํ ตถารูปเจโตสมาธิสมธิคมโต ปุพฺพกาเล ‘‘อนฺตวา นุ โข อยํ โลโก, อุทาหุ อนนฺตวา’’ติ อุภยาการาวลมฺพิโน วิตกฺกสฺส วเสน นิรุโฬฺห อนฺตานนฺติกภาโว ปจฺฉา วิเสสลาเภน เตสุ อนฺตานนฺตวาเทสุ เอกสฺเสว วาทสฺส สงฺคเห อุปฺปนฺเนปิ ปุริมสิทฺธรุฬฺหิยา โวหารียติ ยถา ‘‘สพฺเพ สตฺตา มรณธมฺมา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๓) อรหติ สตฺตปริยาโย, ยถา จ ภวนฺตรคเตปิ มณฺฑูกาทิโวหาโรติ.

๕๔-๖๐. ปฏิภาคนิมิตฺตวฑฺฒนาย เหฏฺฐา, อุปริ, ติริยญฺจ จกฺกวาฬปริยนฺตคตาคตวเสน อนฺตานนฺตภาโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิภาคนิมิตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. นฺติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ. อุทฺธมโธ อวฑฺเฒตฺวา ติริยํ วฑฺเฒตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘จกฺกวาฬปริยนฺตํ กตฺวา’’ติ อธิการวเสน โยเชตพฺพํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘ตกฺกยตีติ ตกฺกี’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๔) สทฺทโต, ‘‘จตุพฺพิโธ ตกฺกี’’ติอาทินา (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๔) อตฺถโต จ สสฺสตวาเท วุตฺตนเยน. ทิฏฺฐปุพฺพานุสาเรนาติ ทสฺสนภูเตน วิญฺญาเณน อุปลทฺธปุพฺพสฺส อนฺตวนฺตาทิโน อนุสฺสรเณน, เอวญฺจ กตฺวา อนุสฺสุติตกฺกีสุทฺธตกฺกีนมฺปิ อิธ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ. อถ วา ทิฏฺฐคฺคหเณเนว ‘‘นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๐, ๑๙๔) วิย สุตาทีนมฺปิ คหิตภาโว เวทิตพฺโพ. ‘‘อนฺตวา’’ติอาทินา อิจฺฉิตสฺส อตฺตโน สพฺพทาภาวปรามสนวเสเนว อิเมสํ วาทานํ ปวตฺตนโต สสฺสตทิฏฺฐิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สตฺเตว อุจฺเฉททิฏฺฐิโย, เสสา สสฺสตทิฏฺฐิโย’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๙๗, ๙๘).