วิจยหารวณฺณนา

กปฺปนาภาเวปิ โวหารวเสน, อนุวาทวเสน จ ‘‘มม’’นฺติ วุตฺตํ. นิยมาภาวโต วิกปฺปนตฺถํ วาคฺคหณํ. ตํคุณสมงฺคิตาย, อภิมุขีกรณาย จ ‘‘ภิกฺขเว’’ติ อามนฺตนํ. อญฺญภาวโต, ปฏิวิรุทฺธภาวโต จ ‘‘ปเร’’ติ วุตฺตํ, วณฺณปฏิปกฺขโต, อวณฺณนียโต จ ‘‘อวณฺณ’’นฺติ, พฺยตฺติวเสน, วิตฺถารวเสน จ ‘‘ภาเสยฺยุ’’นฺติ, ธารณสภาวโต, อธมฺมปฏิปกฺขโต จ ‘‘ธมฺมสฺสา’’ติ, ทิฏฺฐิสีเลหิ สํหตภาวโต, กิเลสานํ สงฺฆาตกรณโต จ ‘‘สงฺฆสฺสา’’ติ, วุตฺตปฏินิทฺเทสโต, วจนุปนฺยาสโต จ ‘‘ตตฺรา’’ติ, สมฺมุขีภาวโต, ปุถุภาวโต จ ‘‘ตุเมฺหหี’’ติ, จิตฺตสฺส หนนโต, อารมฺมณาภิฆาตโต จ ‘‘อาฆาโต’’ติ, อารมฺมเณ สงฺโกจวุตฺติยา อนภิมุขตาย, อตุฏฺฐาการตาย จ ‘‘อปฺปจฺจโย’’ติ, อารมฺมณจินฺตนโต, นิสฺสยโต จ ‘‘เจตโส’’ติ, อตฺถสฺส อสาธนโต, อนุ อนุ อนตฺถสาธนโต จ ‘‘อนภิรทฺธี’’ติ, การณานรหตฺตา, สตฺถุสาสเน

ฐิเตหิ กาตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา จ ‘‘น กรณียา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อธิปฺเปตตฺเถ ปวตฺตตานิทสฺสเนน, อตฺถโส จ –

มมนฺติ สามินิทฺทิฏฺฐํ สพฺพนามปทํ. วาติ วิกปฺปนนิทฺทิฏฺฐํ นิปาตปทํ. ภิกฺขเวติ อาลปนนิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. ปเรติ กตฺตุนิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. อวณฺณนฺติ กมฺมนิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. ภาเสยฺยุนฺติ กิริยานิทฺทิฏฺฐํ อาขฺยาตปทํ. ธมฺมสฺส, สงฺฆสฺสาติ จ สามินิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. ตตฺราติ อาธารนิทฺทิฏฺฐํ สพฺพนามปทํ. ตุเมฺหหีติ กตฺตุนิทฺทิฏฺฐํ สพฺพนามปทํ. น-อิติ ปฏิเสธนิทฺทิฏฺฐํ นิปาตปทํ. อาฆาโต, อปฺปจฺจโย, อนภิรทฺธีติ จ กมฺมนิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. เจตโสติ สามินิทฺทิฏฺฐํ นามปทํ. กรณียาติ กิริยานิทฺทิฏฺฐํ นามปทนฺติ. เอวํ ตสฺส ตสฺส ปทสฺส วิเสสตานิทสฺสเนน, พฺยญฺชนโส จ วิจยนํ ปทวิจโย. อติวิตฺถารภเยน ปน สกฺกาเยว อฏฺฐกถํ, ตสฺสา จ ลีนตฺถวิภาวนํ อนุคนฺตฺวา อยมตฺโถ วิญฺญุนา วิภาเวตุนฺติ น วิตฺถารยิมฺห.

‘‘ตตฺร เจ ตุเมฺห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, อปิ นุ ตุเมฺห ปเรสํ สุภาสิตํ ทุพฺภาสิตํ อาชาเนยฺยาถา’’ติ อยํ อนุมติปุจฺฉา. สตฺตาธิฏฺฐานา, อเนกาธิฏฺฐานา, ปรมตฺถวิสยา, ปจฺจุปฺปนฺนวิสยาติ เอวํ สพฺพตฺถ ยถาสมฺภวํ ปุจฺฉาวิจยนํ ปุจฺฉาวิจโย. ‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’ติ อิทํ วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ, นิรวเสสํ, สอุตฺตรํ, โลกิยนฺติ เอวํ สพฺพสฺสาปิ วิสฺสชฺชนสฺส ยถารหํ วิจยนํ วิสฺสชฺชนาวิจโย.

‘‘มมํ วา ภิกฺขเว ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ…เป… น เจตโส อนภิรทฺธิ กรณียา’’ติ อิมาย ปฐมเทสนาย ‘‘มมํ วา…เป… ตุมฺหํเยวสฺส เตน อนฺตราโย’’ติ อยํ ทุติยเทสนา สํสนฺทติ. กสฺมา? ปฐมาย มโนปโทสํ นิวาเรตฺวา ทุติยาย ตตฺถาทีนวสฺส ทสฺสิตตฺตา. ตถา อิมาย ทุติยเทสนาย ‘‘มมํ วา…เป… อปิ นุ ตุเมฺห ปเรสํ สุภาสิตํ ทุพฺภาสิตํ อาชาเนยฺยาถา’’ติ อยํ ตติยเทสนา สํสนฺทติ. กสฺมา? ทุติยาย ตตฺถาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ตติยาย วจนตฺถสลฺลกฺขณมตฺเตปิ อสมตฺถภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา. ตถา อิมาย ตติยเทสนาย ‘‘มมํ วา…เป… น จ ปเนตํ อเมฺหสุ สํวิชฺชตี’’ติ อยํ จตุตฺถเทสนา สํสนฺทติ. กสฺมา? ตติยาย มโนปโทสํ สพฺพถา นิวาเรตฺวา จตุตฺถาย อวณฺณฏฺฐาเน ปฏิปชฺชิตพฺพาการสฺส ทสฺสิตตฺตาติ อิมินา นเยน ปุพฺเพน อปรํ สํสนฺทิตฺวา วิจยนํ ปุพฺพาปรวิจโย. อสฺสาทวิจยาทโย วุตฺตนยาว. เตสํ ลกฺขณสนฺทสฺสนมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส.

‘‘อปิ นุ ตุเมฺห ปเรสํ สุภาสิตํ ทุพฺภาสิตํ อาชาเนยฺยาถา’’ติ อิมาย ปุจฺฉาย ‘‘โน เหตํ ภนฺเต’’ติ อยํ วิสฺสชฺชนา สเมติ. กุปิโต หิ เนว พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกานํ น มาตาปิตูนํ น ปจฺจตฺถิกานํ สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถํ อาชานาติ. ‘‘กตมญฺจ ตํ ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ…เป… ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺยา’’ติ อิมาย ปุจฺฉาย ‘‘ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต’’ติอาทิกา อยํ วิสฺสชฺชนา สเมติ. ภควา หิ อนุตฺตเรน ปาณาติปาตวิรมณาทิคุเณน สมนฺนาคโต, ตญฺจ โข สมาธึ, ปญฺญญฺจ อุปนิธาย อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ. ‘‘กตเม จ เต ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา’’ติอาทิกาย ปุจฺฉาย ‘‘สนฺติ ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา’’ติอาทิกา วิสฺสชฺชนา สเมติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณคุณา หิ อญฺญตฺร ตถาคตา อญฺเญสํ ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตฺตา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียาติ อิมินา นเยน วิสฺสชฺชนาย ปุจฺฉานุรูปตาวิจยนเมว อิธ สงฺคหคาถาย อภาวโต อนุคีติวิจโยติ. อยํ ปทปญฺหาทิเอกาทสธมฺมวิจยนลกฺขโณ วิจยหาโร นาม. วุตฺตญฺจ ‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจา’’ติอาทิ (เนตฺติ. ๔.๒).