กามาวจรกุสลํ

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

๒. สนฺเตติ สภาวโต วิชฺชมาเน. ผสฺสสฺส วิสยวิสยีนํ สนฺนิปตนากาเรน คเหตพฺพตฺตา ผุสนํ วิสเย จิตฺตสฺส สนฺนิปตนํ วุตฺตํ. ‘‘จินฺตนฏฺเฐน จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโน’’ติอาทินา จิตฺตาทิสทฺทา จินฺตนาทิพฺยาปารมุเขน อตฺตโน อตฺถํ วิภาเวนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ มโนติอาทีสุ วิย กิจฺจวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา’’ติ. ยถา โลเก วิกตเมว เวกตํ, วิสโย เอว เวสยนฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโน เอว มานสนฺติ สทฺทมตฺตวิเสโส. นีลาทิ-สทฺทา วิย วตฺถาทีสุ จิตฺเตสุ ปริสุทฺธภาวนิพนฺธนา ปณฺฑรสทฺทสฺส ปวตฺตีติ ตสฺส คุณวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. ยถา กายิกํ สาตนฺติ เอตฺถ กายปฺปสาทนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ, เอวํ เจตสิกํ สาตนฺติ เอตฺถ เจโตนิสฺสิตํ สาตนฺติ นิสฺสยวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. เอกกฺขณิกา นานากฺขณิกา จ จิตฺตสฺส ฐิติ นาม, ตสฺส อวตฺถาวิเสโสติ อวตฺถาวิเสสาเปกฺโข จิตฺตสฺส ฐิตีติ เอวํปกาโร นิทฺเทโส. ‘‘น ลุพฺภตี’’ติ วุตฺตสฺส จิตฺตสฺส, ปุคฺคลสฺส วา ปวตฺติอาการภาเวน อลุพฺภนาติ อโลโภ วุตฺโตติ อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสาเปกฺโข อลุพฺภนาติ นิทฺเทโส. วุตฺตนเยเนว อลุพฺภิตสฺส ภาโว อลุพฺภิตตฺตนฺติ อยํ นิทฺเทโส อญฺญสฺส ภาวภูตตาวิเสสาเปกฺโข วุตฺโต. กตฺตุกรณภาวาทโย สภาวธมฺมานํ อชฺฌาโรปนวเสเนว สิชฺฌนฺติ, ภาวนิทฺเทโส ปน อชฺฌาโรปนานเปกฺโข, ตโตเยว จ วิเสสนฺตรวินิมุตฺโต วินิวตฺโต วิเสสโต นิชฺชีวภาวคิภาวโต สภาวนิทฺเทโส นาม โหตีติ ผสฺโสติ อิทํ ผุสนฏฺเฐน ‘‘ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปท’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณํ ผุสนฺตสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติอากาโร ผุสนพฺยาปาโร โหตีติ ‘‘ผุสนกิริยา ผุสนากาโร’’ติ วุตฺตํ. สมฺผุสนาติ สํ-สทฺโท ‘‘สมุทโย’’ติอาทีสุ วิย สมาคมตฺถทีปโกติ อาห ‘‘สมาคมผุสนา’’ติ. ‘‘ผุสามิ เนกฺขมฺมสุข’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๗๒) ปฏิลาโภปิ ผุสนา สมฺผุสนาติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘น ปฏิลาภสมฺผุสนา’’ติ.

อปเรน เววจเนน. พหุสฺสุตภาวสมฺปาทิกาย ปญฺญาย ปณฺฑิจฺจปริยาโย. สิปฺปายตนาทีสุ ทกฺขตาภูตาย โกสลฺลปริยาโย, ยตฺถ กตฺถจิ ติกฺขสุขุมาย เนปุญฺญปริยาโย, สมฺมา ธมฺเม ปญฺญเปนฺติยา เวภพฺยาปริยาโยติ เอวมาทินา เตสุ เตสุ ปญฺญาวิเสเสสุ เต เต ปริยายวิเสสา วิเสเสน ปวตฺตาติ เตสํ ปญฺญาวิเสสานํ นานากาเล ลพฺภมานตา วุตฺตา, อิตเรปิ อนุคตา โหนฺติ เยภุยฺเยนาติ อธิปฺปาโย. อตฺถนานตฺเตน ปญฺญาทิอตฺถวิเสเสน. โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตนฺติ เอวํปการา นิทฺเทสา สภาวาการภาวทีปนวเสน พฺยญฺชนวเสเนว วิภาควจนํ. ปณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ปญฺญาวิเสสนิพนฺธนตฺตา อตฺถวเสน วิภาควจนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อถ วา’’ติอาทินา. เอวมากาโร ปนาติ ปุริมาการโต วิเสโส อตฺถโต วิภตฺติคมนสฺส การณํ วุตฺตํ.

ปฏิกฺขิปนํ ปฏิเสธนํ ปฏิกฺเขโป, ตสฺส นานตฺตํ วิเสโส ปฏิกฺเขปนานตฺตํ, สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขโป, เตน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขเปน นานตฺตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ. ตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ ปน โกธครุตาทิเภทภินฺนนฺติ ‘‘โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. โกธาทีหิ วิสิฏฺโฐ ภินฺโน สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป ปฏิเสธนํ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขโป. โกธครุตาทิเยว, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ โกธครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโข. มกฺขลาภสกฺการครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺขภาววิเสเสน อสทฺธมฺมครุตา ตพฺภาเวน เอกีภูตาปิ นานตฺตํ คตา. ยสฺมา ปน โกโธ อตฺถโต โทโสเยว. มกฺโข โทสปฺปธานา ปรคุณวิทฺธํสนาการปฺปวตฺตา อกุสลา ขนฺธา. ตคฺครุตา จ เตสํ สาทรอภิสงฺขรณวเสน ปวตฺตนเมว. ลาภครุตา จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺการครุตา, เตสํเยว สุสงฺขตานํ ลทฺธกามตา. ตทุภเยสุ จ อาทรกิริยา ตถาปวตฺตา อิจฺฉาเยว, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตน อสทฺธมฺมา นานตฺตํ คตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ จตฺตาโร อสทฺธมฺมา อิจฺเจว อุทฺทิฏฺฐา. อสทฺธมฺมครุตาติ เอตฺถ จ ปุริมสฺมึ วิกปฺเป ‘‘น สทฺธมฺมครุตา’’ติ สทฺธมฺมครุตา น โหตีติ อตฺโถ. ทุติยสฺมึ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตา เอว วา ปฏิปกฺโข, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โกธมกฺขครุตานญฺหิ สทฺธมฺมวิเสสา ปวตฺติเภทภินฺนา เมตฺตา ปฏิปกฺโข. ลาภสกฺการครุตานํ อปฺปิจฺฉตา สนฺโตสา. เตน โกธครุตา น สทฺธมฺมครุตาติ โกธครุตา กายจิ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. ตถา มกฺขครุตาทีสุปิ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จตฺตาโร สทฺธมฺมา สทฺธมฺมครุตา น โกธครุตา…เป… สทฺธมฺมครุตา น สกฺการครุตา’’ติ (อ. นิ. ๔.๔๔) อาคตตนฺติปิ สมตฺถิตา ภวติ. โลโภ น โหตีติ อโลโภ ลุพฺภนา น โหตีติ อลุพฺภนาติ เอวมาทิโก อโลโภติอาทีนํ โลภาทิวิสิฏฺโฐ ปฏิกฺเขโป ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทิเกหิ วิสทิสภาวโต ‘‘ผสฺสาทีหิ นานตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ผสฺสาทีหีติ เจตฺถ อลุพฺภนาทโยปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. โลภาทิปฏิปกฺเขนาติ ‘‘โลภปฏิปกฺโข อโลโภ’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อโลภาโทสาโมหานํ วิธุรตาย ปฏิปกฺขภาเวน จ ลพฺภมาโน อญฺญมญฺญวิสทิโส โลภาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปภาเวน โลภาทิปฏิปกฺขภาเวน จ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อโลภา…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ. พหูหิ ปกาเรหิ ทีเปตพฺพตฺถตา มหตฺถตา. อาทรวเสน โสตูนํ.

๓. ยทิปิ เอกสฺมึ ขเณ เอกํเยว อารมฺมณํ โหติ, ฉสุปิ ปน อารมฺมเณสุ อุปฺปตฺติรหตฺตา ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ สาตสฺส สุขสฺส. ชาตาติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เจตสิกสาตสงฺขาตา โสมนสฺสเวทนา สเหว อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตทนุรูปผสฺสสหิตา หุตฺวา ปวตฺตา ตชฺชาติ วุตฺตา. สาทยตีติ อธิคมาสีสาย อนญฺญนินฺนํ กโรติ.

๕. น ตสฺสา ตชฺชตาติ ตสฺสา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสารุปฺปา ‘‘ตสฺส ชาตา’’ติ วา อุภยถาปิ ตชฺชตา น ยุชฺชติ. ยทิปิ ผสฺโส วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ โส ตสฺส ปจฺจโย โหติเยวาติ ตสฺส ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชตา วตฺตพฺพาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น จ ตเทวา’’ติอาทิ. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ อิมินาปิ อตฺเถน ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาติ วตฺตุํ น สกฺกา. วิญฺญาณสฺส ปน ตชฺชตาปญฺญตฺติ ลพฺภเตว. ตถา หิ ‘‘กึ วา เอเตนา’’ติอาทินา ผสฺสาทีนํ ตถา เทเสตพฺพตํ อาห.

๗. จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อานยนาการปฺปวตฺโต วิตกฺโก อตฺถโต อารมฺมณํ ตตฺถ อากฑฺฒนฺโต วิย โหตีติ ‘‘อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกน’’นฺติ วุตฺตํ.

๘. อารมฺมณสฺส อนุมชฺชนาการปฺปวตฺโต วิจาโร ตตฺถ ปริพฺภมนฺโต วิย สมนฺตโต จรนฺโต วิย จ โหตีติ ‘‘สมนฺตโต จรณํ วิจรณ’’นฺติ วุตฺตํ.

๑๑. ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโตติ ปาณวธาทิสาธนอวฏฺฐานมตฺตภาวโต, น พลวภาวโตติ อธิปฺปาโย.

๑๔. เยน ธมฺเมน จิตฺเต อารมฺมณํ อุปติฏฺฐติ โชตติ จ, โส ธมฺโม อุปฏฺฐานํ โชตนนฺติ จ วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวา’’ติ.

๑๖. สณฺหฏฺเฐนาติ สุขุมฏฺเฐน.

๓๐. ภาโวติ หิริยนํ วทติ.

๓๓. น พฺยาปาเทตพฺโพติ อพฺยาปชฺช-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห.

๔๒-๔๓. ยทิ อนวชฺชธมฺมานํ สีฆสีฆปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุตา, สาวชฺชธมฺมานํ กถนฺติ อาห ‘‘อวิชฺชานีวรณาน’’นฺติอาทิ. เตสํ ภาโว ครุตาติ เอเตน สติปิ สพฺเพสํ อรูปธมฺมานํ สมานขณตฺเต โมหสมฺปยุตฺตานํ สาติสโย ทนฺโธ ปวตฺติอากาโรติ ทสฺเสติ. โส ปน เตสํ ทนฺธากาโร สนฺตาเน ปากโฏ โหติ.

๔๔-๔๕. อปฺปฏิฆาโต อวิโลมนํ.

๔๖-๔๗. กิลินฺนนฺติ อวสฺสุตํ.

๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนํ มายา ยา อจฺจสราติปิ วุจฺจติ. อรุมกฺขนํ วณาเลปนํ. เวฬุ เอว ทาตพฺพภาเวน ปริคฺคหิโต เวฬุทานํ นาม.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา

๕๘-๑๒๐. เตติ ผสฺสปญฺจมกาทโย. สงฺคหคมเนเนวาติ สาธารณตาทินา เกนจิ สทิสตาเลเสน, น ผสฺสาทโย วิย วิสุํ ธมฺมภาเวเนวาติ อตฺโถ. ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตาติ ผสฺสาทโย วิย สรูเปน วิสุํ วิสุํ อวุตฺตตฺตา. ยทิปิ ฉนฺทาทโย สงฺคหสุญฺญตวาเรสุปิ สรูเปน น วุตฺตา, ขนฺธายตนธาตุราสีสุ ปน สงฺคหิตาเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตํนิทฺเทเสติ สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทเส. ขนฺธานํ ธาตายตนภาเว พฺยภิจาราภาวโต อขนฺธภาวนิวารเณน อนายตนาธาตุภาวนิวารณมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ ขนฺธาทิราสิอนฺโตคธตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุทฺเทสาทีสุ ปน ‘‘เยวาปนาเตฺวว วุตฺตานํ เตสํ ตถาเยว สงฺคโห ยุตฺโต’’ติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ฐเปตฺวา เยวาปนเก’’ติ วุตฺตํ. สรูเปน อวุตฺตานมฺปิ จิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ขนฺธาทิภาโว น วาเรตพฺโพติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ วุตฺตนฺติ อุภเยสมฺปิ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ อุปตฺถมฺภกปจฺจยสงฺขาเตน. โส จ อาหารานํ อุปตฺถมฺภกภาโว ปากโฏติ กตฺวา วุตฺโต, น ชนกตฺตาภาวโต. โอชฏฺฐมกรูปสฺส หิ เวทนาทีนญฺจ อาหารณโต เตสํ ชนกตฺตํ ลพฺภตีติ. ยทิ อุปตฺถมฺภโก อิธ ปจฺจโยติ อธิปฺเปโต, กพฬีการาหารสฺส ตาว โหตุ, อิตเรสํ กถนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. สหชาตาทิปจฺจเยติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเย วทติ, มหาจตุกฺกํ วา, เอเกนากาเรนาติ รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกภาวมาห. โส เอว จ เนสํ อาหรณกิจฺจํ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต เจตนาย วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาโว สาติสโยติ อาห ‘‘วิญฺญาณํ วิเสเสนา’’ติ.

ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต การณผลานํ อเภทูปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ, นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิกมคฺโค อุปนิสฺสโย เอตสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคูปนิสฺสโย. อริยมคฺคสฺส ยถาคตมคฺคปริยาโย วุจฺจมาโน ตสฺส ยา ปุริมกาลภูตา อเภโทปจารสิทฺธา อาคมนาวตฺถา ตโต นาติวิลกฺขณาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘ปุพฺพภาค…เป… ทีปิตา’’ติ. วิญฺญาณสฺส จิตฺตวิจิตฺตตา วิชานนภาววิเสสา เอวาติ อาห ‘‘วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตา’’ติ. เวทนากฺขนฺธาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ทฺวายตนานิ โหนฺตี’’ติอาทีสุ วุตฺตมนายตนาทโยปิ สงฺคณฺหาติ. ตปฺปฏิกฺเขโปติ ตสฺส ชาตินิทฺเทสภาวสฺส ปฏิกฺเขโป. กโต โหตีติ เอเตน อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคผลเหตุโย ยตฺตกา อิมสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ, เต สพฺเพปิ ‘‘เอโก วิญฺญาณาหาโร โหตี’’ติอาทินา อวุตฺตาปิ อตฺถโต วุตฺตาเยวาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อญฺญตฺถาปิ.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สุญฺญตวาราทิวณฺณนา

๑๒๑-๑๔๕. ยถาวุตฺเต สมเยติ วุตฺตปฺปการสมูเห.

๑๔๖. อุสฺสาหนํ เปสนํ นิโยชนํ.

๑๕๖-๑๕๙. นาติสมาหิตายาติ นานาวชฺชนูปจารํ สนฺธาย วทติ. เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ กรุณามุทิตานมฺปิ อุปฺปชฺชนโต.

กายวจีกิริยา กายวจีปวตฺติ, วิญฺญตฺติ เอว วา. อสมตฺตภาวนนฺติ ปุพฺพภาคภาวนมาห.

กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.