มหาสีลวณฺณนา

๒๑. องฺคานิ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา องฺคสหจริตํ สตฺถํ ‘‘องฺค’’นฺติ วุตฺตํ อุตฺตรปทโลเปน วา. นิมิตฺตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย, เตนาห ‘‘หตฺถปาทาทีสู’’ติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘องฺคนฺติ องฺควิการํ ปเรสํ องฺควิการทสฺสเนนาปิ ลาภาลาภาทิวิชานน’’นฺติ วทนฺติ. นิมิตฺตสตฺถนฺติ นิมิตฺเตน สญฺชานนปฺปการทีปกํ สตฺถํ, ตํ วตฺถุนา วิภาเวตุํ ‘‘ปณฺฑุราชา’’ติอาทิมาห. ปณฺฑุราชาติ จ ‘‘ทกฺขิณารามาธิปติ’’ อิจฺเจว วุตฺตํ. สีหฬทีเป ทกฺขิณารามนามกสฺส สงฺฆารามสฺส การโกติ วทนฺติ. ‘‘ทกฺขิณมธุราธิปตี’’ติ จ กตฺถจิ ลิขิตํ, ทกฺขิณมธุรนครสฺส อธิปตีติ อตฺโถ. มุตฺตาโยติ มุตฺติกา. มุฏฺฐิยาติ หตฺถมุทฺทาย. ฆรโคลิกายาติ สรพุนา. โส ‘‘มุตฺตา’’ติ สญฺญานิมิตฺเตนาห, สงฺขฺยานิมิตฺเตน ปน ‘‘ติสฺโส’’ติ.

‘‘มหนฺตาน’’นฺติ เอเตน อปฺปกํ นิมิตฺตเมว, มหนฺตํ ปน อุปฺปาโทติ นิมิตฺตุปฺปาทานํ วิเสสํ ทสฺเสติ. อุปฺปติตนฺติ อุปฺปตนํ. สุภาสุภผลํ ปกาเสนฺโต อุปฺปชฺชติ คจฺฉตีติ อุปฺปาโท, อุปฺปาโตปิ, สุภาสุภสูจิกา ภูตวิกติ. โส หิ ธูโม วิย อคฺคิสฺส กมฺมผลสฺส ปกาสนมตฺตเมว กโรติ, น ตุ ตมุปฺปาเทตีติ. อิทนฺติ อิทํ นาม ผลํ. เอวนฺติ อิมินา นาม อากาเรน. อาทิสนฺตีติ นิทฺทิสนฺติ. ปุพฺพณฺหสมเยติ กาลวเสน. อิทํ นามาติ วตฺถุวเสน วทติ. โย วสภํ, กุญฺชรํ, ปาสาทํ, ปพฺพตํ วา อารุฬฺหมตฺตานํ สุปิเน ปสฺสติ, ตสฺส ‘‘อิทํ นาม ผล’’นฺติอาทินา หิ วตฺถุกิตฺตนํ โหติ. สุปินกนฺติ สุปินสตฺถํ. องฺคสมฺปตฺติวิปตฺติทสฺสนมตฺเตน ปุพฺเพ ‘‘องฺค’’นฺติ วุตฺตํ, อิธ ปน มหานุภาวตาทินิปฺผาทกลกฺขณวิเสสทสฺสเนน ‘‘ลกฺขณ’’นฺติ อยเมเตสํ วิเสโส, เตนาห ‘‘อิมินา ลกฺขเณนา’’ติอาทิ. ลกฺขณนฺติ หิ องฺคปจฺจงฺเคสุ ทิสฺสมานาการวิเสสํ สตฺติสิริวจฺฉคทาปาสาทาทิกมธิปฺเปตํ ตํ ตํ ผลํ ลกฺขียติ อเนนาติ กตฺวา, สตฺถํ ปน ตปฺปกาสนโต ลกฺขณํ. อาหเตติ ปุราเณ. อนาหเตติ นเว. อหเตติ ปน ปาเฐ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ. อิโต ปฏฺฐายาติ เทวรกฺขสมนุสฺสาทิเภเทน ยถาผลํ ปริกปฺปิเตน วิวิธวตฺถภาเค อิโต วา เอตฺโต วา สญฺฉินฺเน อิทํ นาม โภคาทิผลํ โหติ. เอวรูเปน ทารุนาติ ปลาสสิริผลาทิทารุนา, ตถา ทพฺพิยา. ยทิ ทพฺพิโหมาทีนิปิ อคฺคิโหมาเนว, อถ กสฺมา วิสุํ วุตฺตานีติ อาห ‘‘เอวรูปายา’’ติอาทิ. ทพฺพิโหมาทีนิ โหโมปกรณาทิวิเสเสหิ ผลวิเสสทสฺสนวเสน วุตฺตานิ, อคฺคิโหมํ ปน วุตฺตาวเสสสาธนวเสน วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ทพฺพิโหมาทีนี’’ติอาทิ.

กุณฺฑโกติ ตณฺฑุลขณฺฑํ, ติลสฺส อิทนฺติ เตลํ, สมาสตทฺธิตปทานิ ปสิทฺเธสุ สามญฺญภูตานีติ วิเสสกรณตฺถํ ‘‘ติลเตลาทิก’’นฺติ วุตฺตํ. ปกฺขิปนนฺติ ปกฺขิปนตฺถํ. ‘‘ปกฺขิปนวิชฺช’’นฺติปิ ปาโฐ, ปกฺขิปนเหตุภูตํ วิชฺชนฺติ อตฺโถ. ทกฺขิณกฺขกชณฺณุโลหิตาทีหีติ ทกฺขิณกฺขกโลหิตทกฺขิณชณฺณุโลหิตาทีหิ. ‘‘ปุพฺเพ’’ติอาทินา องฺคองฺควิชฺชานํ วิเสสทสฺสเนน ปุนรุตฺตภาวมปเนติ. องฺคุลฏฺฐึ ทิสฺวาติ องฺคุลิภูตํ, องฺคุลิยา วา ชาตํ อฏฺฐึ ปสฺสิตฺวา, องฺคุลิจฺฉวิมตฺตํ อปสฺสิตฺวา ตทฏฺฐิวิปสฺสนวเสเนว พฺยากโรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘องฺคลฏฺฐินฺติ สรีร’’นฺติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑) ปน อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน วุตฺตํ, เอวํ สติ องฺคปจฺจงฺคานํ วิรุหนภาเวน ลฏฺฐิสทิสตฺตา สรีรเมว องฺคลฏฺฐีติ วิญฺญายติ. กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโต, อาจารกุลปุตฺโต จ. ทิสฺวาปีติ เอตฺถ อปิ-สทฺโท อทิสฺวาปีติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. อพฺภิโน สตฺถํ อพฺเภยฺยํ. มาสุรกฺเขน กโต คนฺโถ มาสุรกฺโข. ราชูหิ ปริภูตฺตํ สตฺถํ ราชสตฺถํ. สพฺพานิเปตานิ ขตฺตวิชฺชาปกรณานิ. สิว-สทฺโท สนฺติอตฺโถติ อาห ‘‘สนฺติกรณวิชฺชา’’ติ, อุปสคฺคูปสมนวิชฺชาติ อตฺโถ. สิวา-สทฺทเมว รสฺสํ กตฺวา เอวมหาติ สนฺธาย ‘‘สิงฺคาลรุตวิชฺชา’’ติ วทนฺติ, สิงฺคาลานํ รุเต สุภาสุภสญฺชานนวิชฺชาติ อตฺโถ. ‘‘ภูตเวชฺชมนฺโตติ ภูตวสีกรณมนฺโต. ภูริฆเรติ อนฺโตปถวิยํ กตฆเร, มตฺติกามยฆเร วา. ‘‘ภูริวิชฺชา สสฺสพุทฺธิกรณวิชฺชา’’ติ สารสมาเส. สปฺปาวฺหายนวิชฺชาติ สปฺปาคมนวิชฺชา. วิสวนฺตเมว วาติ วิสวมานเมว วา. ภาวนิทฺเทสสฺส หิ มาน-สทฺทสฺส อนฺตพฺยปฺปเทโส. ยาย กโรนฺติ, สา วิสวิชฺชาติ โยชนา. ‘‘วิสตนฺตฺรเมว วา’’ติปิ ปาโฐ. เอวํ สติ สรูปทสฺสนํ โหติ, วิสวิจารณคนฺโถเยวาติ อตฺโถ. ตนฺตฺรนฺติ หิ คนฺถสฺส ปรสมญฺญา. สปกฺขกอปกฺขกทฺวิปทจตุปฺปทานนฺติ ปิงฺคลมกฺขิกาทิสปกฺขกฆรโคลิกาทิอปกฺขกเทวมนุสฺสจงฺโคราทิทฺวิปท- กณฺฏสสชมฺพุกาทิจตุปฺปทานํ. รุตํ วสฺสิตํ. คตํ คมนํ, เอเตน ‘‘สกุณวิชฺชา’’ติ อิธ มิคสทฺทสฺส โลปํ, นิทสฺสนมตฺตํ วา ทสฺเสติ. สกุณญาณนฺติ สกุณวเสน สุภาสุภผลสฺส ชานนํ. นนุ สกุณวิชฺชาย เอว วายสวิชฺชาปวิฏฺฐาติ อาห ‘‘ตํ วิสุญฺเญว สตฺถ’’นฺติ. ตํตํปกาสกสตฺถานุรูปวเสน หิ อิธ ตสฺส ตสฺส วจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปริปกฺกคตภาโว อตฺตภาวสฺส, ชีวิตกาลสฺส จ วเสน คเหตพฺโพติ ทสฺเสติ ‘‘อิทานี’’ติอาทินา. อาทิฏฺฐญานนฺติ อาทิสิตพฺพสฺส ญาณํ. สรรกฺขณนฺติ สรโต อตฺตานํ, อตฺตโต วา สรสฺส รกฺขณํ. ‘‘สพฺพสงฺคาหิก’’นฺติ อิมินา มิค-สทฺทสฺส สพฺพสกุณจตุปฺปเทสุ ปวตฺตึ ทสฺเสติ, เอกเสสนิทฺเทโส วา เอส จตุปฺปเทเสฺวว มิค-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตฺตา. สพฺเพสมฺปิ สกุณจตุปฺปทานํ รุตชานนสตฺถสฺส มิคจกฺกสมญฺญา, ยถา ตํ สุภาสุภชานนปฺปกาเร สพฺพโต ภทฺรํ จกฺกาทิสมญฺญาติ อาห ‘‘สพฺพ…เป… วุตฺต’’นฺติ.

๒๒. ‘‘สามิโน’’ติอาทิ ปสฏฺฐาปสฏฺฐการณวจนํ. ลกฺขณนฺติ เตสํ ลกฺขณปฺปกาสกสตฺถํ. ปาริเสสนเยน อวเสสํ อาวุธํ. ‘‘ยมฺหิ กุเล’’ติอาทินา อิมสฺมึ ฐาเน ตถาชานนเหตุ เอว เสสํ ลกฺขณนฺติ ทสฺเสติ. อยํ วิเสโสติ ‘‘ลกฺขณ’’นฺติ เหฏฺฐา วุตฺตา ลกฺขณโต วิเสโส. ตทตฺถาวิกรณตฺถํ ‘‘อิทญฺเจตฺถ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ อคฺคึ ธมมานนฺติ อคฺคึ มุขวาเตน ชาเลนฺตํ. มกฺเขสีติ วินาเสติ. ปิฬนฺธนกณฺณิกายาติ กณฺณาลงฺการสฺส. เคหกณฺณิกายาติ เคหกูฏสฺส, เอเตน เอกเสสนยํ, สามญฺญนิทฺเทสํ วา อุเปตํ. กจฺฉปลกฺขณนฺติ กุมฺมลกฺขณํ. สพฺพจตุปฺปทานนฺติ มิค-สทฺทสฺส จตุปฺปทวาจกตฺตมาห.

๒๓. อสุกทิวเสติ ทุติยาตติยาทิติถิวเสน วุตฺตํ. อสุกนกฺขตฺเตนาติ อสฺสยุชภรณีกตฺติกาโรหณีอาทินกฺขตฺตโยควเสน. วิปฺปวุตฺถานนฺติ วิปฺปวสิตานํ สเทสโต นิกฺขนฺตานํ. อุปสงฺกมนํ อุปยานํ. อปยานํ ปฏิกฺกมนํ. ทุติยปเทปีติ ‘‘พาหิรานํ รญฺญํ…เป… ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺเต ทุติยวาเกฺยปิ. ‘‘อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ชโย’’ติอาทีหิ ทฺวีหิ วาเกฺยหิ วุตฺตา ชยปราชยา ปากฏาเยว.

๒๔. ราหูติ ราหุ นาม อสุริสฺสโร อสุรราชา. ตถา หิ มหาสมยสุตฺเต อสุรนิกาเย วุตฺตํ –

‘‘สตญฺจ พลิปุตฺตานํ, สพฺเพ เวโรจนามกา;

สนฺนยฺหิตฺวา พลิเสนํ, ราหุภทฺทมุปาคมุ’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๙);

ตสฺส จนฺทิมสูริยานํ คหณํ สํยุตฺตนิกาเย จนฺทิมสุตฺตสูริยสุตฺเตหิ ทีเปตพฺพํ. อิติ-สทฺโท เจตฺถ อาทิอตฺโถ ‘‘จนฺทคฺคาหาทโย’’ติ วุตฺตตฺตา, เตน สูริยคฺคาหนกฺขตฺตคฺคาหา สงฺคยฺหนฺติ. ตสฺมา จนฺทิมสูริยานมิว นกฺขตฺตานมฺปิ ราหุนา คหณํ เวทิตพฺพํ. ตโต เอว หิ ‘‘อปิ จา’’ติอาทินา นกฺขตฺตคาเห ทุติยนโย วุตฺโต. องฺคารกาทิคาหสมาโยโคปีติ อคฺคหิตคฺคหเณน องฺคารกสสิปุตฺตสูรครุสุกฺกรวิสุตเกตุสงฺขาตานํ คาหานํ สมาโยโค อปิ นกฺขตฺตคาโหเยว สห ปโยเคน คหณโต. สหปโยโคปิ หิ เวทสมเยน คหณนฺติ วุจฺจติ. อุกฺกานํ ปตนนฺติ อุกฺโกภาสานํ ปตนํ. วาตสงฺฆาเตสุ หิ เวเคน อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺเฏนฺเตสุ ทีปิโกภาโส วิย โอภาโส อุปฺปชฺชิตฺวา อากาสโต ปตติ, ตตฺรายํ อุกฺกาปาตโวหาโร. โชติสตฺเถปิ วุตฺตํ –

‘‘มหาสิขา จ สุกฺขคฺคา-รตฺตานิลสิโขชฺชลา;

โปริสี จ ปมาเณน, อุกฺกา นานาวิธา มตา’’ติ.

ทิสากาลุสิยนฺติ ทิสาสุ โขภนํ, ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘อคฺคิสิขธูมสิขาทีหิ อากุลภาโว วิยา’’ติ อิมินา, อคฺคิสิขธูมสิขาทีนํ พหุธา ปาตุภาโว เอว ทิสาทาโห นามาติ วุตฺตํ โหติ. ตเทว ‘‘ธูมเกตู’’ติ โลกิยา วทนฺติ. วุตฺตญฺจ โชติสตฺเถ –

‘‘เกตุ วิย สิขาวตี, โชติ อุปฺปาตรูปินี’’ติ.

สุกฺขวลาหกคชฺชนนฺติ วุฏฺฐิมนฺตเรน วายุเวคจลิตสฺส วลาหกสฺส นทนํ. ยํ โลกิยา ‘‘นิฆาโต’’ติ วทนฺติ. วุตฺตญฺจ โชติสตฺเถ –

‘‘ยทานฺตลิกฺเข พลวา, มารุโต มารุตาหโต;

ปตตฺยโธ ส นีฆาโต, ชายเต วายุสมฺภโว’’ติ.

อุทยนนฺติ ลคฺคนมายูหนํ.

‘‘ยโทเทติ ตทา ลคนํ, ราสีนมนฺวยํ กมา’’ติ –

หิ วุตฺตํ. อตฺถงฺคมนมฺปิ ตโต สตฺตมราสิปฺปมาณวเสน เวทิตพฺพํ. อพฺภา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ อวิสุทฺธตา. ตพฺพินิมุตฺตตา โวทานํ. วุตฺตญฺจ ‘‘จตฺตาโรเม ภิกฺขเว, จนฺทิมสูริยานํ อุปกฺกิเลสา, เยหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐา จนฺทิมสูริยา น ตปนฺติ น ภาสนฺติ น วิโรจนฺติ. กตเม จตฺตาโร? อพฺภา ภิกฺขเว, จนฺทิมสูริยานํ อุปกฺกิเลสา, เยน…เป… ธูโม…เป… รโช…เป… ราหุ ภิกฺขเว…เป… อิเม โข…เป… น วิโรจนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๕๐).

๒๕. เทวสฺสาติ เมฆสฺส. ธารานุปฺปเวจฺฉนํ วสฺสนํ. อวคฺคาโหติ ธาราย อวคฺคหณํ ทุคฺคหณํ, เตนาห ‘‘วสฺสวิพนฺโธ’’ติ. หตฺถมุทฺทาติ หตฺเถน อธิปฺเปตวิญฺญาปนํ, ตํ ปน องฺคุลิสงฺโกจเนน คณนาเยวาติ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน (ที. นิ. ฏี. ๑.๒๑) วุตฺตํ. อาจริยสาริปุตฺตตฺเถเรน ปน ‘‘หตฺถมุทฺทา นาม องฺคุลิปพฺเพสุ สญฺญํ ฐเปตฺวา คณนา’’ติ ทสฺสิตา. คณนา วุจฺจติ อจฺฉิทฺทกคณนา ปริเสสญาเยน, สา ปน ปาทสิกมิลกฺขกาทโย วิย ‘‘เอกํ เทฺว’’ติอาทินา นวนฺตวิธินา นิรนฺตรคณนาติ เวทิตพฺพา. สมูหนํ สงฺกลนํ วิสุํ อุปฺปาทนํ อปนยนํ ปฏุปฺปาทนํ [สฏุปฺปาทนํ (อฏฺฐกถายํ)] ‘‘สทุปฺปาทน’’นฺติปิ ปฐนฺติ, สมฺมา อุปฺปาทนนฺติ อตฺโถ. อาทิ-สทฺเทน โวกลนภาคหาราทิเก สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ โวกลนํ วิสุํ สมูหกรณํ, โวมิสฺสนนฺติ อตฺโถ. ภาคกรณํ ภาโค. ภุญฺชนํ วิภชนํ หาโร. สาติ ยถาวุตฺตา ปิณฺฑคณนา ทิสฺวาติ เอตฺถ ทิฏฺฐมตฺเตน คเณตฺวาติ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

ปฏิภานกวีติ เอตฺถ องฺคุตฺตราคเม (อ. นิ. ๔.๒๓๑) วุตฺตานนฺติ เสโส, กวีนํ กพฺยกรณนฺติ สมฺพนฺโธ, เอเตน กวีหิ กตํ, กวีนํ วา อิทํ กาเวยฺยนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อตฺตโน จินฺตาวเสนา’’ติอาทิ เตสํ สภาวทสฺสนํ. ตถา หิ วตฺถุํ, อนุสนฺธิญฺจ สยเมว จิเรน จินฺเตตฺวา กรณวเสน จินฺตากวิ เวทิตพฺโพ. กิญฺจิ สุตฺวา สุเตน อสุตํ อนุสนฺเธตฺวา กรณวเสน สุตกวิ, กิญฺจิ อตฺถํ อุปธาเรตฺวา ตสฺส สงฺขิปนวิตฺถารณาทิวเสน อตฺถกวิ, ยํ กิญฺจิ ปเรน กตํ กพฺพํ วา นาฏกํ วา ทิสฺวา ตํสทิสเมว อญฺญํ อตฺตโน ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาเนน กรณวเสน ปฏิภานกวีติ. นฺติ ตมตฺถํ. ตปฺปฏิภาคนฺติ เตน ทิฏฺเฐน สทิสํ. ‘‘กตฺตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ วิเสสนํ, ‘‘กริสฺสามี’’ติ เอตฺถ วา ภาวนปุํสกํ. ฐานุปฺปตฺติกปฏิภานวเสนาติ การณานุรูปํ ปวตฺตนกญาณวเสน. ชีวิกตฺถายาติ ปกรณาธิคตวเสเนว วุตฺตํ. กวีนํ อิทนฺติ กพฺยํ, ยํ ‘‘คีต’’นฺติ วุจฺจติ.

๒๖. ปริคฺคหภาเวน ทาริกาย คณฺหนํ อาวาหนํ. ตถา ทานํ วิวาหนํ. อิธ ปน ตถากรณสฺส อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโส, เหตุคพฺภวเสน วา, เตนาห ‘‘อิมสฺส ทารกสฺสา’’ติอาทิ. อิตีติ เอวํโหนฺเตสุ, เอวํภาวโต วา. อุฏฺฐานนฺติ เขตฺตาทิโต อุปฺปนฺนมายํ. อิณนฺติ ธนวฑฺฒนตฺถํ ปรสฺส ทินฺนํ ปริยุทญฺจนํ. ปุพฺเพ ปริจฺฉินฺนกาเล อสมฺปตฺเตปิ อุทฺธริตมิณํ อุฏฺฐานํ, ยถาปริจฺฉินฺนกาเล ปน สมฺปตฺเต อิณนฺติ เกจิ, ตทยุตฺตเมว อิณคหเณเนว สิชฺฌนโต. ปเรสํ ทินฺนํ อิณํ วา ธนนฺติ สมฺพนฺโธ. ถาวรนฺติ จิรฏฺฐิติกํ. เทสนฺตเร ทิคุณติคุณาทิคหณวเสน ภณฺฑปฺปโยชนํ ปโยโค. ตตฺถ วา อญฺญตฺถ วา ยถากาลปริจฺเฉทํ วฑฺฒิคหณวเสน ปโยชนํ อุทฺธาโร. ‘‘ภณฺฑมูลรหิตานํ วาณิชํ กตฺวา เอตฺตเกน อุทเยน สห มูลํ เทถา’ติ ธนทานํ ปโยโค, ตาวกาลิกทานํ อุทฺธาโร’’ติปิ วทนฺติ. อชฺช ปโยชิตํ ทิคุณํ จตุคุณํ โหตีติ ยทิ อชฺช ปโยชิตํ ภณฺฑํ, เอวํ อปรชฺช ทิคุณํ, อชฺช จตุคุณํ โหตีติ อตฺโถ. สุภสฺส, สุเภน วา คมนํ ปวตฺตนํ สุภโค, ตสฺส กรณํ สุภคกรณํ, ตํ ปน ปิยมนาปสฺส, สสฺสิรีกสฺส วา กรณเมวาติ อาห ‘‘ปิยมนาปกรณ’’นฺติอาทิ. สสฺสิรีกกรณนฺติ สรีรโสภคฺคกรณํ. วิลีนสฺสาติ ปติฏฺฐหิตฺวาปิ ปริปกฺกมปาปุณิตฺวา วิโลปสฺส. ตถา ปริปกฺกภาเวน อฏฺฐิตสฺส. ปริยายวจนเมตํ ปทจตุกฺกํ. เภสชฺชทานนฺติ คพฺภสณฺฐาปนเภสชฺชสฺส ทานํ. ตีหิ การเณหีติ เอตฺถ วาเตน, ปาณเกหิ วา คพฺเภ วินสฺสนฺเต น ปุริมกมฺมุนา โอกาโส กโต, ตปฺปจฺจยา เอว กมฺมํ วิปจฺจติ, สยเมว ปน กมฺมุนา โอกาเส กเต น เอกนฺเตน วาตา, ปาณกา วา อเปกฺขิตพฺพาติ กมฺมสฺส วิสุํ การณภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. วินยฏฺฐกถายํ (วิ. อฏฺฐ. ๒.๑๘๕) ปน วาเตน ปาณเกหิ วา คพฺโภ วินสฺสนฺโต กมฺมํ วินา น วินสฺสตีติ อธิปฺปาเยน ตมญฺญาตฺร ทฺวีหิ การเณหีติ วุตฺตํ. นิพฺพาปนียนฺติ อุปสมกรํ. ปฏิกมฺมนฺติ ยถา เต น ขาทนฺติ, ตถา ปฏิกรณํ.

พนฺธกรณนฺติ ยถา ชึ จาเลตุํ น สกฺโกติ, เอวํ อนาโลฬิตกรณํ. ปริวตฺตนตฺถนฺติ อาวุธาทินา สห อุกฺขิตฺตหตฺถานํ อญฺญตฺถ ปริวตฺตนตฺถํ, อตฺตนา โคปิตฏฺฐาเน อขิเปตฺวา ปรตฺถ ขิปนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. ขิปตีติ จ อญฺญตฺถ ขิปตีติ อตฺโถ. วินิจฺฉยฏฺฐาเนติ อฑฺฑวินิจฺฉยฏฺฐาเน. อิจฺฉิตตฺถสฺส เทวตาย กณฺเณ กถนวเสน ชปฺปนํ กณฺณชปฺปนนฺติ จ วทนฺติ. เทวตํ โอตาเรตฺวาติ เอตฺถ มนฺตชปฺปเนน เทวตาย โอตารณํ. ชีวิกตฺถายาติ ยถา ปาริจริยํ กตฺวา ชีวิตวุตฺติ โหติ, ตถา ชีวิตวุตฺติกรณตฺถาย. อาทิจฺจปาริจริยาติ กรมาลาหิ ปูชํ กตฺวา สกลทิวสํ อาทิจฺจาภิมุขาวฏฺฐาเนน อาทิจฺจสฺส ปริจรณํ. ‘‘ตเถวา’’ติ อิมินา ‘‘ชีวิกตฺถายา’’ติ ปทมากฑฺฒติ. สิริวฺหายนนฺติ อี-การโต อ-การโลเปน สนฺธินิทฺเทโส, เตนาห ‘‘สิริยา อวฺหายน’’นฺติ. ‘‘สิเรนา’’ติ ปน ฐานวเสน อวฺหายนาการํ ทสฺเสติ. เย ตุ อ-การโต อ-การสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘สิรวฺหายน’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ ปาเฐ อยมตฺโถ ‘‘มนฺตํ ชปฺเปตฺวา สิรสา อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส อวฺหายน’’นฺติ.

๒๗. เทวฏฺฐานนฺติ เทวายตนํ. อุปหารนฺติ ปูชํ. สมิทฺธิกาเลติ อายาจิตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธกาเล. สนฺติปฏิสฺสวกมฺมนฺติ เทวตายาจนาย ยา สนฺติ ปฏิกตฺตพฺพา, ตสฺสา ปฏิสฺสวกรณํ. สนฺตีติ เจตฺถ มนฺตชปฺปเนน ปูชากรณํ, ตาย สนฺติยา อายาจนปฺปโยโคติ อตฺโถ. ตสฺมินฺติ ยํ ‘‘สเจ เม อิทํ นาม สมิชฺฌิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมึ ปฏิสฺสวผลภูเต ยถาภิปตฺถิตกมฺมสฺมึ. ตสฺสาติ โย ‘‘ปณิธี’’ติ จ วุตฺโต, ตสฺส ปฏิสฺสวสฺส. ยถาปฏิสฺสวญฺหิ อุปหาเร กเต ปณิธิอายาจนา กตา นิยฺยาติตา โหตีติ. คหิตมนฺตสฺสาติ อุคฺคหิตมนฺตสฺส. ปโยคกรณนฺติ อุปจารกมฺมกรณํ. อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต, เตน วสฺสโวสฺส-สทฺทานํ ปุริสปณฺฑเกสุ ปวตฺตึ การณภาเวน ทสฺเสติ, ปณฺฑกโต วิเสเสน อสติ ภวตีติ วสฺโส. ปุริสลิงฺคโต วิรเหน อวอสติ หีฬิโต หุตฺวา ภวตีติ โวสฺโส. วิเสโส ราคสฺสโว ยสฺสาติ วสฺโส. วิคโต ราคสฺสโว ยสฺสาติ โวสฺโสติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธีติปิ วทนฺติ. วสฺสกรณํ ตทนุรูปเภสชฺเชน. โวสฺสกรณํ ปน อุทฺธตพีชตาทินาปิ, เตเนว ชาตกฏฺฐกถายํ ‘‘โวสฺสวราติ อุทฺธตพีชา โอโรธปาลกา’’ติ วุตฺตํ. อจฺฉนฺทิกภาวมตฺตนฺติ อิตฺถิยา อกามภาวมตฺตํ. ลิงฺคนฺติ ปุริสนิมิตฺตํ.

วตฺถุพลิกมฺมกรณนฺติ ฆรวตฺถุสฺมึ พลิกมฺมสฺส กรณํ, ตํ ปน อุปทฺทวปฏิพาหนตฺถํ, วฑฺฒนตฺถญฺจ กโรนฺติ, มนฺตชปฺปเนน อตฺตโน, อญฺเญสญฺจ มุขสุทฺธิกรณํ.เตสนฺติ อญฺเญสํ. โยคนฺติ เภสชฺชปโยคํ. วมนนฺติ ปจฺฉินฺทนํ. อุทฺธํวิเรจนนฺติ วมนเภทเมว ‘‘อุทฺธํ โทสานํ นีหรณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. วิเรจนนฺติ ปกติวิเรจนเมว. อโธวิเรจนนฺติ สุทฺธวตฺถิกสาววตฺถิอาทิวตฺถิกิริยา ‘‘อโธ โทสานํ นีหรณ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. อโถ วมนํ อุคฺคิรณเมว, อุทฺธํวิเรจนํ โทสนีหรณํ. ตถา วิเรจนํ วิเรโกว, อโธวิเรจนํ โทสนีหรณนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส ปากโฏ โหติ. โทสานนฺติ จ ปิตฺตาทิโทสานนฺติ อตฺโถ. เสมฺหนีหรณาทิ สิโรวิเรจนํ.กณฺณพนฺธนตฺถนฺติ ฉินฺนกณฺณานํ สงฺฆฏนตฺถํ. วณหรณตฺถนฺติ อรุปนยนตฺถํ. อกฺขิตปฺปนเตลนฺติ อกฺขีสุ อุสุมสฺส นีหรณเตลํ. เยน อกฺขิมฺหิ อญฺชิเต อุณฺหํ อุสุมํ นิกฺขมติ. ยํ นาสิกาย คณฺหียติ, ตํ นตฺถุ.ปฏลานีติ อกฺขิปฏลานิ. นีหรณสมตฺถนฺติ อปนยนสมตฺถํ. ขารญฺชนนฺติ ขารกมญฺชนํ. สีตเมว สจฺจํ นิรุตฺตินเยน, ตสฺส การณํ อญฺชนํ สจฺจญฺชนนฺติ อาห ‘‘สีตลเภสชฺชญฺชน’’นฺติ. สลากเวชฺชกมฺมนฺติ อกฺขิโรคเวชฺชกมฺมํ. สลากสทิสตฺตา สลากสงฺขาตสฺส อกฺขิโรคสฺส เวชฺชกมฺมนฺติ หิ สาลากิยํ. อิทํ ปน วุตฺตาวเสสสฺส อกฺขิโรคปฏิกมฺมสฺส สงฺคหณตฺถํ วุตฺตํ ‘‘ตปฺปนาทโยปิ หิ สาลากิยาเนวา’’ติ. ปฏิวิทฺธสฺส สลากสฺส นิกฺขมนตฺถํ เวชฺชกมฺมํ สลากเวชฺชกมฺมนฺติ เกจิ, ตํ ปน สลฺลกตฺติยปเทเนว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

สลฺลสฺส ปฏิวิทฺธสฺส กตฺตนํ อุพฺพาหนํ สลฺลกตฺตํ, ตทตฺถาย เวชฺชกมฺมํ สลฺลกตฺตเวชฺชกมฺมํ. กุมารํ ภรตีติ กุมารภโต, ตสฺส ภาโว โกมารภจฺจํ, กุมาโร เอว วา โกมาโร, ภตนํ ภจฺจํ, ตสฺส ภจฺจํ ตถา, ตทภินิปฺผาทกํ เวชฺชกมฺมนฺติ อตฺโถ. มูลานิ ปธานานิ โรคูปสมเน สมตฺถานิ เภสชฺชานิ มูลเภสชฺชานิ, มูลานํ วา พฺยาธีนํ เภสชฺชานิ ตถา. มูลานุพนฺธวเสน หิ ทุวิโธ พฺยาธิ. ตตฺร มูลพฺยาธิมฺหิ ติกิจฺฉิเต เยภุยฺเยน อิตรํ วูปสมติ, เตนาห ‘‘กายติกิจฺฉตํทสฺเสตี’’ติอาทิ. ตตฺถ กายติกิจฺฉตนฺติ มูลภาวโต สรีรภูเตหิ เภสชฺเชหิ, สรีรภูตานํ วา โรคานํ ติกิจฺฉกภาวํ. ขาราทีนีติ ขาโรทกาทีนิ. ตทนุรูเป วเณติ วูปสมิตสฺส มูลพฺยาธิโน อนุจฺฉวิเก อรุมฺหิ. เตสนฺติ มูลเภสชฺชานํ. อปนยนํ อปหรณํ, เตหิ อติกิจฺฉนนฺติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ โกมารภจฺจสลฺลกตฺตสาลากิยาทิวิเสสภูตานํ ตนฺตีนํ ปุพฺเพ วุตฺตตฺตา ปาริเสสวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา ตทวเสสาย ตนฺติยา อิธ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, สพฺพานิ เจตานิ อาชีวเหตุกานิเยว อิธาธิปฺเปตานิ ‘‘มิจฺฉาชีเวน ชีวิกํ กปฺเปนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑) วุตฺตตฺตา. ยํ ปน ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ ‘‘อิติ วา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิตี-ติ ปการตฺเถ นิปาโต, วา-ติ วิกปฺปนตฺเถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิมินา ปกาเรน, อิโต อญฺเญน วาติ. เตน ยานิ อิโต พาหิรกปพฺพชิตา สิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานาทีนิ ชีวิโกปายภูตานิ อาชีวิกปกตา อุปชีวนฺติ, เตสํ ปริคฺคโห กโตติ เวทิตพฺพํ.

มหาสีลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.