นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก

ธมฺมสงฺคณี-อนุฏีกา

วีสติคาถาวณฺณนา

๑. อภิธมฺมสํวณฺณนาย อตฺถํ สํวณฺเณตุกาโม ตสฺสา อาทิคาถาย ตาว ปโยชนสมฺพนฺธาภิธานปุพฺพงฺคมํ อตฺถํ นิทฺธาเรนฺโต อุฬารชฺฌาสยานํ นิสมฺมการีนํ ปฏิปตฺติ ปเรสํ วิวิธหิตสุขนิปฺผาทนปฺปโยชนาติ อาจริยสฺสาปิ ธมฺมสํวณฺณนาย อาทิมฺหิ สตฺถริ นิปจฺจการสฺส อนฺตรายวิโสสนตฺถตา วิย สตฺถริ ธมฺเม จ ปเรสํ อจฺจนฺตสุขปฺปฏิลาภสํวตฺตนิยสทฺธารตนุปฺปาทนตฺถตาปิ สิยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมสํวณฺณนาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโมติ สามญฺญวจโนปิ ธมฺม-สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อิธ ปริยตฺติวิเสสวิสโย. สํวณฺณียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนา, อฏฺฐกถา.

ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมํ ยถารหมนุสาสตีติ สตฺถา. ปณมนํ ปณาโม, กายวาจาจิตฺเตหิ สตฺถุ คุณนินฺนตา. กิริยา กรณํ, ปณามสฺส กรณํ ปณามกรณํ, วนฺทนาปโยโค. โส จ กิญฺจาปิ ‘‘อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต’’ติอาทินา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกสฺส อธิปฺเปตปณามภาวํ ทสฺเสสฺสติ, ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิกสฺส ปน สพฺพสฺส โถมนาวเสน วุตฺตสฺสปิ วเสน เวทิตพฺโพ. โส หิ สตฺถุ มหากรุณาทิคุณวิเสสกิตฺตนวเสน ปวตฺโต มหากรุณาทิคุณวิเสสาวินาภาวินา สํวณฺณิยมานสํวณฺณนาธมฺมวิภาวิเตน ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สฺวากฺขาตธมฺเม สตฺถริ อนุปฺปนฺนสทฺธานํ สทฺธาชนนาย, อุปฺปนฺนสทฺธานญฺจ ภิยฺโยภาวาย โหติ. สตฺถุโน จ อวิปรีตธมฺมเทสนภาเวน อวิตถเทสนาภูเต ธมฺเมติ เอเตน สตฺถุโน มหากรุณาทิคุณานํเยว จ ผลวิเสสนิปฺผาทนสมตฺถตาย ปสาทาวหตํ อาห. ธมฺเมน หิ สตฺถุสิทฺธิ, สตฺถารา จ ธมฺมสิทฺธิ, ธมฺมสมฺปตฺติยาปิ สตฺถุคุณตาย สตฺถุคุณวิภาวเนน สมฺปชฺชตีติ.

เอวํ สตฺถริ ปณามกรณสฺส เอกํ ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺพนฺธํ วิภาเวติ ‘‘ตทุภยปฺปสาทา หี’’ติอาทินา. น หิ สตฺถริ ธมฺเม วา อปฺปสนฺโน สํวณฺณิยมาเน ตทธิคนฺตพฺเพ จ ธมฺเม สมฺมา ปฏิปชฺชติ, นาปิ สีลาทิอนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ มหนฺตํ อตฺถํ สาเธติ, ตสฺมา ธมฺมสํวณฺณนาสุ ปเรสํ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ตถารูปธมฺมปฏิคฺคาหเกหิ จ วินิโยชิเตน สตฺถริ ธมฺเม จ ปสาทุปฺปาทนํ สตฺถริ ปณามกรณํ วิหิตนฺติ อธิปฺปาโย.

ภควโต คุณสํกิตฺตนํ ตสฺส ธมฺมสงฺฆานมฺปิ โถมนา โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘รตนตฺตยปณามวจน’’นฺติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ภควโต โถมเนเนวา’’ติอาทิ (ธ. ส. มูลฏี. ๖). วกฺขมานํ วา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติอาทึ สนฺธาย วุตฺตํ. วิญฺญาปนตฺถํ ปเรสํ วิญฺญูนนฺติ วา สมฺพนฺธนียํ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย อภาชนตาย จ วิญฺญูนํ คหณํ. เต หิ พุทฺธาทีสุ สคารวสฺส ปมาณภูตตํ ชานนฺตา ตสฺส วจนํ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญนฺติ, สมฺมเทว จ นํ อนุติฏฺฐนฺตา ตทธิปฺปายํ ปูเรนฺติ. อิธาปิ ปุริมนเยเนว สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ปสาทวิญฺญาปนาทิมุเขนปิ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ปเวทิตตฺตา.

เอตฺถ จ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป สทฺธานุสารีนํ ปุคฺคลานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย ธมฺมานุสารีนํ. ปฐโม วา อสํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย สํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ. ตถา ปฐโม ปฐเม รตเน ปณามกิริยาทสฺสนปโร, ทุติโย อิตเรสุปีติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

ปณาโม กรียติ เอตายาติ ปณามกรณํ, ปณามกิริยาภินิปฺผาทิกา เจตนา. สา หิ เขตฺตสมฺปตฺติยา อาจริยสฺส จ อชฺฌาสยสมฺปตฺติยา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส พลานุปฺปทานวเสน ปุริมกมฺมนิปฺผนฺนสฺส วิปากสนฺตานสฺส อนฺตรา เวมชฺเฌ อายนฺติ อาปตนฺตีติ อนฺตรายาติ ลทฺธนามานํ โรคาทิอนตฺถานํ วิธายกสฺส อุปปีฬกสฺส อุปจฺเฉทกสฺส วา กมฺมสฺส วิทฺธํสนสมตฺโถ ปุญฺญาติสโยติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘รตนตฺตยปณาม…เป… วิเสสภาวโต’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาววจเนน อนฺตรายสฺส การณภูตาย ปโยควิปตฺติยา อภาวสฺส, อตฺถลาภาทิวจเนน อนนฺตรายตาเหตุภูตาย ปโยคสมฺปตฺติยา สพฺภาวสฺส, ‘‘สพฺยาปชฺฌาย ปชาย อพฺยาปชฺโฌ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑) วจเนน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขวิหาริตาย จ ปกาสนํ มหานามสุตฺตํเยว อุทาหฏํ.

คุณวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ เอเตน สติปิ กายมโนปณามานํ อนฺตรายวิโสสนสมตฺถภาเว เตหิ ปณามวิสยสฺส ปณามารหภาววิภาวเนน สาติสโย วจีปณาโม วิหิโตติ ทสฺเสติ. คุณวิเสสวา หีติอาทินา อาจริยสฺส ยุตฺตปตฺตการิตํ ทสฺเสติ. เทสนา วินยปิฏเกติ เอตฺถ นนุ วินยปิฏกสฺสปิ เทสนาภาวโต เทสนาวินยปิฏกานํ เภทวจนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ ‘‘ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา) เอตฺถ วิย สมุทายเทสนาย อวยวเทสนานํ อาธารภาวโต. เทสนากาเล วา มนสา ววตฺถาปิตาย วินยตนฺติยา วินยปิฏกภาวโต ตทตฺถปญฺญาปนสฺส จ เทสนาภาวโต เภทวจนํ. อถ วา เทสียติ เอเตนาติ เทสนา, เทสนาสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท, ตสฺส จ วินยปิฏกวิสโย กรุณาปุพฺพงฺคโม จ โสติ เอวเมตฺถ เภทวจโนปปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สุตฺตนฺตปิฏเกติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

กถํ ปน ภควโต เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ จ ปญฺญากรุณาปญฺญาปฺปธานาติ วิญฺญายตีติ? ยโต อุกฺกํสปริยนฺตคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา โลกิยสาธุชเนหิปิ ปริหริตพฺพานิ ‘‘สิขรณี’’ติอาทีนิ วจนานิ ยถาปราธญฺจ ครหวจนานิ วินยปิฏกเทสนายํ มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส มหาปริสมชฺเฌ อภาสิ, ตํตํสิกฺขาปทปญฺญตฺติการณาเปกฺขาย เวรญฺชาทีสุ สารีริกญฺจ เขทมนุโภสิ, ตสฺมา กิญฺจาปิ ภูมนฺตรปจฺจยาการสมยนฺตรกถานํ วิย วินยปญฺญตฺติยาปิ สมุฏฺฐาปิกา ปญฺญา อนญฺญสาธารณตาย อติสยกิจฺจวตี, ตโตปิ กรุณาย กิจฺจํ อธิกนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา’’ติ. กรุณาพฺยาปาราธิกตาย หิ เทสนาย กรุณาปฺปธานตา, สุตฺตนฺตเทสนาย มหากรุณาสมาปตฺติพหุโล เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ตทชฺฌาสยานุโลเมน คมฺภีรมตฺถปทํ ปติฏฺฐเปสีติ กรุณาปญฺญาปฺปธานตา, อภิธมฺมเทสนาย ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิสยภาวปฺปโหนโก รูปารูปปริจฺเฉโท ธมฺมสภาวานุโรเธน ปวตฺติโตติ ปญฺญาปฺปธานตา. เตเนว จ การเณนาติอาทินา เทสนานุรูปตํตํสํวณฺณนาย โถมนา อาจริยสฺส ปกตีติ ทสฺเสติ.

กุสลา รูปํ จกฺขุมา ทส ทาฬิมาทิ สมูหวเสน อตฺถานวโพธนตฺโถ วิย อตฺถาวโพธนตฺโถ หิ สทฺทปฺปโยโค อตฺตปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก, โส ปทตฺถวิปริเยสการินา อิติ-สทฺเทน สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อาห ‘‘กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติ. นิทสฺสนญฺหิ นาม นิทสฺสิตพฺพธมฺเม เตน จ สมฺพนฺเธ สติ โหติ, นาญฺญถาติ ตสฺส นิทสฺสนภาวํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ยถา…เป… ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ’’ติ.

‘‘ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติอาทินา นิทสฺสนนิทสฺสิตพฺพธมฺมานํ อาธารวิสยพฺยาปาเรหิ สวิเสสเนหิ สห ปกาสนวเสน คาถาย อตฺถตตฺวํ ทสฺเสตฺวา อวยวเภทวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิรตีติ กรุณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺฉนฺทราคานํ ภูตปุพฺพคติยา วา สตฺตตา เวทิตพฺพา. เอกสฺสปิ ธมฺมสฺส อเนกสามญฺญาการวนฺตตาย ‘‘ยถาสภาวํ ปกาเรหี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรนา’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) ธมฺมานํ อญฺเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ ญาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาภาวโต. เอเตน ตสฺสา ปญฺญาย อกิจฺฉวุตฺติตํ อาห. ยเถว หิ ‘‘เญยฺเยสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ เตสํ อตฺตตฺตนิยตาวิรหสํสูจนตฺถํ ปเรสํ สตฺตาทิมิจฺฉาคาหปฏิเสธเนน ธมฺม-สทฺเทน เญยฺยา วิเสสิตพฺพา, เอวํ ‘‘ธมฺเมสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา จ อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ ธมฺเมสุ ตสฺสา ปญฺญาย อากงฺขปฺปฏิพทฺธตาย อกิจฺฉวุตฺติตํ ทสฺเสตุํ อญฺเญยฺยตฺตปฏิเสธเนน เญยฺย-สทฺเทน ธมฺมา วิเสสิตาติ. เญยฺยธมฺม-สทฺทา นีลุปฺปลสทฺทา วิย อญฺญมญฺญํ เภทาเภทยุตฺตาติ ‘‘เญยฺยา จ เต ธมฺมา จา’’ติ วุตฺตํ. ยา ยาติ ยถา-สทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. พฺยาปนิจฺฉายญฺหิ อยํ ยถา-สทฺโท, ตปฺปเภทา ปญฺญา ปวตฺติตฺถาติ สมฺพนฺโธติ.

ภควติ ปวตฺตาวาติ อิทํ เยภุยฺเยน อุปมาโนปเมยฺยตฺถานํ ภินฺนาธารตาย ภินฺนาธารสฺส จ อุปมานตฺถสฺส อิธ อสมฺภวโต วุตฺตํ. ภควโต กรุณาย อญฺเญหิ อสาธารณภาโว สตฺเต สํสารทุกฺขโต อุทฺธริตฺวา อจฺจนฺตสุเข นิพฺพาเน ปติฏฺฐเปตุํ อตฺตโน สรีรชีวิตปริจฺจาเคนปิ เอกนฺตหิตชฺฌาสยตาวเสน เวทิตพฺโพ, ยโต วิเนยฺยานํ โกโสหิตวตฺถคุยฺหปหูตชิวฺหาวิทํสนมฺปิ กตํ, ยญฺจ ยทิเม สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ภควโต สาสเนน รหทมิว สีตลํ สมฺปชฺชลิตํ อคฺคิกฺขนฺธมฺปิ สโมคาเหยฺย. อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. อุทฺธฏาติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานนฺติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. อยเญฺหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – กามาทิมโหฆปกฺขนฺเท สตฺเต ตโต อุทฺธฏา นตฺถญฺโญ โกจิ มํ ฐเปตฺวาติ ปสฺสโต ยถา ภควโต กรุณาย อาวิสนํ โหติ, น เอวํ อญฺเญสํ ตถาทสฺสนสฺเสว อภาวโต. อถ วา อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ ยทิปิ ปเร ปสฺเสยฺยุํ, ตถาปิ น เตสํ ภควโต วิย กรุโณกฺกมนํ อตฺถิ อปฺปฏิปตฺติโต อตฺตหิตมตฺตปฏิปตฺติโต จาติ อตฺโถ.

อนาวรณา ตีสุ กาเลสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตวุตฺติตาย, อสาธารณา สพฺพธมฺมานํ นิรวเสสเหตุปจฺจยปริคฺคหวเสน เตสญฺจ สภาวกิจฺจาทิอวตฺถาวิเสสาทิปริชานเนน อายูหนเวลายเมว ตํตํกมฺมานํ ตํตํผลวิเสสหีนมชฺฌิมปณีตาทิวิภาคสฺส อินฺทฺริยพทฺเธสุ อนินฺทฺริยพทฺเธสุ จ อติสุขุมติโรหิตวิทูรวุตฺติอตีตานาคตาทิเภทภินฺนานํ รูปธมฺมานํ ตํตํการณสมวายวิภาวเนเนว ตํตํผเลสุ วณฺณสณฺฐานคนฺธรสผสฺสาทิวิเสสสฺส นิรวเสสโต ปฏิวิชฺฌเนน เวทิตพฺพา. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณาทิวเสน เวทิตพฺโพ. ยถา จ ปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ราคคฺคิอาทีหิ โลกสนฺนิวาสสฺส อาทิตฺตตาทิอาการทสฺสนํ ภควโต มหากรุโณกฺกมนุปายํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํ ปน พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ. ‘‘อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโส…เป… อุยฺยุตฺโต…เป… ปยาโต…เป… กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโน…เป… อุปนียติ โลโก อธุโว…เป… อตาโณ โลโก อนภิสฺสโร…เป… อสฺสโก โลโก สพฺพํ ปหาย คมนียํ…เป… อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปโรสตํ อากาเรหิ ทสฺสิตนฺติ คนฺถวิตฺถารํ ปริหริตุํ สํวณฺณยิตุญฺจ อุปายํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพ’’นฺติ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสย ยมกปาฏิหาริย สพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ เสสาสาธารณญาณานิ. เตสมฺปิ หิ วิภงฺโค ‘‘อิธ ตถาคโต สตฺเต ปสฺสติ อปฺปรชกฺเข’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) ปฏิสมฺภิทามคฺเค นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ ปุริมนเยเนว อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺถ วิภตฺตานํ ปฏิสมฺภิทาสจฺจญาณาทีนํ สงฺคโห กโตติ เวทิตพฺโพ.

นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา กรุณา วิย ภควโต ปญฺญาปิ อิธ นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา นิรวเสสา อธิปฺเปตาติ ตสฺสา กติปยเภททสฺสเนน นยโต ตทวสิฏฺฐเภทา คเหตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญาคฺคหเณน จา’’ติอาทิมาห. เต ปน สีลสมาธิ ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสน, ทฺวาจตฺตาลีสสตทุกธมฺม, พาวีสติติกธมฺม, จตุสติปฏฺฐาน สมฺมปฺปธาน อิทฺธิปาท สามญฺญผล อริยวํสาทิ, ปญฺจคติ ปญฺจปธานิยงฺคปญฺจงฺคิกสมาธิ อินฺทฺริย พล นิสฺสารณียธาตุ วิมุตฺตายตน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมสญฺญาทิ, ฉสารณียธมฺม อนุสฺสติฏฺฐาน อคารวคารว นิสฺสารณิยธาตุ สตตวิหาร อนุตฺตริย นิพฺเพธภาคิยปญฺญาทิ, สตฺตอปริหานิยธมฺม อริยธน โพชฺฌงฺค สปฺปุริสธมฺมนิชฺชรวตฺถุ สญฺญา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลขีณาสวพลาทิ, อฏฺฐปญฺญาปฏิลาภเหตุ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต โลกธมฺม อริยานริยโวหาร อารมฺภวตฺถุ กุสีตวตฺถุ อกฺขณ มหาปุริสวิตกฺก อภิภายตน วิโมกฺขาทิ, นวโยนิโสมนสิการมูลธมฺมปาริสุทฺธิปธานิยงฺค สตฺตาวาส อาฆาตวตฺถุ อาฆาตปฏิวินย สญฺญานานตฺต อนุปุพฺพวิหาราทิ, ทสนาถกรธมฺม กสิณายตน อกุสลกมฺมปถ กุสลกมฺมปถ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต อริยวาส ทสพลญาณ อเสกฺขธมฺมาทิ, เอกาทสเมตฺตานิสํส สีลานิสํส ธมฺมตา พุทฺธิเหตุ, ทฺวาทสายตนปฏิจฺจสมุปฺปาท ธมฺมจกฺกาการ, เตรสธุตคุณ, จุทฺทสพุทฺธญาณ, ปญฺจทสจรณวิมุตฺติปริปาจนียธมฺม, โสฬสอานาปานสฺสติ สจฺจาการ สุตฺตนฺตปฏฺฐาน, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมธาตุ เภทกรวตฺถุ, เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณ, จตุวีสติปจฺจย, อฏฺฐวีสติสุตฺตนฺตปฏฺฐาน, ปณฺณาสอุทยพฺพยทสฺสน, ปโรปณฺณาสกุสลธมฺม, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต, อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิเภทานํ ธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌนเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณปฺปเภทา, เย จ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยานุสยจริตาทิวิภาวนาการปฺปวตฺตาติ เอวํปการา ภควโต ปญฺญาปเภทา, สพฺเพปิ อิธ อาทิ-สทฺเทน นยโต สงฺคยฺหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. โก หิ สมตฺโถ ภควโต ปญฺญาย ปเภเท อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนว ภควนฺตํ ฐเปตฺวา ปญฺญวนฺตานํ อคฺคภูโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติอนุยุตฺโต ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) อาหาติ.

สํสารมโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ ตโต สนฺตารณตฺถํ ปฏิปนฺโน เตหิ ปโยชิโต นาม โหติ อสติปิ เตสํ ตถาวิเธ อภิสนฺธิยนฺติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺตี’’ติ. เอเตน สพฺเพนาติ มหาโพธิมูลาทิทสฺสเนน. อปคมนํ นิรุปกฺกิเลสนฺติ โยเชตพฺพํ. ชาตสํวทฺธภาวทสฺสเนน ‘‘อนาทิ อนิธโน จ สตฺโต’’ติ เอวํปการา มิจฺฉาวาทา ปฏิเสธิตา โหนฺติ. สมญฺญา…เป… ทสฺเสติ สตฺเต ปรมตฺถโต อสติปิ สตฺตปญฺญตฺติโวหารสูจนโต. กรุณา อาทิปญฺญา ปริโยสานนฺติ อิทํ สมฺภรณนิปฺผตฺติกาลาเปกฺขาย วุตฺตํ, น ปริจฺเฉทวนฺตตาย. เตเนวาห ‘‘ตนฺนิทานภาวโต ตโต อุตฺตริกรณียาภาวโต’’ติ. สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ อนวเสสโต พุทฺธคุณทสฺสนุปาโย ยทิทํ นยคฺคาหณํ. ปรธนหรณาทิโตปิ วิรติ ปเรสํ อนตฺถปริหรณวสปฺปวตฺติยา สิยา กรุณูปนิสฺสยาติ กรุณานิทานํ สีลํ. ตโต เอว ‘‘ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

๒. ยสฺสา สํวณฺณนนฺติอาทินา ‘‘ทยายา’’ติอาทิโถมนาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปโยชนํ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อพฺภนฺตรํ นิยกชฺฌตฺตํ, ตโต พหิภูตํ พาหิรํ. ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตาติ ทยา-สทฺทสฺส เมตฺตากรุณานํ วาจกตฺตา วกฺขมานญฺจ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต, น เมตฺตายาติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหตีติ ต-สทฺทสฺส อตฺถํ อาห. ตนฺติ ปญฺญํ วิเสเสตฺวา อุปมาภาเวน วินิวตฺตา จริตตฺถตาย. ปฏินิทฺเทสํ นารหติ ปธานาปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต. ทฺวินฺนํ ปทานํ…เป… วโตติ กรุณาวาจินา ทยา-สทฺเทน เอกาธิกรณภาเวน วุจฺจมาโน ต-สทฺโท ตโต อญฺญธมฺมวิสโย ภวิตุํ น ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อปริยายสทฺทานํ สมานาธิกรณภาโว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเว สติ โหติ, นาญฺญถาติ อาห ‘‘สมานา…เป… โหตี’’ติ. สมานาธิกรณภาเวน เหตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สาธียติ, สา จ สมานาธิกรณตา วิสิฏฺฐวิภตฺติกานํ น โหตีติ สมานวิภตฺติตายปิ ตเมว สาธียตีติ ‘‘ทยา…เป… จิท’’นฺติ อิทํ ทยาย วิเสสิตพฺพภาเว การณวจนํ. ปธานตาย หิ สามญฺญตาย จ สา วิเสสิตพฺพา ชาตา. ตตฺถ ภควโต ตทญฺเญสญฺจ กรุณานํ วาจกตฺตา สามญฺญตา เวทิตพฺพา. ตสฺส จาติ ทยา-สทฺทสฺส. ‘‘ปธานญฺจ ปญฺญ’’นฺติอาทินา กิญฺจาปิ ปุริมคาถาย ปญฺญาปฺปธานา, ‘‘ตายา’’ติ ปน เกวลํ อวตฺวา ทยาวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา อปฺปธานายปิ กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ยุตฺโตติ ทสฺเสติ. อปฺปธานตา จ กรุณาย ปุริมคาถาย วเสน วุตฺตา, อิธ ปน ปธานา เอว. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ทยาสมุสฺสาหินีติ ปธานา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๒).

กถํ ปน…เป… ญาตพฺพาติ วกฺขมานญฺเญว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา โจเทติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ อฏฺฐกถาย อธิปฺปายํ อคฺคเหตฺวา วจนมตฺตเมว คณฺหสิ. เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺยาติ ยถา ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา กรุณา, เอวํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา เมตฺตาติ วจนมตฺตคฺคหเณ อฏฺฐกถานมฺปิ วิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตเมว อธิปฺปายํ ทยา-สทฺโท หีติอาทินา วิวรติ. อกฺขรจินฺตกา หิ ทยา-สทฺทํ ทานคติรกฺขเณสุ ปฐนฺติ. อนุรกฺขณญฺจ เมตฺตากรุณานํ หิตูปสํหารทุกฺขาปนยนาการวุตฺตีนํ สมานกิจฺจํ, ตสฺมา อุภยตฺถ ทยา-สทฺโท ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. อนฺโตนีตนฺติ อนฺโตคธํ, รุกฺขตฺโถ วิย ธวขทิราทีนํ อนุรกฺขณตฺโถ เมตฺตากรุณานํ สามญฺญนฺติ อตฺโถ, อธิปฺปาโย ปน ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ อนนฺตรํ กรุณาย วุตฺตตฺตา ทยา-สทฺโท เมตฺตาปริยาโยติ วิญฺญายติ. เมตฺตาปิ หิ กรุณา วิย ปาณาติปาตวิรติยา การณนฺติ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน การุณิโก อวิหึ สชฺฌาสยตฺตา ปเรสํ วิเหสามตฺตมฺปิ น กโรติ, โก ปน วาโท ปาณาติปาตเนติ นิกฺกรุณตาย ปาณาติปาติตา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอตเมวตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตี’’ติ อาห. ยทิ ทยา-สทฺโท เมตฺตากรุณานํ วาจโก, เอวมฺปิกถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ชานิตพฺพาติ อนุโยโค ตทวตฺโถ เอวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา กรุณา จ เทสนายาติอาทินา กรุณาย เอว คหเณ การณมาห.

นนุ ตายาติอาทินา สามตฺถิยโตปิ ปกรณํ พลวนฺติ ปกรณวเสเนว กรุณาวิสยสฺส ญาตตํ ทสฺเสติ. ยถารุจิ ปวตฺติตฺถาติ เอตํ ปุริมคาถาย สปฺปเทสนิปฺปเทสสตฺตวิสยาย กรุณาย คหิตภาวสฺส การณวจนํ. ยถารุจิปวตฺติ หิ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อิจฺฉานุรูปปฺปวตฺตีติ. ‘‘อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุ’’นฺติ เอเตน สิทฺเธ สติ อารมฺโภ ญาปกตฺโถ โหตีติ ปุน ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ อิมมตฺถวิเสสํ โพเธตีติ ทสฺเสติ. น เทเวสุเยวาติอาทินาปิ ทยาสาธนสฺส สมุสฺสาหนสฺส สตฺตวิสยภาเว สามตฺถิยลทฺเธปิ ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ ตสฺส นิปฺปเทสสตฺตวิสยภาโว อธิปฺเปโตติ อิมํ วิเสสํ ญาเปตีติ ทสฺเสติ.

กาลเทสเทสกปริสาทิปริทีปนํ พาหิรนิทานนฺติ กาลาทีนิ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติอาทิมาห. อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเยติ วจนโตติ เอเตน ตสฺส ปาฏิหาริยสฺส สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อวจฺฉินฺนตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกาติ ปุถุชฺชนสนฺตาเนปิ ราคาทิปฏิปกฺขหรณสฺส อภาวโต นิจฺฉนฺทราเคสุ สตฺตโวหาโร วิย ปุถุชฺชนสนฺตาเน ราคาทิปฏิปกฺขหรณวเสน ปวตฺตํ ตทภาเวปิ ภควโต สนฺตาเน รุฬฺหีวเสน ปาฏิหาริยนฺเตฺวว วุจฺจตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิหรณวเสน เย สมฺมาทิฏฺฐิกา ชาตา อเจลกกสฺสปาทโย วิย, ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน อปฺปฏิภานภาวาทิปฺปตฺติยา สจฺจกาทโย วิย.

๓. สีตปพฺพตา นาม ‘‘สิเนรุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ยุคนฺธโร…เป… คิริ พฺรหา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) เอวํ วุตฺตปพฺพตา.

๔-๕. สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สพฺพโส อาคมฺม สพฺพโส สนฺนิสินฺเนนาติ สมฺพนฺธวเสน ตโย วิกปฺปา ยุตฺตา, สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ ปน อนิฏฺฐสาธนโต ปฏิเสธิโต. วชฺชิตพฺเพติ เย วชฺเชตุํ สกฺกา ‘‘อติสมฺมุขา อติสมีปํ อุนฺนตปฺปเทโส’’ติ, เอเต. อิตเร ปน ตสฺสา ปริสาย มหนฺตภาเวน น สกฺกา ปริหริตุํ.

‘‘สพฺพเญยฺย…เป… สมตฺถา’’ติ วตฺวา เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถาติ วจนํ อตฺตนา ปฏิวิทฺธาการสฺส ธมฺมสามินาปิ ปเรสํ เทเสตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ. อญฺญถา สพฺเพปิ สตฺตา ทิฏฺฐสจฺจา เอว ภเวยฺยุํ. สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถตาทิเยว ยถาวุตฺตพลํ. เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ, อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตีติ อธิปฺปาโย.

๖. ตถาคโต วนฺทนีโยติอาทินา ‘‘นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกิริยาวิเสสานํ ตํตํสุตฺตานุโรเธน ปวตฺติตมาห. สรีรโสภคฺคาทีติ อาทิ-สทฺเทน กลฺยาณวากฺกรณตาอาธิปจฺจปริวารสมฺปตฺติอาทิ สงฺคยฺหติ.

๗. อนฺตรธาเปตฺวาติ นิโรเธตฺวา. นิโรธนญฺเจตฺถ อุปฺปาทกเหตุปริหรณวเสน เตสํ อนุปฺปตฺติกรณนฺติ เวทิตพฺพํ. อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธติ ‘‘โสเสตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาย อปรกาลกิริยาเปกฺขตาย วุตฺตํ.

๘. ทุกฺกรภาวํ ทีเปตุนฺติ อทุกฺกรสฺส ตถาอภิยาเจตพฺพตาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปาราชิกสงฺฆาทิเสสานํ สีลวิปตฺติภาวโต ถุลฺลจฺจยาทีนญฺจ เยภุยฺเยน อาจารวิปตฺติภาวโต อาจารสีลานํ ตถา โยชนา กตา, ตถา จาริตฺตสีลสฺส อาจารสภาวตฺตา อิตรํ สภาเวเนว คเหตฺวา ทุติยา. อสกฺกุเณยฺยนฺติ วิสุทฺธาจาราทิคุณสมนฺนาคเตน สพฺรหฺมจารินา สทฺธมฺมจิรฏฺฐิตตฺถํ สาทรํ อภิยาจิเตน เตน จ อภิธมฺมตฺถปฺปกาสเน สมตฺโถติ ยาถาวโต ปมาณิเตน ตพฺพิมุขภาโว น สุกโรติ อธิปฺปาโย.

๙. เทวเทว-สทฺทสฺส อตฺโถ ปฏฺฐานสํวณฺณนาฏีกายํ วิปญฺจิโตติ น วิตฺถารยิมฺห.

๑๓. ปฐมสงฺคีติยํ ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตาติ วจเนน สา ภควโต ธรมานกาเลปิ อฏฺฐกถา สํวิชฺชติ, เตน ปาโฐ วิย ภควํมูลิกาวาติ วิญฺญายติ. ‘‘อภิธมฺมสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ‘‘กสฺส ปน สา อฏฺฐกถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อธิการวเสน ตเมว อภิธมฺมปทํ อากฑฺฒติ. อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ.

๑๖. อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺควิเสสํ ปาทกชฺฌานเมว นิยเมตีติอาทินยปฺปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท อาทิ-สทฺเทน วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺติ, ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ เอวมาทโย โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาทาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ตปฺปกาสเนเนวาติ อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว. โสติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย. ตถาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาเวน. อสมฺมิสฺสานากุลภูโต วา วินิจฺฉโย มหาวิหารวาสีนํ สนฺตกภาเวน, เอเตน อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย อิธ อภินิปฺผาทียตีติ ทสฺเสติ. อถ วา ตปฺปกาสเนเนวาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาวปฺปกาสเนเนว. โสติ ปกาสิยมาโน อภิธมฺมตฺโถ. ตถาติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉยภาเวน. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘อสมฺมิสฺสํ อนากุลํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ สมฺพนฺธนียํ.

๑๗. อญฺญญฺจ สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ โตสนํ โหตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหตี’’ติ. ยุตฺตรูปา โยชนา.

วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิทานกถาวณฺณนา

ปริจฺเฉโท สตฺตปฺปกรณภาโว. สนฺนิเวโส สตฺตนฺนํ ปกรณานํ ตทวยวานญฺจ ววตฺถานํ. สาคเรหิ ตถา จินฺตาติ ‘‘อิมสฺส อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาววิชานนตฺถํ จตฺตาโร สาครา เวทิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ชลสาคราทีหิ สห นยสาครวิจาโร. ‘‘สตภาเคน สหสฺสภาเคน ธมฺมนฺตรา ธมฺมนฺตรํ สงฺกมิตฺวา สงฺกมิตฺวา เทเสสี’’ติอาทินา เทสนาเภเทหิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาวกถา เทสนาหิ คมฺภีรตา.

‘‘เอวํ เตมาสํ นิรนฺตรํ เทเสนฺตสฺสา’’ติอาทินา เทสนากาเล ภควโต สรีรสฺส ยาปิตาการวิจาโร เทสนา…เป… คหณํ. ตถา เถรสฺส…เป…ปิ จาติ ‘‘อภิธมฺเม วาจนามคฺโค นามา’’ติอาทินา อภิธมฺเม วาจนามคฺคสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสมฺพนฺธิตตา ตสฺส จ เตเนว อุปฺปาทิตตา. โย หิ ภควตา เทวตานํ เทสิตากาโร, โส อปริจฺฉินฺนวารนยตนฺติตาย อนนฺโต อปริมาโณ น ภิกฺขูนํ วาจนาโยคฺโค, โย จ เถรสฺส เทสิตากาโร, โส อติสํขิตฺตตาย. นาติสงฺเขปนาติวิตฺถารภูโต ปน ปาฐนโย เถรปฺปภาวิโต วาจนามคฺโคติ.

วจนตฺถวิชานเนนาติอาทินา กุสลา ธมฺมาติอาทิปทานญฺเญว อตฺถวณฺณนํ อกตฺวา อภิธมฺม-สทฺทวิจารสฺส สมฺพนฺธมาห. ‘‘เย เต มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา. เสยฺยถิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… สิกฺขิตํ สิกฺขึสุ เทฺว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติอาทิสุตฺตวเสน กิญฺจาปิ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจนฺติ, ธมฺม-สทฺโท จ สมาธิอาทีสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค, ปริยตฺติธมฺโม เอว ปน อิธ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตตฺถ ธมฺมพฺยภิจารภาเวน วิเสสโต อภิธมฺโม วิย สุตฺตนฺโตปิ ‘‘ธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๖) อญฺญตฺถ จ สมฺภวโต อภิ-สทฺเทน นิวตฺเตตพฺพตฺถํ ทีเปตุํ ‘‘สุตฺตนฺตา’’ติ วุตฺตํ. นนุ จ อติเรกวิเสสฏฺฐา ภินฺนสภาวา ยโต เต ยถากฺกมํ อธิกวิจิตฺตปริยาเยหิ โพธิตา, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐหี’’ติ พหุวจเนน ภวิตพฺพํ, น เอกวจเนนาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ…เป… เอกวจนนิทฺเทโส กโต’’ติ.

ปโยคเมว นารหติ อุปสคฺค-สทฺทานํ ธาตุ-สทฺทสฺเสว ปุรโต ปโยชนียตฺตา. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย อติมาลาทีสุ อติ-สทฺทาทโย วิย. เอวมฺปิ ยถา ‘‘อติมาลา’’ติ เอตฺถ สมาสวเสน อนาวิภูตาย กมนกิริยาย วิเสสโก อติ-สทฺโท, น มาลาย, เอวมิธาปิ อภิ-สทฺโท น ธมฺมวิเสสโก ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺสาติ อิทํ รุฬฺหีวเสน, อตฺเถ อุปสชฺชตีติ วา อุปสคฺคสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. อติฉตฺตาทีสุ หิ อติ-สทฺโท อิธ อุปสคฺโคติ อธิปฺเปโต. ตตฺถ ยถา กลฺยาโณ ปูชิโต วา ปุริโส อติปุริโสติ ภวติ, เอวํ อติเรกวิเสสฏฺฐานมฺปิ กลฺยาณปูชิตตฺถภาวสมฺภวโต กลฺยาณํ วา ปูชิตํ วา ฉตฺตํ อติฉตฺตนฺติ สทฺทนโย เวทิตพฺโพ. กลฺยาณปูชิตภาวา หิ คุณวิเสสโยเคน อิจฺฉิตพฺพา. คุณวิเสโส เจส ยทิทํ ปมาณาติเรโก จ วิจิตฺตรูปตา จ. เอวญฺจ ปน กตฺวา ‘‘อกิริยายปี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ. ยถา จ อติฉตฺตาทีสุ, เอวํ อภิธมฺม-สทฺเทปิ ทฏฺฐพฺพํ. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อติเรกวิเสสภาวทีปกตฺตา.

เอกโต อนาคตตฺตาติ อิทํ สุตฺตนฺเต เอกโต อาคตานํ ขนฺธายตนาทีนํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘ฉ อิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๔๙๕-๔๙๖) จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ติณฺณํ สุขินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนญฺจ ติณฺณํ วเสน วิสุํ วิสุํ สุตฺตนฺตภาเวน อาคตตฺตา เอกสุตฺตภาเวน อนาคตานํ พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส อทิฏฺฐตฺตา จ วุตฺตํ, น สุตฺตนฺเต เอกโต อาคมนสฺส สุตฺตนฺตภาชนียสฺส การณตฺตา. สุตฺตนฺเต เอกโต สพฺเพน สพฺพญฺจ อนาคตา หิ ภูมนฺตรปริจฺเฉทปฏิสมฺภิทา สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วิภตฺตา ทิสฺสนฺติ, เอกโต อาคตานิ จ สิกฺขาปทานิ ตถา น วิภตฺตานิ. เวรมณีนํ วิย ปน สภาวกิจฺจาทิวิภาควินิมุตฺโต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สมาโน วิภชนปฺปกาโร นตฺถิ, โย สุตฺตนฺตภาชนียํ สิยาติ อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถีติ ยุตฺตํ สิยา.

ยทิปิ ปจฺจยธมฺมวินิมุตฺโต ปจฺจยภาโว นาม นตฺถิ, ยถา ปน ปวตฺโต ปจฺจยธมฺโม ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจโย โหติ, โส ตสฺส ปวตฺติอาการวิเสโส เหตุอาทิภาโว ตโต อญฺโญ วิย ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาโวติ วุตฺโต, โส จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทีสุ ปธานภาเวน วุตฺโต. ตตฺถ จ คุณีภูตา เหตุเหตุผลภูตา อวิชฺชาสงฺขาราทโยติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺมานนฺติอาทิ อุทฺเทเสน ปริจฺฉินฺนานํเยว ขนฺธาทีนํ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ ปญฺหปุจฺฉกนโย ทสฺสิโต, น อิโต อญฺญถาติ กตฺวา วุตฺตํ.

สุตฺตนฺเต สงฺคีติสุตฺตนฺตาทิเก. ปญฺจ สิกฺขาปทานิ ปาณาติปาตา…เป… ปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐานิ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อิทํ อตีตานิจฺจาทิวิภาโค เวรมณีนํ ขนฺธายตนาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ตพฺพเสเนว วิชานิตพฺโพ, ตโต ปน อญฺโญ อภิธมฺมนยวิธุโร เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ตถา จ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจ’’นฺติ อนุปทธมฺมสมฺมสนกถายํ น เวรมณิโย อุทฺธฏา.

นนุ ธมฺมสงฺคณีธาตุกถาทีนมฺปิ วเสน อภิธมฺมปาฬิยา อติเรกวิเสสภาโว ทสฺเสตพฺโพติ? สจฺจเมตํ, โส ปน เอกนฺตอภิธมฺมนยนิสฺสิโต อวุตฺโตปิ สิทฺโธติ กตฺวา น ทสฺสิโต. เอเตน วา นิทสฺสเนน โสปิ สพฺโพ เนตพฺโพ. อภิธมฺมนยสามญฺเญน วา อภิธมฺมภาชนียปญฺหปุจฺฉเกหิ โส วุตฺโต เอวาติ น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

ปญฺหวาราติ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา ปาฬินยา. เอตฺเถวาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค เอว. อเปกฺขาวสิกตฺตา อปฺปมหนฺตภาวสฺส ยโต อปฺปมตฺติกา มหาธาตุกถาตนฺติ ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน อวเสสา, ตํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมหทย…เป… อาคตตนฺติโต รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถายํ อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ สมฺพนฺโธ. อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ธาตุกถายํ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ โยเชตพฺพํ.

อุปลพฺภตีติ อนุโลมปจฺจนียปญฺจกสฺส, นุปลพฺภตีติ ปจฺจนียานุโลมปญฺจกสฺส อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยนฺติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา เทสาทิอนามสเนน รูปาทิสตฺตปญฺญาสธมฺมปฺปเภทํ สจฺจิกฏฺฐเมว นิสฺสยภูตํ. สพฺพตฺถาติ เอตฺถาปิ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคฺคหณตฺถ’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธนียํ, ตถา สพฺพทา สพฺเพสูติ เอตฺถาปิ. ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน, อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. โย สจฺจิกฏฺโฐติ สจฺจิกฏฺฐนิสฺสยํ อุปลกฺเขติ. เอเตหีติ เอเตหิ วจเนหิ. สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเสหิ กถํ สจฺจิกฏฺฐาทีนํ ปเทโส เอกเทสภูโต สพฺโพติ วุจฺจติ? ปเทสานํ ปุถุตฺตา. ‘‘สพฺเพสุ ปเทเสสู’’ติ ปจฺเจกํ เภทามสนวเสน จายํ ปโญฺห ปวตฺโตติ น ปุริเมหิ อวเสโส.

อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉาติ เอกนฺติ อุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาคฺคหณปฏิกฺเขปคฺคหณนิคฺคณฺหนานํ อนุโลมปฏิโลมโต ปฏิญฺญาฐปนนิคฺคหปาปนาโรปนานญฺจ วเสน ปวตฺตา ตนฺติ ปฐมปญฺจกสฺส เอกํ องฺคํ เอโก อวยโวติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ เนตพฺพํ. นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๓) ปฏิญฺญาฐปเนน, เตน ‘‘ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ อถ ตํ นิคฺคณฺหาม สุนิคฺคหิโต จ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๒) ปรวาทิโน อตฺตโน ปฏิกมฺมํ ยถา สกวาที น นิพฺเพเฐติ, เอวํ กรณํ ปฏิกมฺมเวฐนํ. ปรวาทิโน ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ตํนิทสฺสเนน ‘‘เอโส เจ ทุนฺนิคฺคหิโต เหว’’นฺติ ปฏิกมฺมนิทสฺสเนน, ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… ปรมตฺเถนาติ (กถา. ๑). โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ อเมฺห นิคฺคณฺหาสิ ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหมา’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๕) นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหิตภาวทสฺสเนน อนิคฺคหิตภาวกรณํ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. ‘‘เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ สุกเต ปฏิกมฺเม สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส, อนิคฺคหภาวาโรปเนน อตฺตโน ปฏิกมฺมสฺส สุปฏิกมฺมภาวกรเณน จ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส เฉโท วินาสนํ ปุคฺคลวาทนิเสธนวเสน สมุฏฺฐิตตฺตา. ธมฺมตาย อนุโลมนวเสน อุฏฺฐหิตฺวา ตพฺพิโลมนวเสน ปวตฺโต อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโก วุตฺตวิปริยาเยน ทุติยปญฺจโก เวทิตพฺโพ.

ตทาธาโรติ เต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา รูปาทโย อาธารา เอตสฺสาติ ตทาธาโร. เอเตน ‘‘รูปสฺมึ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโต โหติ. เตสํ วา อาธารภูโตติ เอเตน ‘‘อตฺตนิ รูป’’นฺติ เอวํปกาโร. อญฺญตฺร วา เตหีติ เตหิ รูปาทีหิ วินา. อาธาราเธยฺยาทิภาเวน อสํสฏฺโฐ วิสุํเยว วินา. เตน สตฺตาทิคุเณหิ อโวกิณฺโณ ปุริโสติ เอวมาทิโก. ตํสามิภูตตาย วา ตทธีนภาเวน ‘‘อญฺญตฺร วา เตหี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘รูปวา อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. อนญฺโญติ เอเตน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร. รุปฺปนาทิสภาโว รูปกฺขนฺธาทีนํ วิเสสลกฺขณํ, สปฺปจฺจยาทิสภาโว สามญฺญลกฺขณํ. รูปาทิโต อญฺโญ อนญฺโญ วา อญฺญตฺเต จ ตทาธาราทิภูโต อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ สกวาที ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต. ปุคฺคลวาที ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ น อญฺญตฺตํ อิจฺฉติ รูปาทิ วิย ปจฺจกฺขโต อนุมานโต วา คาหยิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตสฺส จ การกเวทกภาวสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. นาปิ อนญฺญตฺตํ รุปฺปนสปฺปจฺจยาทิสภาวปฺปสงฺคโต ปุคฺคลสฺเสว อภาวปฺปสงฺคโต จ. ยเถว หิ น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปิยติ, น จ อญฺญํ อินฺธนโต อคฺคึ สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺโญ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา. อถ อนญฺโญ, นิทฺทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา. เอวเมว น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปิยติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุคฺคลวาที ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ อคฺคินฺธโนปมา ตาว ยทิ โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทฺทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิ ทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปุริมปจฺฉิมกาลิกํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน. อถ ปรมตฺถโต, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิเก ปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ, ตํสหชาตานิ ตีณิ ภูตานิ อินฺธนํ, เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปนฺโนติ พฺยาหตาติ เวทิตพฺพํ.

ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปฏิชานนฺตสฺส ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต วุตฺเตสุ ปกาเรสุ เอเกน ปกาเรน อุปลพฺภมาโน อุปลพฺภตีติ ‘‘อาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺน’’นฺติ. เอกตฺตาปนฺนตฺตา เอว อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ปุคฺคเล ปฏิสิทฺเธ ตทภินิเวโสปิ อยาถาวโต ปุคฺคลวาทิโน คหิตาการสุญฺญตาวิภาวเนน สกฏฺฐานโต จาวิโต ปฏิเสธิโต เอว นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต’’ติ. ปุคฺคโลเยว วา ตถา ปสฺสิตพฺพตฺตา ทิฏฺฐิ. ‘‘สามี นิวาสี การโก เวทโก นิจฺโจ ธุโว’’ติ อภินิเวสวิสยภูโต หิ ปริกปฺปมตฺตสิทฺโธ ปุคฺคโล อิธ ปฏิกฺขิปียติ, ‘‘น จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติอาทินา วุตฺตโวหารปุคฺคโลติ อนนุโยโค อากาสกุสุมสฺส รตฺตนีลาทิภาววิจารณา วิยาติ อตฺโถ. ปุพฺเพ ‘‘นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา วิเสสโจทนาย อนาปชฺชนโต ปุน ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลโส. วญฺฌาปุตฺตกสฺส ทีฆรสฺสตานุโยคสฺส วิย สพฺเพน สพฺพํ ปรมตฺถโต อนุปลพฺภมานสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญานญฺญตานุโยคสฺส อนนุโยคภาโว เอว อิธ อวิปรีตตฺโถ.

ยํการณาติ เอเตน ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ เอตฺถ วิภตฺติอโลโป ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสติ. อชฺฌาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อภินนฺทนาทโย ตณฺหาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพา, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ วา อภินนฺทนชฺโฌสานานิ, ตีหิปิ อภิวทนํ อวิเสเสน วา ตีหิปิ ตโย โยเชตพฺพา. เอตฺถ เจ นตฺถิ อภินนฺทิตพฺพนฺติอาทินา อภินนฺทนาทีนํ อภาวสูจเนน ผลูปจารโต อภินนฺทนาทีนํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ มคฺคผลํ วุจฺจติ, ตํ ปจฺจามสนญฺจ เอเสวาติ อิทนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อภิ…เป… ผลํ วา’’ติ.

‘‘ญายตีติ ชาน’’นฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานาติกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุมรหตีติ ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาตี’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ปกรณวเสน, ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วา อยํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ ติตฺถิยา ปฐมชฺฌานอรูปชฺฌาเนหิ กามรูปปริญฺญาวาทิโน. ชานนฺโต ชานาติเยว ภควา อนาคามิอรหตฺตมคฺเคหิ ตํปริญฺญาวาทิตาย. อยญฺจ อตฺโถ ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๑.๑๖๓, ๑๗๕ อาทโย) วิภาเวตพฺโพ. ปญฺญาจกฺขุนา อุปฺปนฺนตฺตา วา จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อถ วา ทิพฺพจกฺขุอาทิกํ ปญฺจวิธมฺปิ จกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. เอวํ ญาณภูโตติอาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สาติสโย ภควโต วตฺตุอาทิภาโวติ วุตฺตํ ‘‘จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา’’ติอาทิ. ‘‘ปวตฺตา’’ติ เอตฺถ ป-การสฺส ปกฏฺฐตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิรํ…เป… ปวตฺตา’’ติ อาห. นิทฺธาเรตฺวา เนตา นินฺเนตา.

‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา จิตฺตสหจริยาย ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ. เตสญฺจ ปาฬิปเทสานํ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวาปิ กิญฺจาปิ กุสลตฺติกปทานิเยว อุทฺธริตฺวา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, กุสลตฺติเกน ปน สภาวธมฺมสงฺคหิตานํ เสสตฺติกทุกปทานํ อสงฺคหิตานํ อภาวโต กุสลตฺติกปทุทฺธาเรน นยทสฺสนภูเตน อิตรตฺติกทุกปทานิปิ อุทฺธฏาเนวาติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มาติกาคฺคหณํ สมตฺถิตํ ภวติ.

โส จ ธมฺโมติ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๐) ปุริมาย ปุริมาย ปาฬิยา ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อตฺถนิทฺเทโสติ วุตฺตํ. ‘‘สมาเนนฺตี’’ติสทฺทสฺส ปฏปฏายติ-สทฺทสฺส วิย สทฺทนโย ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมานํ กโรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมานกรณญฺจ อูนปกฺขิปเนน อธิกาปนยเนน วา โหติ, อิธ อูนปกฺขิปเนนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปีติ ‘‘ปฏฺฐานํ สมาเนตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ.

พลวตา ญาณเวเคน อภิธมฺมปจฺจเวกฺขณวสปฺปวตฺเตน. พลวโต ญาณเวคสฺส สพฺพกิเลสกฺเขปนวสปฺปวตฺตสฺส. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ ทิฏฺฐิคตนฺติอาทีสุ วิย. นิรวเสเสนาติ น กญฺจิ อวเสเสตฺวา. ปญฺจขีลรหิเตนาติ ปญฺจเจโตขีลรหิเตน.

เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสูติ ‘‘ชาติมโท’’ติอาทินา เอกกวเสน อาคตา เตสตฺตติ, ‘‘โกโธ จ อุปนาโห จา’’ติอาทินา ทุกวเสน ฉตฺตึส, ‘‘ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา ติกวเสน ปญฺจาธิกํ สตํ, ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติอาทินา จตุกฺกวเสน ฉปฺปญฺญาส, ‘‘ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติอาทินา ปญฺจกวเสน ปญฺจสตฺตติ, ‘‘ฉ วิวาทมูลานี’’ติอาทินา ฉกฺกวเสน จตุราสีติ, ‘‘สตฺต อนุสยา’’ติอาทินา สตฺตกวเสน เอกูนปญฺญาส, ‘‘อฏฺฐ กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา อฏฺฐกวเสน จตุสฏฺฐิ, ‘‘นว อาฆาตวตฺถูนี’’ติอาทินา นวกวเสน เอกาสีติ, ‘‘ทส กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา ทสกวเสน สตฺตติ, ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสุปฺปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา อฏฺฐารสกวเสน อฏฺฐสตนฺติ เอวํ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ. เสสา เตนวุตาธิกํ ฉสตํ กิเลสา. เต พฺรหฺมชาลสุตฺตาคตาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สห ปญฺจปญฺญาสาธิกํ สตฺตสตํ โหนฺติ.

อถ วา จุทฺทเสกนฺตากุสลา, ปญฺจวีสติ กุสลาพฺยากตสาธารณา, จุทฺทส กุสลตฺติกสาธารณา, อุปจยาทิทฺวยํ เอกํ กตฺวา สตฺตวีสติ รูปานิ จาติ อิเม อสีติ ธมฺมา, อิเมสุ ภาวทฺวเย เอกํ ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกา เอกูนาสีติ, พาหิรา เอกูนาสีตีติ สพฺเพปิ อฏฺฐปญฺญาสาธิกํ สตํ โหนฺติ. อิเมสุ เอเกกสฺมึ ทสนฺนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ อุปฺปชฺชนโต อสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

อถ วา เตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ, อากาสธาตุ, ลกฺขณรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ. ตถา เอตฺถ เวทนํ สุขินฺทฺริยาทิวเสน ปญฺจวิธํ กตฺวา สตฺตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ วิปสฺสนูปคธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. เอเตสุ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ.

อปโร นโย – ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม ฉ กิเลสา, ทุติเย สตฺต, ตติเย ฉ, จตุตฺเถ สตฺต, ปญฺจเม ฉ, ฉฏฺเฐ สตฺต, สตฺตเม ฉ, อฏฺฐเม สตฺต, นวเม ปญฺจ, ทสเม ฉ, เอกาทสเม ปญฺจ, ทฺวาทสเม จตฺตาโรติ สพฺเพ ทฺวาสตฺตติ, อิเม ปญฺจทฺวาริกา ปญฺจสุ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตตีติ สฏฺฐิอธิกานิ ตีณิ สตานิ, มโนทฺวาริกา ปน ฉสุ อารมฺมเณสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตตีติ กตฺวา ทฺวตฺตึสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ, สพฺพานิปิ ทฺวานวุติอธิกานิ สตฺตสตานิ, ตานิ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวิสยตาย จตุราสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

อถ วา รูปารมฺมณาทีนิ ปญฺจ, อวเสสรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณวเสน ปญฺจ ธมฺมารมฺมณกา เสสา จาติ ทส, เต อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต วีสติ, ปญฺญตฺติ จาติ เอกวีสติยา อารมฺมเณสุ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ กิเลสาติ ทฺวาทสาธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

อถ วา ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม วีสติ ธมฺมา, ทุติเย ทฺวาวีสติ, ตติเย วีสติ, จตุตฺเถ ทฺวาวีสติ, ปญฺจเม เอกูนวีสติ, ฉฏฺเฐ เอกูนวีสติ, สตฺตเม เอกูนวีสติ, อฏฺฐเม เอกวีสติ, นวเม เอกูนวีสติ, ทสเม เอกวีสติ, เอกาทสเม โสฬส, ทฺวาทสเม โสฬสาติ สพฺเพ อกุสลธมฺมา ฉตฺตึสาธิกานิ เทฺว สตานิ, อิเม ฉสุ อารมฺมเณสุ ปจฺเจกํ ฉตฺตึ สาธิกานิ เทฺว สตานิ, สพฺเพ โสฬสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ จ สหสฺสํ โหนฺตีติ เอวมฺปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เวทิตพฺพํ.

อิตเรสนฺติ ตณฺหาวิจริตานํ ‘‘อตีตานิ ฉตฺตึสา’’ติอาทินา อตีตาทิภาวามสนโต. เขปเนติ อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺทเน. ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เขเปตฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. ปรมตฺถโต อตีตาทีนํ มคฺเคน อปฺปหาตพฺพตฺตา ‘‘อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน ปฏฺฐาเน ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ติเก, ตถา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาตีตติกติเก ‘‘อตีตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติอาทินา จ ตีสุ กาเลสุ ทสฺสนาทิปหาตพฺพวจนํ กตํ, ตํ อตีตาทีนํ สํกิลิฏฺฐตาย อปายคมนียตาย จ ทสฺสนปหาตพฺเพหิ นิรติสยตฺตา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

น ภาสิตตฺถวจนนฺติ อิทํ ‘‘หิตปริยายวจน’’นฺติ เอเตน นิวตฺติตสฺส เอกเทสกถนํ. ยถา หิ อยํ อตฺถ-สทฺโท น ภาสิตตฺถวจนํ, เอวํ วิสยปฺปโยชนาทิวจนมฺปิ น โหตีติ. ยถาวุตฺตสฺสาติ หิตปริยายสฺส. ‘‘น หญฺญทตฺถตฺถิปสํสลาภา’’ติ ปทสฺส นิทฺเทเส ‘‘อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา’’ติอาทินา (มหานิ. ๖๙) กิญฺจาปิ สุตฺตนิรเปกฺขํ อตฺตตฺถาทโย วุตฺตา สุตฺตตฺถภาเวน อนิทฺทิฏฺฐตฺตา, เตสุ ปน เอโกปิ อตฺถปฺปเภโท สุตฺเตน ทีเปตพฺพตํ นาติกฺกมตีติ อาห ‘‘เต สุตฺตํ สูเจตี’’ติ. อิมสฺมึ วิกปฺเป อตฺถ-สทฺโท ภาสิตตฺถวจนมฺปิ โหติ. ปุริมกา หิ ปญฺจ อตฺถปฺปเภทา หิตปริยายา, ตโต ปเร ฉ ภาสิตตฺถปฺปเภทา, ปจฺฉิมกา ปน อุภยสภาวา. ตตฺถ ทุรธิคมตาย วิภาวเน อลทฺธคาโธ คมฺภีโร, น วิวโฏ คุโฬฺห, มูลุทกาทโย วิย ปํสุนา อกฺขรสนฺนิเวสาทินา ติโรหิโต ปฏิจฺฉนฺโน, นิทฺธาเรตฺวา ญาเปตพฺโพ เนยฺโย, ยถารุตวเสเนว เวทิตพฺโพ นีโต. อนวชฺชนิกฺกิเลสโวทานา ปริยายวเสน วุตฺตา, กุสลวิปากกิริยธมฺมวเสน วา. ปรมตฺโถ นิพฺพานํ, อวิปรีตสภาโว เอว วา. สาติสยํ ปกาสิตานิ ตปฺปรภาเวน ปกาสิตตฺตา. ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺน’’นฺติ (ปาจิ. ๑๒๔๒), ‘‘สกวาเท ปญฺจสุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) จ เอวมาทีสุ สุตฺต-สทฺโท อุปจริโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อิทเมว อตฺถานํ สูจนโต สุตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติ. เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนาติ อิทมฺปิ วิเนยฺยานํ หิตสมฺปาปเน สุตฺตนฺตเทสนาย ตปฺปรภาวํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ตปฺปรภาโว จ วิเนยฺยชฺฌาสยานุโลมโต ทฏฺฐพฺโพ, ตถา อตฺตตฺถาทิปฺปกาสนปธานตาปิ. อิตเรหีติ วินยาภิธมฺเมหิ.

รตฺติอาทีสูติ รตฺติราชวินเยสุ วิสยภูเตสุ. นนุ จ ‘‘อภิรตฺตี’’ติ อวุตฺตตฺตา รตฺติคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ จ ญาณลกฺขณกิริยาวิเสสโก อภิ-สทฺโทติ? น, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ อภิ-สทฺทวิสิฏฺฐานํ ญาตลกฺขิตสทฺทานํ รตฺติสทฺเทน สมานาธิกรณตาย รตฺติวิสยตฺตา. เอตฺถ จ วาจกสทฺทสนฺนิธาเน นิปาตานํ ตทตฺถโชตกมตฺตตฺตา ลกฺขิตสทฺทตฺถโชตโก อภิ-สทฺโท ลกฺขเณ วตฺตตีติ วุตฺโต. อภิลกฺขิตสทฺทปริยาโย จ อภิญฺญาตสทฺโทติ ทฏฺฐพฺโพ, อภิวินยสทฺทสฺส ปน อภิปุริสสฺส วิย สมาสสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. อเนกตฺถา หิ นิปาตา, อเนกตฺถเภโท จ สทฺทานํ ปโยควิสโยติ.

กิญฺจาปิ เทสนาทโย เทเสตพฺพาทินิรเปกฺขา น สนฺติ, อาณาทโย ปน วิเสสโต เทสกาทิอธีนาติ ตํตํวิเสสโยควเสน เตสํ เภโท วุตฺโต. ยถา หิ อาณาวิธานํ วิเสสโต อาณารหาธีนํ ตตฺถ โกสลฺลโยคโต, เอวํ โวหารปรมตฺถวิธานานิ จ วิธายกาธีนานีติ อาณาทิวิธิโน เทสกายตฺตตา วุตฺตา. อปราธชฺฌาสยานุรูปํ วิย ธมฺมานุรูปมฺปิ สาสนํ วิเสสโต ตถาวิเนตพฺพปุคฺคลาเปกฺขนฺติ วุตฺตํ ‘‘สาสิตพฺพ…เป… ตพฺพภาเวนา’’ติ. สํวราสํวรนามรูปานํ วิย วินิเวเฐตพฺพาย ทิฏฺฐิยาปิ กถนํ สติ วาจาวตฺถุสฺมึ, นาสตีติ วิเสสโต ตทธีนนฺติ อาห ‘‘กเถตพฺพสฺส…เป… กถา’’ติ. อุปารมฺภาทีติ อุปารมฺภนิสฺสรณธมฺมโกสรกฺขณานิ. ปริยาปุณนาทีติ ปริยาปุณนสุปฺปฏิปตฺติทุปฺปฏิปตฺติโย.

ตนฺติสมุทาโย อวยวตนฺติยา อาธาโร ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. น โจเทตพฺพเมตํ สมุเขน, วิสยวิสยิมุเขน วา วินยาทีนํเยว คมฺภีรภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ธมฺโม หิ วินยาทโย, เตสญฺจ วิสโย อตฺโถ, ธมฺมตฺถวิสยา จ เทสนาปฏิเวธาติ. ‘‘ปฏิเวธสฺสา’’ติอาทินา ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิทฺธตฺตา เทสนาย อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ปฏิเวธสฺส อุปฺปาเทตุญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุญฺจ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุกฺโขคาหตํ ทสฺเสติ.

ธมฺมานุรูปํ ยถาธมฺมนฺติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ. เทสนาปิ หิ ปฏิเวโธ วิย อวิปรีตํ สวิสยวิภาวนโต ธมฺมานุรูปํ ปวตฺตติ ยโต ‘‘อวิปรีตาภิลาโป’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสตีติ เอเตน เทสนาสทฺทสภาวาติ ทีเปติ. ตถา หิ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย ปริตฺตารมฺมณาทิภาโว ปาฬิยํ วุตฺโต, อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตํตํสภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทินา สทฺทารมฺมณตา. อิมสฺส อตฺถสฺส อยํ สทฺโท วาจโกติ วจนวจนียํ ววตฺถเปตฺวา ตํตํวจนียวิภาวนวเสน ปวตฺติโต หิ สทฺโท เทสนาติ. นนุ จ ‘‘ธมฺโม ตนฺตี’’ติ อิมสฺมึ ปกฺเข ธมฺมสฺสปิ สทฺทสภาวตฺตา ธมฺมเทสนานํ วิเสโส น สิยาติ? น, เตสํ เตสํ อตฺถานํ โพธกภาเวน ญาโต อุคฺคหิตาทิวเสน จ ปุพฺเพ ปวตฺติโต สทฺทปฺปพนฺโธ ธมฺโม, ปจฺฉา ปเรสํ อวโพธนตฺถํ ปวตฺติโต ตทตฺถปฺปกาสนโก สทฺโท เทสนาติ. อถ วา ยถาวุตฺตสทฺทสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท เทสนา มุสาวาทาทโย วิย. วจนสฺส ปวตฺตนนฺติ จ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทมาห. โส หิ วจนํ ปวตฺเตติ, ตํ วา เอเตน ปวตฺตียตีติ ปวตฺตนํ. เทสียติ อตฺโถ เอเตนาติ เทสนา. ปกาเรหิ ญาปียติ เอเตน, ปการโต ญาเปตีติ วา ปญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. เตเนวาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติอาทิ. อภิสเมติ, อภิสมียติ วา เอเตนาติ อภิสมโยติ เอวมฺปิ อภิสมยตฺโถ สมฺภวติ. อภิสเมตพฺพโต ปน อภิสมโยติ ทุติยวิกปฺเป ปฏิเวโธเยวาติ.

วุตฺตนเยน เวทิตพฺพาติ อวิชฺชาสงฺขาราทีนํ ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิชฺฌตาย ทุกฺโขคาหตา, เตสํ ปญฺญาปนสฺส ทุกฺกรภาวโต ตํเทสนาย ปฏิเวธนสงฺขาตสฺส ปฏิเวธสฺส อุปฺปาทนวิสยิกรณานํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา.

การเณ ผลโวหาเรน เต ธมฺมา ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตีติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปารมฺภ…เป… เหตุภาเวนา’’ติ. อญฺญํ อตฺถนฺติ อุปารมฺภํ นิสฺสรณญฺจ. นิฏฺฐาเปตฺวาติ กถนวเสน ปริโยสาเปตฺวา. ตสฺส ‘‘อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีโตติ ปาโฐ ยุตฺโต, ‘‘สงฺคีติยา’’ติ ปน ลิขนฺติ. ปุริมํ วา สงฺคีติยาติ ภาเวน ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ปจฺฉิมํ อธิกรเณ. ปิฏกาทีติ ปิฏกนิกายงฺคธมฺมกฺขนฺธานิ.

ตตฺถ องฺเคสุ สุตฺตงฺคเมว น สมฺภวติ ‘‘สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) วุตฺตตฺตา, มงฺคลสุตฺตาทีนญฺจ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย, เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย, ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปเทสานนฺติ? วุจฺจเต –

สุตฺตนฺติ สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต. (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา);

สพฺพสฺสปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. เตเนวาห อายสฺมา มหากจฺจายโน เนตฺติยํ ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ (เนตฺติ. สงฺคหวาร). ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๑๒๔๒) สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) เอวมาทิ จ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ, ตเทกเทเสสุ ปน เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตตฺตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ วา จุณฺณิยคนฺถํ ‘‘เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉํ กตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ พฺยากรณนฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณนฺติ.

เอวํ สนฺเต สคาถกานมฺปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ เวยฺยากรณาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต ‘‘คาถาวิรเห ปน สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตเญฺหต’’นฺติอาทิวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา. สติปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยงฺคาทโย. ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโตติ.

นนุ จ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถาติ? น, โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณภาวสฺส นิมิตฺตนฺติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตํ น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุโฬฺห หิ มงฺคลสุตฺตาทีสุ สุตฺตภาโว. น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, กินฺตุ สุตฺตภาเวเนว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ สุตฺตนามกนฺติ นามคฺคหณํ กตํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ. ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ สคาถกํ, สหภาโว จ นาม อตฺตโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ, โย ‘‘สห คาถาหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น, อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญสงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ.

ชินสาสนํ อภิธมฺโม. ปฏิวิทฺธฏฺฐานํ ปฏิเวธภูมิ ปฏิเวธาวตฺถา, ปฏิเวธเหตุ วา. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒) วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘โส เอวํ ปชานามิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิตํ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ อาคตํ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒). ปจฺจยาทีหีติ ปจฺจยสภาววูปสมตทุปายาทีหิ. ปรวาทิโจทนํ ปตฺวาติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ ปรวาทิโจทนํ ปตฺวา. อธิค…เป… รูเปนาติ อธิคนฺตพฺโพ จ โส เทเสตพฺโพ จาติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺโพ, โส เอว ธมฺโม, ตทนุรูเปน. เอตฺถ จ ยถาธมฺมสาสนตฺตา ยถาธิคตธมฺมเทสนาภาวโต อภิธมฺมสฺส อภิสมฺโพธิ อธิคมนิทานํ. เทสกาลาทิเยว เทสนานิทานํ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เทสนานิทานํ ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อภิธมฺมเทสนาวิเสเสน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺเต วา เทสิเตหิ อริยสจฺเจหิ สกลาภิธมฺมปทตฺถสงฺคหโต, ปรมตฺถโต อภิธมฺมภูตานํ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ตตฺถ เทสิตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺตกานํเยว เทสนารุฬฺหตาย อฑฺฒฉกฺเกสุ ชาตกสเตสุ ปริปาจนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เอตฺตกาสุ เอว ชาตีสุ ปุญฺญาทิสมฺภารสมฺภรณํ, กึ ปน การณํ เอตฺตกา เอว ชาติโย เทสิตาติ? ตทญฺเญสํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อภาวโต.

สุเมธกถาวณฺณนา

อุปฺปนฺเน พุทฺเธ ตโต อตฺตานํ เสยฺยโต วา สทิสโต วา ทหนฺโต ฌานาภิญฺญาหิ ปริหายติ, น ตถา สุเมธปณฺฑิโต อฏฺฐาสีติ ตสฺส ฌานาภิญฺญาหิ อปริหานิ ทฏฺฐพฺพา. เตเนวาห ‘‘ตาปเสหิ อสโม’’ติ. ยถา นิพฺพานํ, อญฺญํ วา นิจฺจาภิมตํ อวิปรีตวุตฺติตาย สพฺพกาลํ ตถาภาเวน ‘‘สสฺสต’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธานํ วจนนฺติ ตสฺส สสฺสตตา วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘อวิปรีตเมวา’’ติ. อุปปารมีอาทิวิภาเคน อเนกปฺปการตา. สมาทานาธิฏฺฐานนฺติ สมาทานสฺส อธิฏฺฐานํ ปวตฺตนํ กรณนฺติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ ปารมีปวิจยญาณปฺปภาเวน. มหานุภาวญฺหิ ตํ ญาณํ โพธิสมฺภาเรสุ อนาวรณํ อนาจริยกํ มหาโพธิสมุปฺปตฺติยา อนุรูปปุพฺพนิมิตฺตภูตํ. ตถา หิ ตํ มนุสฺสปุริสภาวาทิอาธารเมว ชาตํ. กายาทีสุ อสุภสญฺญาทิภาเวน สุทฺธโคจรา. ‘‘อญฺญถา’’ติ ปทสฺส ปกรณปริจฺฉินฺนํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลีนตา’’ติ อาห. ลีนตาติ จ สงฺโกโจ วีริยหานิ วีริยารมฺภสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห ‘‘เอสา เม วีริยปารมี’’ติ.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

ติกมาติกาปทวณฺณนา

๑. เตนาติ เวทนาสทฺเทน. สพฺพปเทหีติ ตีหิ ปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ อวยวธมฺเมนาปิ สมุทายสฺส อปทิสิตพฺพโต ยถา ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ. โจทโก ยถาธิปฺเปตมตฺถํ อปฺปฏิปชฺชมาโน วิภตฺติอนฺตสฺเสว ปทภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘นนุ สุขายา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ‘‘อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺสา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เตน ‘‘วากฺยํ อิธ ปทนฺติ วุตฺต’’นฺติ ทสฺเสติ. เหตุปทสเหตุกปทาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน นเหตุปทอเหตุกปทเหตุสมฺปยุตฺตปทานิ เหตุวิปฺปยุตฺตปทมฺปิ วา สงฺคณฺหาติ.

อุภเยกปทวเสนาติ อุภยปทวเสน เหตุทุกสมฺพนฺโธ, เอกปทวเสน สเหตุกทุกสมฺพนฺโธ. ตถาติ อุภเยกปทวเสน. เอตฺถ จ สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกาติอาทินา ยถา เหตุโคจฺฉเก ปฐมทุกสมฺพนฺธา ทุติยตติยทุกา, ปฐมทุกทุติยทุกสมฺพนฺธา จตุตฺถฉฏฺฐทุกา, ปฐมทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ ปญฺจโม ทุโก, เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปีติ นยํ ทสฺเสติ. สกฺกา หิ อิมินาว นเยน เตสุปิ ทุกนฺตรสมฺพนฺโธ วิญฺญาตุํ, เกวลํ ปน อาสวโคจฺฉกาทีสุ ทุติยทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ โอสานทุโก, กิเลสโคจฺฉเก จ ทุติยจตุตฺถทุกสมฺพนฺโธติ. ธมฺมานํ สาวเสสนิรวเสสภาเวน ติกทุกานํ สปฺปเทสนิปฺปเทสตา วุตฺตาติ เยหิ ติกทุกา สาวเสสาติ ปทิสฺสนฺติ อปทิสฺสนฺติ, เต อสงฺคหิตธมฺมาปเทโส. เอวํ สติ ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ วิเสสนํ กิมตฺถิยนฺติ? เอตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปทิสฺสติ เอเตน สมุทาโยติ ปเทโส, อวยโว. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ ยถาธิปฺเปตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ อาห.

อนวชฺชตฺโถ อวชฺชวิรหตฺโถ. นามํ สญฺญา, กิริยา กรณํ, ปโยชนํ รถรถงฺควิภาวเนน เตสํ ปการโต โยชนํ. กุเสน ญาเณน ลาตพฺพาติ กุสลาติ อยมตฺโถ ญาณสมฺปยุตฺตานํ ตาว โหตุ, ญาณวิปฺปยุตฺตานํ กถนฺติ อาห ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปี’’ติอาทิ. ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ หิ ญาเณเนว ปวตฺติยนฺติ หิตสุขเหตุภูตาย ปวตฺติยา ปญฺญวนฺตานํ ปฏิปตฺติภาวโต. น หิ อนฺตเรน โยนิโสมนสิการํ กุสลุปฺปตฺติ อตฺถีติ. ‘‘ยทิ กุสลสฺส อุภยภาคคตํ สํกิเลสลวนํ ปากฏํ สิยา, กุสา วิย ลุนนฺตีติ กุสลาติ อยมตฺโถ ยุตฺโต สิยา’’ติ โกจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิยา’’ติ.

น จาติอาทินา ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ เอตฺถ ปรมตฺถโต กตฺตุกมฺมสฺส จ เภโท นตฺถิ, กปฺปนาสิทฺโธ เอว ปน เภโทติ ทสฺเสติ. ตตฺถ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเตติ เยสํ ‘‘ธมฺมา’’ติ อิมินา ปริยาเยน อวิญฺญาตา สภาวา, ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ อิมินา จ ปริยาเยน วิญฺญาตา, เตสํ วเสน เอวํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฐโม อตฺโถ สงฺขตาสงฺขตธมฺมวเสน วุตฺโต, ทุติโย สงฺขตวเสน, ตติโย สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺมวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

กุสลปฏิเสธนํ กุสลาภาโว เอว. อภาโว หิ สตฺตาปฏิเสโธติ. ธมฺโมติ สภาวธมฺโม. อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ สภาวธมฺมสฺส อโพธกตฺตาติ อธิปฺปาโย. อถ สิยา อกุสลวจเนน โกจิ อตฺโถ อสภาวธมฺมโพธกตฺเตปิ ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ วิย, เอวํ สติ ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, ตโต จายํ จตุกฺโก อาปชฺชติ, น ติโก. ตสฺมาติ ยสฺมา ทุกจตุกฺกภาโว อนพฺยากตโวหาโร จ นตฺถิ, โส จ วุตฺตนเยน อภาวมตฺตวจเน อาปชฺชติ, ตสฺมา. สภาวธารณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ธารียนฺติ ปจฺจเยหี’’ติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต. เญยฺยปริยาเยน ปน ธมฺม-สทฺเทนายํ โทโสติ นนุ อเญยฺยปริยาเยปิ ธมฺม-สทฺเท น โกจิ โทโสติ? น, วุตฺตโทสานติวตฺตนโต.

ปาริเสเสนาติ เอตฺถ นนุ อยมกาโร น-อตฺถตฺตยสฺเสว โชตโก, อถ โข ‘‘อเหตุกา ธมฺมา, อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติ ตํโยคนิวตฺติยา, ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติ ตํสมฺพนฺธิภาวนิวตฺติยา. ปจฺจยุปฺปนฺนญฺหิ ปจฺจยสมฺพนฺธีติ อปฺปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา อสมฺพนฺธิตา เอตฺถ โชตียติ. ‘‘อนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ ตํสภาวนิวตฺติยา. นิทสฺสนญฺหิ ทฏฺฐพฺพตา. อถ จกฺขุวิญฺญาณํ นิทสฺสนํ, ตคฺคยฺหภาวนิวตฺติยา, ตถา ‘‘อนาสวา ธมฺมา’’ติ. ‘‘อปฺปฏิฆา ธมฺมา อนารมฺมณา ธมฺมา’’ติ ตํกิจฺจนิวตฺติยา. ‘‘อรูปิโน ธมฺมา อเจตสิกา ธมฺมา’’ติ ตพฺภาวนิวตฺติยา. ตทญฺญตา หิ เอตฺถ ปกาสียติ. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ ตพฺภาวมตฺตนิวตฺติยา. มนุสฺสตฺตมตฺตํ นตฺถิ อญฺญํ สมานนฺติ สทิสตา เหตฺถ สูจิยติ. ‘‘อสมโณ สมณปฏิญฺโญ อปุตฺโต’’ติ ตํสมฺภาวนคุณนิวตฺติยา. ครหา หิ เอตฺถ ญายติ. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต อนามยา, อนุทรา กญฺญา’’ติ ตทปฺปภาวนิวตฺติยา. ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ตํสทิสภาวนิวตฺติยา. อตีตานญฺหิ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อุปาทิธมฺมานญฺจ ปจฺจเยกเทสนิปฺผตฺติยา อารทฺธุปฺปาทภาวโต กาลวินิมุตฺตสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อุปฺปนฺนานุกูลตา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ ตพฺพิธุรภาโว เอตฺถ วิญฺญายติ. ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ ตทปริโยสานนิวตฺติยา. ตํนิฏฺฐานเญฺหตฺถ ปกาสียตีติ เอวมเนเกสํ อตฺถานํ โชตโก, ตตฺถ กึ วุจฺจเต อตฺถทฺวยเมว วตฺวา ปาริเสเสนาติ? อิตเรสํ เอตฺถ สุวิทูรภาวโต. น หิ กุสลวิปฺปยุตฺตาทีนํ ธมฺมานํ อกุสลภาโว ยุชฺชติ.

อกุสลสทฺทสฺส อุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ กุสลปฏิปกฺขภูเต อตฺเถ ปฏิปตฺติภาวโต ตตฺถ นิรุฬฺหตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ วุตฺตํ กิจฺจวิโรธาทีนมฺปิ ตทนฺโตคธตฺตา, วิรุทฺธสภาวตฺเตปิ วินาสกวินาสิตพฺพภาโว กุสลากุสเลสุ นิยโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตปฺปเหยฺยภาวโต’’ติ อาห. อิตรถา กุสลานมฺปิ อกุสเลหิ ปหาตพฺพภาเว อจฺจนฺตํ สมุจฺฉินฺนกุสลมูลตฺตา อปายปูรกา เอว สตฺตา สิยุํ. ยํ ปน ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตํ, ตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๓๓) วิย ตทารมฺมณสํกิเลสปฺปหานวเสน ปริยาเยน วุตฺตํ. ยถาห ‘‘น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี ๑).

ผสฺสาทิวจเนหิ ตํนิทฺเทสภูเตหิ. ตพฺพจนียภาเวนาติ เตหิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิวจเนหิ อภิเธยฺยภาเวน. ยถา อนวชฺชสุขวิปากาทิอตฺถา กุสลาทิวจเนหิ, เอวํ อวิปากตฺถา อพฺยากตวจเนน โพธิตา เอวาติ อาห ‘‘อพฺยากตวจเนเนว จา’’ติ. การณํ อวตฺวาติ อิธ วุตฺตภาเวน อนุวตฺตมานตฺตาติ การณํ อวตฺวา. อญฺญา…เป… นิวาเรตพฺโพติ เอเตน กุสลากุสลสทฺทา วิย กุสลากุสลสภาวานํ ตทุภยวิปรีตสภาวานํ ธมฺมานํ อพฺยากตสทฺโท โพธโกติ ทสฺเสติ. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ, อกุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ. ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว อกุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น อกุสลานํ อพฺยากตตาติ อยํ อกุสลานํ อนพฺยากตภาเว โยชนา.

ตํ ปริหริตุนฺติ อพฺยากตนิวตฺตนมาห. ยทิ เอวํ ‘‘สุขวิปากานวชฺชา’’ติ วตฺตพฺพํ. อนวชฺชา หิ พฺยภิจาริตาย วิเสสิตพฺพาติ? น, สุขวิปากวจนสฺส วิเสสนภาเวน อคฺคหิตตฺตา. สุขวิปากวจเนน หิ กุสลภาเว สมตฺโต วิญฺญายติ, อนวชฺชวจนํ ปเนตฺถ กุสลานํ อครหิตพฺพตาสงฺขาตํ กญฺจิ วิเสสมาห. เตเนว จ ตสฺส วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ปวตฺติสุขตาทิทสฺสนภาวํ สยเมว วกฺขตีติ. มโนสมาจารวิเสสภูตา ผลธมฺมา วิเสเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา นาม โหนฺตีติ สมาจารตฺตยวเสน ตสฺมึ สุตฺเต อนวชฺชธมฺมานํ วุตฺตตฺตา จ เต อนวเสสโต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘วิรหิตาวชฺชมตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต กณฺหสุกฺกธมฺมานํ วชฺฌฆาตกภาวสฺส นิยตตฺตา. สวิปากตา วิปากธมฺมตา. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากาติ อิมินา สมาเสน กุสลานํ สุขวิปากวนฺตตา วุตฺตา. สา จ เนสํ น ตํสมงฺคิตาย อสหวตฺตนโตติ ตทุปฺปาทนสมตฺถตาติ วิญฺญายตีติ วุตฺตํ ‘‘สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ยุตฺตเมตนฺติ ปรมตฺถโต เภทาภาเวปิ ยถาวุตฺตวจนวจนียภาวสงฺขาโต เภโท ตสฺมึ อภิเธยฺยตฺถภูเต วตฺถุสฺมึ อุปจาเรน โหตีติ ยุตฺตเมตฺถ ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาเวน เภทวจนํ. ภวติ หิ สทฺทตฺถวิเสสมตฺเตนปิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ เภทวจนํ ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ.

วินาปิ ภาวาภิธายินา สทฺเทน ภาวปฺปธาโน นิทฺเทโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาหา’’ติ. เอวญฺเจตฺถ ปทวิคฺคโห คเหตพฺโพ – น อวชฺชํ อนวชฺชํ, อวชฺชปฏิปกฺขตาย อครหิตพฺพสภาโว. สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากํ, สุขวิปากวิปจฺจนสมตฺถตา. อนวชฺชญฺจ ตํ สุขวิปากญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. อถ วา ปุพฺเพ วิย อนวชฺชํ, วิปจฺจนํ วิปาโก, สุขสฺส วิปาโก สุขวิปาโก, อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก จ อนวชฺชสุขวิปากํ เอกตฺตวเสน. ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. กึ ปเนตฺถ การณํ ปททฺวยปริคฺคเห, นนุ เอเกเนว ปเทน อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ. ยทิปิ ‘‘อวชฺชรหิตํ อนวชฺช’’นฺติ อิมสฺมึ ปน ปกฺเข อพฺยากตนิวตฺตนตฺถํ สุขวิปากคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยา, สุขวิปากคฺคหเณ ปน กเต อนวชฺชคฺคหณํ น กตฺตพฺพเมว. ‘‘อวชฺชปฏิปกฺขา อนวชฺชา’’ติ เอตสฺมึ ปน ปกฺเข สุขวิปากคฺคหณญฺจาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถ อนวชฺชวจเนนา’’ติอาทิ. เตน ปวตฺติสุขสุขวิปากตาอตฺตสุทฺธิวิสุทฺธวิปากตาอกุสลอพฺยากตสภาวนิวตฺติรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวิเสสทีปนโต เอวํ วิปุลปฺปโยชนตฺโถ ปททฺวยปริคฺคโหติ ทสฺเสติ. สุข-สทฺทสฺส อิฏฺฐปริยายตา วิย ‘‘นิพฺพานปรมํ สุขํ (ธ. ป. ๒๐๓-๒๐๔), สุขา วิราคตา โลเก (อุทา. ๑๑), เตสํ วูปสโม สุโข’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒) สงฺขารทุกฺขูปสมปริยายตาปิ วิชฺชติ, ตํอวิปากตาย ปน อิธ สุขวิปากภาโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺขา…เป… นตฺถี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตภูมกกุสลานมฺปิ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยภาเวน ปวตฺติสภาวตฺตา กิญฺจาปิ สพฺเพ กุสลา สงฺขารทุกฺขูปสมสุขนิปฺผาทกา สมฺภวนฺติ, ยถาวุตฺตสุขสฺส ปน อวิปากภาวโต น เอเตน ปเทน กุสลานํ สุขวิปากตา สมฺภวตีติ. วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ นิรุฬฺหตฺตา วิปาก-สทฺทสฺส ‘‘ยทิ ปนา’’ติ สาสงฺกํ วทติ.

ยถาสมฺภวนฺติ สห อวชฺเชนาติ สาวชฺชา, ครหิตพฺพภาวยุตฺตา. เตน เนสํ ครหิตพฺพสภาวํ ทสฺเสติ. อญฺเญปิ อตฺถิ ทุกฺขภาเวน ครหิตพฺพสภาวา อกุสลวิปากาติ สาวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ อกุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ ทุกฺขวิปากวจนมาห. อวชฺช-สทฺโท วา ราคาทีสุ เอกนฺตากุสเลสุ นิรุโฬฺหติ ตํสหวตฺติธมฺมานํ เอว สาวชฺชภาเว กุสลาพฺยากเตหิ อกุสลานํ วิเสโส สาวชฺชวจเนเนว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺถํ ทุกฺขวิปากลกฺขณํ วุตฺตํ. อิโต ปรํ ‘‘ทุกฺโข วิปาโก เอเตสนฺติ ทุกฺขวิปากา’’ติอาทินา สุขวิปากอนวชฺชกุสลปทานํ ฐาเน ทุกฺขวิปากสาวชฺชอกุสลปทานิ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โยชนา จ สาวชฺชวจเนน อกุสลานํ ปวตฺติทุกฺขตํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปากวจเนน วิปากทุกฺขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน อกุสลานํ อวิสุทฺธสภาวตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อวิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ อกุสเล กุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา อวชฺชวนฺตตาทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อนตฺถชนนรสตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อนิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน สํกิเลสปจฺจุปฏฺฐานตํ, ปจฺฉิเมน ผลฏฺเฐน ทุกฺขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ อโยนิโสมนสิการํ อกุสลานํ ปทฏฺฐานํ ปกาเสติ. ตโต หิ เต สาวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน อกุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ วิภาเวติ. เต หิ ทุกฺขวิปากสฺส การณํ โหตีติ. เอตฺถ จ ทุกฺข-สทฺโท อนิฏฺฐปริยายวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อนิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ อกุสลา, น ทุกฺขเวทนาวิปากาว. วิปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว ปน นิสฺสนฺทวิปาเกน อนิฏฺฐรูเปนปิ ทุกฺขวิปากตา โยเชตพฺพา. วิปากธมฺมตาปฏิเสธวเสน อพฺยากตานํ อวิปากลกฺขณาติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิปาการหสภาวา’’ติ อาห. เอวํปการานนฺติ อภิญฺญาทิเก สงฺคณฺหาติ.

ฉหิ ปเทหิ ติเกสุ, จตูหิ ทุเกสุ ยถากฺกมํ ฉ จตฺตาโร อตฺถา วุตฺตา. ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสตีติ เอเตน จตุกฺกภาวาภาโว ทสฺสิตนยตฺตา โจทิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ตีหิ ธมฺมสทฺเทหิ วุจฺจมาโน สภาวธารณาทิอตฺเถน อภินฺโน เอว โส อตฺโถติ? น, ชาติอาทิเภเทน เภทสพฺภาวโต. เภทกา หิ ชาติอาทโย. มาสปทตฺถตายาติ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน. ตพฺพจนียภินฺนตฺถานนฺติ เตหิ กาลสทฺทาทีหิ วตฺตพฺพานํ วิสิฏฺฐตฺถานํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยถา กาลสทฺทาทิอภิเธยฺยานํ กาลาทิอตฺถานํ ภินฺนสภาวานมฺปิ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน อเภโท, เอวํ ชาติอาทิเภเทน ภินฺนานมฺปิ เตสํ ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ อตฺถานํ ธมฺม-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน นตฺถิ เภโท’’ติ. วินิ…เป… มานาติ ธมฺม-สทฺทสฺส รูปาเภเทปิ เภทการณมาห. ภินฺนชาติยตฺถวจนียตาย หิ ตสฺเสวตฺถเภโทติ.

สาเธตุนฺติ โพเธตุํ. โหตุ อสมฺพนฺโธ, กา โน หานีติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘ปุพฺพา…เป… นาม โหนฺตี’’ติ. โส จาติ สภาวธารณปจฺจยธริยมานตาสงฺขาโต อตฺโถ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ยถาวุตฺตสฺส อภาวสฺส อเปกฺขาวุตฺติตาย วุตฺตํ. น หิ อเปกฺขาวุตฺติโน อนฺตเรน อเปกฺขิตพฺพํ ลภนฺติ. สติปิ สภาวธารณาทิอตฺถสามญฺเญ กุสลชาติอาทิวิสิฏฺฐสฺเสว ตสฺส อิธ อธิปฺเปตตฺตา เอกตฺถตา น อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ, วจนสิเลสวเสน วา. อถ วาติอาทินา ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ อภาวตฺตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต นานตฺถตาภาวโทสํ ปริหรติ.

ญาปกเหตุภาวโต อุปปตฺติ อิธ การณนฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘การณํ นาม ยุตฺตี’’ติ. ปุนรุตฺตีติอาทินา นนุ ‘‘กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา เอกตฺตาปตฺติปิ วตฺตพฺพาติ? สจฺจํ วตฺตพฺพา, สา ปน อภาวาปตฺติยํ เอว อนฺโตคธา นานตฺตาภาวโจทนาสามญฺเญน. เภทาเภทนิพนฺธนตฺตา วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวสฺส โส อจฺจนฺตมภินฺเนสุ นิยเมน นตฺถีติ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาเวน อจฺจนฺตาเภทํ ทสฺเสติ, น ปน อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวํ. อถ วา อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุ อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา. กสฺมา? วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโตติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อมิตฺตํ อภิภวิตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก, อินฺทตีติ อินฺโท, ปุริเม ททาตีติ ปุรินฺทโทติ เอวํ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน.

เภทาเภทวนฺเตสูติ วิเสสสามญฺญวนฺเตสุ. นีล-สทฺโท หิ อุปฺปลสทฺทสมาโยโค รตฺตุปฺปลเสตุปฺปลาทิอุปฺปลชาติสามญฺญโต วินิวตฺเตตฺวา นีลคุณยุตฺตเมว อุปฺปลชาติวิเสสํ โชเตติ. อุปฺปล-สทฺโทปิ นีล-สทฺทสมายุตฺโต ภมรงฺคารโกกิลาทิคตนีลคุณสามญฺญโต อวจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปลวตฺถุคตเมว นีลคุณํ ปกาเสตีติ วิเสสตฺถสามญฺญตฺถยุตฺตตา ปททฺวยสฺส ทฏฺฐพฺพา. อิมินา นเยน อิตรตฺราปิ เภทาเภทวนฺตตา โยเชตพฺพา. ตาย ตาย อนุมติยาติ เตน เตน สงฺเกเตน. เต เต โวหาราติ อจฺจนฺตํ อภินฺเน อตฺเถ ปริยายภาเวน อจฺจนฺตํ ภินฺเน ยถาสกํ อตฺถวิวรณภาเวน เภทาเภทวนฺเต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ตา ตา สมญฺญา ปญฺญตฺติโย สิทฺธาติ อตฺโถ. สมาเนติ เอกสฺมึ. กุสลาทิภาวนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิภาวํ. อภิธานตฺโถปิ หิ อนวชฺชสุขวิปากาทิอภิเธยฺยตฺโถ วิย สภาวธารณาทิสามญฺญตฺถํ วิเสเสตีติ.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน การณํ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา, น ทุกา, ติเกสุปิ กุสลตฺติโกว, น อญฺโญ’’ติ? วุจฺจเต – สุขคฺคหณโต อปฺปเภทโต จ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา. ยสฺมา ติเกหิ โพธิเต กุสลาทิเภเท ตพฺพิภาคภินฺนา เหตุอาทโย วุจฺจมานา สุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา กุสลาทิมุเขน เหตุอาทโย วิภตฺตา, กติปยเภทา จ ติกา ทฺวาวีสติปริมาณตฺตา.

เตสุ ปน สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณภาเวน ปฐมํ กุสลตฺติกํ วุตฺตํ. นิรวเสสา หิ รูปารูปธมฺมา กุสลตฺติเกน สงฺคหิตา, น ตถา เวทนาตฺติกาทีหิ. นนุ วิปากตฺติกาทีหิปิ นิรวเสสา ธมฺมา สงฺคหิตาติ? สจฺจเมตํ, เตสุ ปน อนวชฺชสาวชฺชธมฺมา น อสงฺกรโต วุตฺตา ยถา กุสลตฺติเก. นนุ จ สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกตฺติกาทีสุปิ เต อสงฺกรโต วุตฺตาติ? เอวเมตํ, เต ปน อกลฺยาณภูเต ปาปธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺตา, น เอวมยํ. อยํ ปน กลฺยาณภูเต ปุชฺชภวปรินิพฺพุตินิปฺผาทเก ปุญฺญธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺโต. อิติ ภควา สณฺหสุขุมํ รูปารูปเทสนํ อารภนฺโต สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณคุณโยคโต ปฐมํ กุสลตฺติกํ เทเสติ, กิญฺจ ตทญฺญตฺติกานํ สุขคฺคหณโต. ตถา หิ กุสลตฺติกมุเขน ‘‘กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา เวทนาตฺติกาทโย วิภตฺตาติ.

กุสลตฺติเกปิ จ ปธานปาสํสอุภยหิตภาวโต กุสลา ธมฺมา ปฐมํ วุตฺตา. กุสลา หิ ธมฺมา สุขวิปากตฺตา สพฺพสงฺขตธมฺมานํ อุตฺตมา อวชฺชวิธมนโต วิญฺญุปฺปสตฺถา อิธโลกปรโลเกสุ อตฺถาวหา นิสฺสรณาวหา จ, ตสฺมา ปธานาทิภาเวน ปฐมํ วุตฺตา, ตปฺปฏิปกฺขตฺตา ตทนนฺตรํ อกุสลา, ตทุภยวิปรีตสภาวา ตทนนฺตรํ อพฺยากตา วุตฺตา. กุสลวเสน วา อสฺสาโท, อกุสลวเสน อาทีนโว, อพฺยากตธมฺเมสุ นิพฺพานวเสน นิสฺสรณนฺติ อิมินา อสฺสาทาทิกฺกเมน, กุสเลสุ ปติฏฺฐาย ปณฺฑิตา อกุสเล ปชหนฺตา อพฺยากตธมฺมภูตมคฺคผลํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกโรนฺตีติ อิมินา วา ปฏิปตฺติกฺกเมน อยมนุปุพฺพี ฐปิตาติ เวทิตพฺพา.

กสฺมา ปเนตฺถ เสกฺขตฺติกาทีสุ วิย สรูปโต ปุริมปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ตติยปทํ น วุตฺตํ ‘‘เนวกุสลา นากุสลา’’ติ? วิเสสทีปนตฺถํ. ยถา หิ เสกฺขาเสกฺขสภาเวสุ ธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม ตทุภยสภาเวน เกนจิปิ ปริยาเยน กทาจิ อพฺยากรณีโย นาม นตฺถีติ เสกฺขตฺติเก ปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ‘‘เนวเสกฺขา นาเสกฺขา’’เตฺวว วุตฺตํ, น เอวํ อิธ. อิธ ปน กุสลสภาวา เอว ธมฺมา อคฺคผลุปฺปตฺติยา ตถา น พฺยากรณียา โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทีปนตฺถํ ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ. วจนมตฺเต เอว วา อิทํ นานากรณํ ‘‘อพฺยากตา เนวกุสลา นากุสลา’’ติ พฺยากต-สทฺเทน กุสลากุสลานํ โพธิตตฺตาติ.

เอตฺถ จ อกุสเลสุ ตณฺหาย สพฺพากุสเลหิ, เตภูมกกุสลากุสเลหิ วา สมุทยสจฺจํ, ตํตํอวสิฏฺฐเตภูมกธมฺเมหิ ทุกฺขสจฺจํ, โลกุตฺตรกุสเลน มคฺคสจฺจํ, อวสิฏฺฐอพฺยากตวิเสเสน นิโรธสจฺจํ ทสฺสิตํ โหติ. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ. กิญฺจาปิ นามรูปปริจฺเฉทภาวโต สภาวธมฺมนิทฺธารณปธานา อภิธมฺมกถา, เตสํ ปน กุสลาทิวิเสเส นิทฺธาริเต ตสฺส อุปสมฺปาเทตพฺพตาทิปิ อตฺถโต วุตฺตเมว โหติ. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ธ. ป. ๑๘๓; ที. นิ. ๒.๙๐) เอวมาทิวจนโต หิ กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิทสฺสนปรํ ภควโต สาสนํ, ตสฺมา กุสลานํ อุปสมฺปาทนํ อกุสลานํ ปหานญฺจ อุปาโย, อพฺยากตวิเสสสฺส สจฺฉิกิริยา ผลํ, กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิอตฺถา เทสนา อาณตฺตีติ อยํ เทสนาหาโร.

อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน โกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐน จ กุสลา, ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลา, ตทุภยวิปรีตโต อพฺยากตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมาติ อนุปทวิจินนํ วิจโย หาโร.

ปุชฺชภวผลปรินิพฺพุตินิปฺผตฺติ กุสเลหีติ ยุชฺชติ สุขวิปากตฺตา, อปายทุกฺขสํสารทุกฺขุปฺปตฺติ อกุสเลหีติ ยุชฺชติ อนิฏฺฐผลตฺตา, ตทุภยผลานํ อนุปฺปตฺติ อพฺยากเตหีติ ยุชฺชติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อยํ ยุตฺติ หาโร.

กุสลา ธมฺมา สุขวิปากสฺส ปทฏฺฐานํ, อกุสลา ทุกฺขวิปากสฺส, อพฺยากตา กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานนฺติ อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร.

กุสลคฺคหเณน เย อนวชฺชสุขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ กุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อกุสลคฺคหเณน เย สาวชฺชทุกฺขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา…เป… สรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อกุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อพฺยากตคฺคหเณน เย อวิปาการหา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากา ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อพฺยากตลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตาติ อยํ ลกฺขโณ หาโร.

‘‘กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺตี’’ติอาทินา นิรุตฺติ เวทิตพฺพา, กุสลาทิมุเขน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา วิสุทฺธิปรมฺปราย ‘‘กถํ นุ โข สตฺตา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิโน ภเวยฺยุ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย, นิทานํ อสาธารณโต กุสลาทิเภเทน พุชฺฌนกสตฺตา. สาธารณโต ปน ปากฏเมว. ปฐมํ กุสลตฺติกสฺส เทสนา วิจาริตาเยวาติ อยํ จตุพฺยูโห หาโร.

กุสลคฺคหเณน กลฺยาณมิตฺตปริคฺคโห โยนิโสมนสิการปริคฺคโห จ. ตตฺถ ปฐเมน สกลํ พฺรหฺมจริยมาวตฺตติ, ทุติเยน จ โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา. อกุสลคฺคหเณน วุตฺตวิปริยาเยน โยเชตพฺพํ. อพฺยากตคฺคหเณน ปน สกลสํกิเลสโวทานปกฺโข ยถารหมาวตฺตตีติ อยํ อาวตฺโต หาโร.

ตตฺถ กุสลา ภูมิโต จตุธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตปวตฺติอาการาทิโต ปน อเนกธา. อกุสลา ภูมิโต เอกธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา. อพฺยากตา ปน วิปากกิริยรูปนิพฺพานวเสน จตุธา ภูมิสมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา จ วิภตฺตาติ อยํ วิภตฺติ หาโร.

กุสลา ธมฺมา อกุสลานํ ตทงฺคาทิปฺปหานาย วีติกฺกมาทิปฺปหานาย จ สํวตฺตนฺติ, อกุสลา ธมฺมา กุสลานํ อนุปสมฺปชฺชนาย, อพฺยากเตสุ อสงฺขตธาตุ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณายาติ อยํ ปริวตฺโต หาโร.

กุสลา อนวชฺชา ปุญฺญานีติ ปริยายวจนํ, อกุสลา สาวชฺชา อปุญฺญานีติ ปริยาย วจนํ, อพฺยากตา อวิปาการหา เนวอาจยคามี นอปจยคามีโนติ ปริยายวจนนฺติ อยํ เววจโน หาโร.

กุสลาทโย ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทินา ปภวภูมิเววจนปญฺญตฺติวเสน ยถาสมฺภวํ ปริญฺญาทิปญฺญตฺติวเสน จ ปญฺญตฺตาติ อยํ ปญฺญตฺติ หาโร.

อกุสลานํ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สลนํ กุสานํ วิย กุสานํ วา ราคาทีนํ ลวนํ เอวํธมฺมตาติ อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน อวตรณํ, ตถา กุเสน ลาตพฺพา โกสลฺลสมฺภูตา จาติ ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาท…เป… อวตรณํ, ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย วา อาทิอนฺตวนฺตา อนิจฺจนฺติกา จาติ อนิจฺจตามุเขน อวตรณํ, อนิจฺจตา เอว อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขาติ ทุกฺขตามุเขน อวตรณํ, นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธมฺมาติ อพฺยาปารโต สุญฺญตามุเขน อวตรณํ, เอวํ กุสลาติ จตฺตาโร ขนฺธา ทฺวายตนานิ เทฺว ธาตุโยติอาทินา ขนฺธายตนธาตาทิมุเขนปิ อวตรณํ เวทิตพฺพํ. อิมินา นเยน อกุสลาพฺยากเตสุปิ อวตรณํ ทสฺเสตพฺพนฺติ อยํ อวตรโณ หาโร.

กุสลาติ อารมฺโภ, ธมฺมาติ ปทสุทฺธิ, โน อารมฺภสุทฺธิ. ตถา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตาติ, ธมฺมาติ ปน ปทสุทฺธิ อารมฺภสุทฺธิ จาติ อยํ โสธโน หาโร.

ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนํ กุสลากุสลาพฺยากตาติ. ตถา กุสลา ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา กามาวจรํ โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิ วิเสสวจนํ. อกุสลา ธมฺมาติอาทีสุปิ เอเสว นโยติ อยํ อธิฏฺฐาโน หาโร.

กุสลานํ ธมฺมานํ นวโม ขโณ จตฺตาริ จ สมฺปตฺติจกฺกานิ โยนิโสมนสิกาโร เอว วา เหตุ, วุตฺตวิปริยาเยน อกุสลานํ ธมฺมานํ เหตุ, กุสลากุสลา ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อพฺยากตานํ ธมฺมานํ เหตูติ อยํ ปริกฺขาโร หาโร.

กุสลาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ภาเวตพฺพคฺคหณญฺจ. อกุสลาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ปหาตพฺพคฺคหณญฺจ. อพฺยากตาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว สจฺฉิกาตพฺพคฺคหณญฺจ. ธมฺมาติ ปริญฺญาทีนํ ปวตฺตนาการคฺคหณํ. เตน ปริญฺเญยฺยปฺปหานภาวนาสจฺฉิกรณานิ ทีปิตานีติ ตทงฺคาทิวีติกฺกมาทิปฺปหานานิ โลกิยโลกุตฺตรา จ ภาวนา ทสฺสิตาติ อยํ สมาโรปโน หาโร.

กามญฺเจตํ อวิเสสโต สภาวธมฺมกถนํ, วิเสสวนฺโต ปน ธมฺมา วิเสสโต นิทฺธาริตา. ตถา หิ จิตฺเตเนว สมโย นิยมิโต, ตสฺมา กุสลคฺคหเณน วิเสสโต สาธิฏฺฐาโน สมโถ วิปสฺสนา จ ทสฺสิตาติ. ตถา ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลคฺคหเณน สาธิฏฺฐานา ตณฺหา อวิชฺชา จ, อพฺยากตคฺคหเณน สปริวารา เจโตวิมุตฺติ ปญฺญาวิมุตฺติ จาติ อยํ นนฺทิยาวตฺตสฺส นยสฺส ภูมิ.

ตถา กุสลคฺคหเณน มูลภาววิเสสโต ตีณิ กุสลมูลานิ, เตสุ จ อโทเสน สีลกฺขนฺโธ, อโลเภน สมาธิกฺขนฺโธ, อโมเหน ปญฺญากฺขนฺโธ นียติ. ตถา อกุสลคฺคหเณน ตีณิ อกุสลมูลานิ, เตสุ จ โลเภน ตเทกฏฺฐา อกุสลา ธมฺมา. ตถา โทสโมเหหิ ตํตเทกฏฺฐา. อพฺยากตคฺคหเณน อปฺปณิหิตานิมิตฺตสุญฺญตา นียนฺตีติ อยํ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิ.

ตถา กุสลคฺคหเณน ยโต โกสลฺลโต สมฺภูตา กุสลา, ตํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ตํสหชาตา ตทุปนิสฺสยา จ สทฺทหนุสฺสหนาปิลาปาวิกฺเขปา สทฺธินฺทฺริยาทีนิ. เตหิ จ สพฺเพ สทฺธมฺมา โพธิตา ภวนฺติ. อกุสลคฺคหเณน อโกสลฺลปฏิจฺฉาทิตาทีนเวสุ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตาภินิเวสภูตา จตฺตาโร วิปลฺลาสา. อพฺยากตคฺคหเณน ยถาวุตฺตอินฺทฺริยปจฺจยานิ ยถาวุตฺตวิปลฺลาสปฺปหานภูตานิ จ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โพธิตานีติ อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมีติ อิเม ตโย อตฺถนยา.

เตหิ จ สิทฺเธหิ เทฺว กมฺมนยาปิ สิทฺธา โหนฺตีติ. อยํ ติโก สพฺพธมฺมสงฺคหิตสพฺพภาคิโย เวทิตพฺโพติ อิทํ สาสนปฏฺฐานํ.

อยํ ตาว เนตฺตินเยน กุสลตฺติกวณฺณนา.

เอวํ เวทนาตฺติกาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ จตุสจฺจนิทฺธารณาทิวิธินา โสฬส หารา ปญฺจ นยา นิทฺทิสิตพฺพา, อติวิตฺถารภเยน ปน น วิตฺถารยาม. สกฺกา หิ อิมินา นเยน เตสุ เตสุ ติกทุเกสุ ตํตํหารนยโยชนานุรูปธมฺมนิทฺธารณวเสน เต เต หารนยา วิญฺญุนา นิทฺทิสิตุนฺติ.

๒. ตญฺจ สุขินฺทฺริยํ สุขเวทนา เอว โหติ สามญฺญสฺส เภทปริยาทานโต, เภทสฺส จ สามญฺญปริจฺจาคโตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน วิเสสสามญฺญานิ อวยวสมุทายา วิย อญฺญมญฺญโต ภินฺนานิ, ตสฺมา ‘‘น ปน…เป… สมานตฺถตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว เนสํ ภินฺนตตฺวํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทินา วิวรติ. ตนฺติ สุขเหตูนํ การณํ. เตน สุขสฺส การณํ สุขเหตุ, สุขสฺส การณการณํ สุขมูลนฺติ ทสฺเสติ. สุขเหตูนนฺติ เอตฺถ เหตุ-สทฺเทน การณภาวสามญฺญโต เหตุปจฺจยา สงฺคหิตาติ อาห ‘‘ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีน’’นฺติ. เอตฺถ จ สุขมูลสุขเหตูสุ ผลูปจาเรน, สุขารมฺมณสุขปจฺจยฏฺฐาเนสุ สุขสหจริยาย, อพฺยาปชฺชนิพฺพาเนสุ ทุกฺขาปคมภาเวน สุขปริยาโย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐาสูติ สุขุเปกฺขานํ วิปริณามาญฺญาณสงฺขารทุกฺขตาย อนิฏฺฐภาโวปิ อตฺถีติ วิเสเสติ. อุเปกฺขเมว วา อเปกฺขิตฺวา วิเสสนํ กตํ. สา หิ อกุสลวิปากภูตา อนิฏฺฐาปิ อตฺถีติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘โสวคฺคิกํ สุขวิปาก’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๓) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. อิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ สุข-สทฺโทติ.

สงฺขารทุกฺขาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ฐิติสุขํ วิปริณามทุกฺขํ, อกุสลํ กายกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปาก’’นฺติอาทิเก สงฺคณฺหาติ. ยถากฺกมํ สุขเวทนา ทุกฺขอนิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ ทุกฺข-สทฺโทติ. ทุกฺขเวทนาทุกฺขวตฺถุอาทีสุ ทุกฺขสทฺทปฺปวตฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพา. วิปากาวิปากเภทาย สพฺพายปิ สุขเวทนาย วเสน ลกฺขณสฺส วุตฺตตฺตา ตทุภยานุกูลมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากา สภาวโต อิฏฺฐสฺส อนุภวนลกฺขณา. อิตรา สภาวโต สงฺกปฺปโต จ อิฏฺฐสฺส อิฏฺฐาการสฺส วา อนุภวนลกฺขณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อสมานปจฺจเยหิ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติโต สมานปจฺจเยหิ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติ สาติสยาติ อุกฺกํสคติวิชานนวเสน ‘‘สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ อุปฺปาโทติ ทุวิโธปิ อุปฺปาโท เอกุปฺปาทาติ เอตฺถ เอกเสสนเยน สงฺคหิโตติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สมา…เป… อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ สิยา. เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ เอตสฺส จ ‘‘กปฺเปนฺตสฺสา’’ติอาทินา สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปุริมวิกปฺเป เอกํ วตฺถุ นิสฺสโย เอเตสนฺติ โยชนา, น เอกํเยว วตฺถูติ. เอเกกภูตสฺส ภูตตฺตยนิสฺสิตตฺตา จตุภูตนิสฺสิตตฺตา จ อุปาทารูปานํ. ทุติยวิกปฺเป ปน เอกํเยว วตฺถุ เอเตสุ นิสฺสิตนฺติ โยชนา. นิสฺสยนิสฺสิตตาสงฺขาตอุปกาโรปกตฺตพฺพภาวทีปนํ เอกวตฺถุกวจนนฺติ ทุติยวิกปฺเป มหาภูตวเสน โยชนา กตา. อิตรถา เอกํ วตฺถุ เอเตสูติ สมาสตฺถภาเวน อุปาทารูปานมฺปิ ปริคฺคโห วตฺตพฺโพ สิยา. ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานนฺติ อิทํ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิริยมโนธาตุจกฺขุวิญฺญาณาทโยปิ หิ เอการมฺมณาภินฺนวตฺถุกา จาติ ปากโฏยมตฺโถติ. สนฺตีรณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณานิ สงฺคยฺหนฺติ, เอตานิ จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ จุติอาสนฺนานิ อิธาธิปฺเปตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ หิ ตทุทฺธํ กมฺมชรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต เอกสฺมึเยว หทยวตฺถุสฺมึ วตฺตนฺติ, อิตรานิ ปน ปุริมปุริมจิตฺตกฺขณุปฺปนฺเน หทยวตฺถุสฺมึ อุตฺตรุตฺตรานิ ปวตฺตนฺตีติ. ฉสุ วา วตฺถูสุ เอกํ หทยวตฺถุเยว วตฺถุ เอเตสนฺติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ จุติอาสนฺนโต อิตเรสํ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ คหณํ สิยาติ ญาตพฺพํ.

เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติโกว วุตฺโต’’ติ? กิสฺมึ ปน วุจฺจมาเน อยมนุโยโค น สิยา, อปิจ อวยวานํ อเนกเภทตาทสฺสนตฺถา ติกนฺตรเทสนา. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ กุสลตฺติเกน สพฺพธมฺมานํ ติธา วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตทวยวานํ กุสลาทีนมฺปิ อเนกเภทภินฺนตํ ทสฺเสนฺเตน เตสํ เวทนาสมฺปโยควิภาควิภาวนตฺถํ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. กุสลา หิ ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา. อกุสลา ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, ตถา อพฺยากตา สมฺปโยคารหาติ. เอวํ กุสลาทิธมฺมานํ ปจฺเจกํ เวทนาเภเทน วิภาคทสฺสนตฺถํ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติกํ วตฺวา อิทานิ สุขสมฺปยุตฺตาทีนํ ปจฺเจกํ วิปากาทิเภทภินฺนตํ ทสฺเสตุํ เวทนาตฺติกานนฺตรํ วิปากตฺติโก วุตฺโต. สุขสมฺปยุตฺตา หิ ธมฺมา สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมา, สิยา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. ตถา อทุกฺขมสุขสมฺปยุตฺตา, ทุกฺขสมฺปยุตฺตา ปน สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมาติ อิมินา นเยน อวเสสตฺติกานํ ทุกานญฺจ ตสฺส ตสฺส อนนฺตรวจเน ปโยชนํ วิภาเวตพฺพํ.

๓. วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺตีติ เตสุ วิปากสทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. สุกฺกกณฺหาทีติ อาทิ-สทฺเทน อกณฺหอสุกฺกผสฺสาทิภาโว ปริคฺคหิโต. สติ ปน ปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว รูปํ วิย น นิหีโน ปกฺกํ วิย วิสิฏฺโฐ ปาโกติ วิปาโกติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สพฺยาปารตาติ สอุสฺสาหตา. สนฺตาเน สพฺยาปารตาติ เอเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเตน กิริยาภาเวน วิปากธมฺมานํ สนฺตานวิเสสมาห ‘‘ยโต ยสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท กุสลากุสลา เจตนา, ตํสนฺตาเน เอว ตสฺสา วิปากุปฺปตฺตี’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺยาปารตา’’ติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยํ วิปากญฺจ นิวตฺเตติ, ‘‘อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามาเน’’ติ อิมินา อวสิฏฺฐํ กิริยํ นิวตฺเตติ. อุภเยนปิ อนุสยสหายสอุสฺสาหตาลกฺขณา วิปากธมฺมธมฺมาติ ทสฺเสติ. โลกุตฺตรกุสลานมฺปิ หิ อนุสยา อุปนิสฺสยา โหนฺติ, ยโต ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ…เป… ตสฺมึ สมเย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา (วิภ. ๓๔๒) อริยมคฺคเจตนาย อวิชฺชาอุปนิสฺสยตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค ปกาสิตา. นิรุสฺสาหสนฺตภาวลกฺขณา วิปากา, อุภยวิปรีตลกฺขณา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมาติ.

อภิญฺญาทิกุสลานนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) อิมินา ติเกน สงฺคหิตํ คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียญฺจ สงฺคณฺหาติ. อปราปริยเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺติยํ อโหสิกมฺมาทิภาวํ น ภชติ. ภาวนาย ปหาตพฺพาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สงฺคณฺหาติ. อุภยมฺปิ ‘‘วิปากานุปฺปาทเน’’ติ วจนโต คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อนุปฺปนฺนวิปากเมว อธิปฺเปตํ ภาวนาย ปหาตพฺพสฺสปิ ปวตฺติวิปากสฺส อนุชานนโต. เยสํ ปน ภาวนาย ปหาตพฺพา อวิปากา, เตสํ มเตน อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อโหสิกมฺมนฺติ เอวํปการสฺเสว ปริคฺคโหติ เวทิตพฺพํ.

๔. ‘‘กถมาทินฺนา’’ติ อยมฺปิ ปโญฺห ลพฺภติ. ‘‘ผลภาเวนา’’ติ หิ อาทานปฺปการวจนํ. เกสญฺจิ โคตฺรภุปจฺจเวกฺขณาทีนํ อุเปตกิริยภูตานํ ตํกตฺตุภูตานญฺจ อตฺถานํ อุเปตพฺพสมฺพนฺธภาวโต ตทภิธายิโนปิ สทฺทา สมฺพนฺธา เอวาติ ‘‘อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา’’ติ วุตฺตํ. อุเปตนฺติ หิ อุเปตพฺพตฺเถ วุจฺจมาเน อวสฺสํ อุเปตกิริยา อุเปตา จ ญายตีติ. ‘‘รูปธาตุยา โข ปน, คหปติ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปยุปาทานา, เจตโส อธิฏฺฐานา อภินิเวสา อนุสยา’’ติอาทีสุ ‘‘อุปโย’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อุปย…เป… ทิฏฺฐีหี’’ติ. ยถาสมฺภวนฺติ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตอตฺเถสุ โย โย สมฺภวติ โยเชตุํ, โส โสติ อตฺโถ. น วจนานุปุพฺเพนาติ ‘‘กึ ปน ตํ อุเปต’’นฺติอาทินา วุตฺตวจนานุปุพฺเพน น โยเชตพฺโพ. สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ สพฺพเตภูมกปจฺจยุปฺปนฺนานํ. นาปชฺชติ สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต วิเสสตฺถินา จ วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ ตํ ปน วิเสสํ วุตฺตปฺปการํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โพธเนยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อุเปตํ ทีเปตีติ ยถา ‘‘ปาจริโย’’ติ เอตฺถ ปคโต อาจริโย ปาจริโยติ ป-สทฺโท ปคตํ ทีเปติ, เอวํ อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ เอว, น เจตฺถ คตาทิอตฺถานํ เอกนฺเตน ปจฺจตฺตวจนโยโค อิจฺฉิโตติ. อติสทฺโท วิยาติ จ อิทํ สสาธนกิริยาทีปนสามญฺเญน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยภาเวนาติ เอเตน ปุริมนิพฺพตฺตึ วิเสเสติ. เตน สหชาตสฺสปิ อุปาทานสฺส สงฺคโห กโต โหติ. สหชาโตปิ หิ ธมฺโม ปจฺจยภูโต ปุริมนิปฺผนฺโน วิย โวหรียติ ยถา ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา’’ติ, ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) จ. ธาตุกถายํ ปกาสิตนฺติ ‘‘อุปปตฺติภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต. น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ (ธาตุ. ๖๗) เอวมาทึ สนฺธายาห. ตสฺมา เอวาติ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขตฺตา เอว. อวิเสเสตฺวาติ อุปาทินฺนานุปาทินฺนวิเสสํ อกตฺวา. อุปาทานานํ อารมฺมณภาวานติวตฺตนโต อุปาทาเนหิ อุปาทาตพฺพาติ วา อุปาทานิยา, อุปาทาตุํ วา อรหนฺตีติ อุปาทานิยา, อุปาทาเน นิยุตฺตาติ วา อุปาทานิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ.

๕. วิพาธนํ ปีฬนํ กิลมนํ อุปตาโป ปริฬาโห อปฺปสฺสทฺธิภาโว. วิทูสิตา มลีนา จ ยโต เกจิ อกิเลสสภาวาปิ อนิฏฺฐผลา คารยฺหา จ ชาตา.

๖. ‘‘สีลมตฺตกํ, ปรํ วิย มตฺตายา’’ติอาทีสุ มตฺตา-สทฺทสฺส ปมาณวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. มริยาทวาจโก วา มตฺตา-สทฺโท. วิจาโร เหตฺถ ฌานงฺเคสุ เหฏฺฐิมมริยาโท, น ปฐมชฺฌานอุปจารชฺฌาเนสุ วิย วิตกฺโก. สา ปน วิจารมริยาทตา วิตกฺกาภาเวน เอเตสํ ชาตาติ อวิตกฺกคฺคหณํ กตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อวิตกฺกา หุตฺวา วิจารมริยาทฌานงฺเคสุ วิจารเหฏฺฐิมโกฏิกาติ. อถ วา อีสทตฺโถ มตฺตา-สทฺโท ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๙๐) วิย. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ – วิตกฺกรหิตา ภาวนาย อติสุขุมภูตวิจารตฺตา อีสํ วิจารา จ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติ. น หิ อิโต ปรํ วิจาโร อตฺถีติ. ยทิ วิตกฺกวิเสสรหิตา วิจารมตฺตา, เอวํ สนฺเต อวิตกฺกวจนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘วิจารมตฺตวจเนนา’’ติอาทิ. ยทิ วิจารมตฺตโต อญฺเญสมฺปิ อวิตกฺกานํ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ, อวิตกฺกา จ วิจารมตฺตา อวิจาราติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ, เอวํ สติ วิจารมตฺตา วิเสสนํ, อวิตกฺกา วิเสสิตพฺพาติ วิจารมตฺตาวิตกฺกาติ วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว’’ติอาทิ. ยถากามนฺติ วตฺตุอิจฺฉานุรูปํ. เยน เยน หิ ปกาเรน ธมฺเมสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพภาวา ลพฺภนฺติ, เตน เตน ปกาเรน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สมฺภวตีติ. ปทานํ อนุกฺกโม ปทานุกฺกโม.

อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จาติ อวิตกฺกาสวิจารา สวิตกฺกา อวิจาราติ โยเชตพฺพํ. อุภเยกเทสทสฺสนมฺปิ อุภยทสฺสนนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยทิ สวิตกฺกสวิจารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตรมฺปิ ปกาเสตุนฺติ อิทํ ยถา สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก อวิตกฺกสวิจารตาย ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺโต’’ติ วุตฺโต, เอวํ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาเทสุ วิจาโร ‘‘สวิตกฺกอวิจาโร’’ติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตาติ อยมฺปิ อตฺโถ วิเสสนิวตฺติอตฺถํเยว มตฺตา-สทฺทํ คเหตฺวา วุตฺโต. วิจารมตฺตาติ หิ วิจารมตฺตวนฺโตติ วิญฺญายมานตฺตา ตทญฺญวิเสสวิรหสามญฺญโต นิวตฺเตตฺวา วิตกฺกวิเสสวิรหสงฺขาเต อวิตกฺก-สทฺโท สนฺนิธาปิโต วิเสเสติ ทุติยชฺฌานธมฺเมติ. ยถาห ‘‘น วิจารโต’’ติอาทิ.

๗. เวทยมานาติ อนุภวมานา. สุขากาเรติ อิฏฺฐากาเร, อิฏฺฐานุภวนากาเร วา. อุทาสินาติ นติอปนติรหิตา. สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา เตสํ พฺยวธายิกาภาวโต. สุขทุกฺขานิ วิย หิ สุขทุกฺขานํ อนนฺตรํ ปวตฺตนโต พฺยวธายิกาภูตา น เตหิ วิรุชฺฌติ, น ปน สุขทุกฺขานิ อนนฺตราปวตฺติโต. ‘‘อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา’’ติ อยํ ปนตฺโถ อิธ อุเปกฺขา-สทฺทสฺส สพฺพุเปกฺขาปริยาทานโต น วุตฺโต. น หิ โลภสมฺปยุตฺตาทิอุเปกฺขา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปีติสหคตาเยว น สุขสหคตา, สุขสหคตาปิ น ปีติสหคตา เอวาติ ปีติสหคตา สุขสหคตา จ อญฺญมญฺญํ ภินฺนา, ตสฺมา. สติปิ สุขสหคตานํ เยภุยฺเยน ปีติสหคตภาเว เยน สุเขน สมนฺนาคตา สุขสหคตา เอว โหนฺติ, น ปีติสหคตา, ตํ สุขํ นิปฺปีติกสุขนฺติ อยํ วิเสโส อิมินา ติเกน ทสฺสิโตติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปีติสหคตาติ วตฺวา’’ติอาทิมาห.

สิทฺโธติ สาวเสสํ นิรวเสสญฺจ สุขปีติโย สงฺคเหตฺวา ปวตฺเตหิ ปฐมทุติยปเทหิ โย ปีติสหคโต ธมฺมวิเสโส, ตํ สุขํ, โย จ สุขสหคโต ธมฺมวิเสโส, สา ปีตีติ สติปิ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐภาเว ปทนฺตรสงฺคหิตภาวทีปนโตสิทฺโธ ญาโต วิทิโตติ อตฺโถ. ‘‘จตุตฺถชฺฌานสุขํ อติปณีตสุขนฺติ โอฬาริกงฺคโต นีหริตฺวา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสตุํ อยํ ติโก วุตฺโต’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตเทตํ สพฺเพสํ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิธ ‘‘สุขสหคตา’’ติ วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๘๓) ‘‘กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๕๙๘) จ นิทฺเทโส ปวตฺโตติ.

๘. นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห, น นิพฺพานปฏิวิชฺฌนํ, อิตรถา โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ อโจทนียา สิยาติ อธิปฺปาโย. นนุ จ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจกรเณน โสตาปตฺติมคฺโคว ทสฺสนนฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิพฺพานสฺส ปฏิวิชฺฌนเมว ทสฺสนนฺติ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ น โจเทตพฺพาวาติ? น, ทสฺสนสามญฺญสฺเสว สุยฺยมานตฺตา ทสฺสนกตฺตพฺพกิจฺจกรณานญฺจ เภเทน วุตฺตตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘๒) วิย อภินฺนกาลสฺสปิ ภินฺนกาลสฺส วิย เภโทปจารทสฺสนโต เภทวจนํ ยุตฺตํ, ทสฺสนวิเสเส ปน อธิปฺเปเต ทสฺสนสามญฺญวจนํ น กตฺตพฺพนฺติ ทสฺสนสามญฺญมตฺตํ คเหตฺวา โจทนา กตาติ ‘‘นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยตติยมคฺคานมฺปิ ธมฺมจกฺขุปริยายสพฺภาวโต ‘‘ภาวนาภาวํ อปฺปตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ภาวนา วฑฺฒนา. สา จ พหุลํ อุปฺปตฺติยา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนนา’’ติ. ตถา หิ สตีติ ‘‘อุภยปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ ปทสฺส ทสฺสนภาวนาปฏิกฺเขปวเสนาติ อตฺเถ สติ. นนุ โลกิยสมถวิปสฺสนาปิ ยถาพลํ กามจฺฉนฺทาทีนํ ปหายกา, ตตฺร กถมิทํ วุตฺตํ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อญฺเญหี’’ติอาทิ.

๙. อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสูติ อปฺปหาตพฺพเหตุกมตฺเตสุ. สพฺโพ กุสลาพฺยากตธมฺโม ยถาธิปฺเปตตฺโถ. สมาโส น อุปปชฺชติ อสมตฺถภาวโต. เยสนฺติ เย ตติยราสิภาเวน วุตฺตา ธมฺมา, อตฺโถ เตสํ. อุภินฺนนฺติ วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺพตาย เทฺว ปหาตพฺพเหตุสทฺทาติ กตฺวา วุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘เนวทสฺสเนน นภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถี’’ติ เอตํ วจนํ. เตหิ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ยุตฺเตน ปหาตพฺพเหตุกปเทน. เอวญฺจ กตฺวาติ เอวํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ปหาตพฺพเหตุกปทสฺส วิสุํ วิสุํ โยชนโต. เอวญฺหิ ปุริมปททฺวย…เป… ทสฺสนเมตํ โหตีติ. เอวนฺติ ทสฺสนภาวนาหิ นปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสนฺติ เอวํ อตฺเถ สติ. ‘‘เหตุ…เป… สิยา’’ติ เอตสฺส ‘‘ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ’’ติอาทินา อเหตุกานํ อคฺคหิตภาวทสฺสนวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ทุติยสฺเสว อตฺถสฺส ยุตฺตภาวํ วิภาเวนฺโต ‘‘คเหตพฺพตฺถสฺเสวา’’ติอาทิมาห. โส หิ ‘‘เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา คเหตพฺพตฺโถ.

๑๐. อญฺญถาติ อารมฺมณกรณมตฺเต อธิปฺเปเต. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘อารมฺมณํ กตฺวาติ เอเตน จตุกิจฺจสาธกํ อารมฺมณกรณํ วุจฺจตี’’ติ? สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต อริยมคฺคธมฺมานํเยว จ อปจยคามิภาวโต. ‘‘จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา อปจยคามิโน’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๑) หิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อริยมคฺคานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. เอเตเนว วา วิเสสุปลกฺขณเหตุภูเตน วจเนน ยถาวุตฺโต อารมฺมณกรณวิเสโส วิญฺญายติ. อุกฺกํสคติวิชานเนน วา อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจเวกฺขณาทีนนฺติ โวทานาทโย สงฺคณฺหาติ. เหตุภาเวนาติ สมฺปาปกเหตุภาเวน. ญาปโก การโก สมฺปาปโกติ ติวิโธ หิ เหตุ, ตถา ญาเปตพฺพาทิภาเวน ผลํ. ยถา นิรยาทิมนุสฺสภาวาทิคามิปฏิปทาภาวโต อกุสลโลกิยกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อาจยคามิโน ธมฺมา’’ติ วุตฺตา, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิโลกิยสมฺมาทิฏฺฐิอาทิธมฺมา เอว, เอวํ นิพฺพานคามิปฏิปทาภาวโต โลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อปจยคามิโน’’ติ ทฏฺฐพฺพา, น อริยมคฺคธมฺมา เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุริมปจฺฉิมาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อริยมคฺคสฺเสว นิพฺพานคามิปฏิปทาภาโว ปริพฺยตฺโตติ ตสฺเสว อปจยคามิภาโว ยุตฺโต, ตทนุวตฺตกตฺตา ปน เสสธมฺเม สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. อปจเย ทุกฺขปริชานนาทินา สาติสยํ คมนํ เยสนฺเต อปจยคามิโนติ ‘‘มคฺคา เอว อปจยคามิโน’’ติ วุตฺตํ. ปุริมปจฺฉิมานนฺติ จ อิมสฺมึ ติเก ปฐมปททุติยปทสงฺคหิตานํ อตฺถานนฺติ อตฺโถ. ‘‘ชยํ เวรํ ปสวติ (ธ. ป. ๒๐๑), จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (อิติวุ. ๘๖, ๑๑๐; สุ. นิ. ๑๙๕) วิย สานุนาสิโก อาจย-สทฺโทติ ‘‘อนุนาสิกโลโป กโต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อาจิน’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘อาจย’’นฺติ พฺยตฺตยวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺตีติ เอเตน อปจินนฺตีติ อปจยา, อปจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อยมตฺโถ นยโต ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๑. โลกิเยสุ อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพาติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ –

‘‘สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ, อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ. สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ (อ. นิ. ๓.๘๖). โยปิ กลฺยาณปุถุชฺชโน อนุโลมปฏิปทาย ปริปูรการี สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ ‘อชฺช วา เสฺว วา อญฺญตรํ สามญฺญผลํ อธิคมิสฺสามี’ติ, โสปิ สิกฺขตีติ เสกฺโข’’ติ –

วจนโต ยถาวุตฺตกลฺยาณปุถุชฺชนสฺสปิ สีลาทิธมฺมา เสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ? น, ปริยายภาวโต. นิปฺปริยาเยน หิ เสกฺขาเสกฺขภาโว ยถาสมฺภวํ มคฺคผลธมฺเมสุ เอวาติ โลกิเยสุ เสกฺขภาวาสงฺกาภาวโต อเสกฺขภาวานาปตฺติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘สีลสมาธี’’ติอาทิ. อรหตฺตผลธมฺมาปิ สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต เหฏฺฐิมผลธมฺมา วิย สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ เสกฺขา สิยุํ, เหฏฺฐิมผลธมฺมาปิ วา สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต อรหตฺตผลธมฺมา วิย อเสกฺขาติ โจทนํ มนสิกตฺวา ‘‘ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘เหฏฺฐิมผเลสุ ปนา’’ติอาทิ. ‘‘ตํ เอว สาลึ ภุญฺชามิ, สา เอว ติตฺติรี, ตานิ เอว โอสธานี’’ติอาทีสุ ตํสทิเสสุ ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. เอเตน จ เสกฺขสทิสา อเสกฺขา ยถา ‘‘อมนุสฺโส’’ติ วุตฺตํ โหตีติ อญฺเญ. อญฺญตฺถ ‘‘อริฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ วุทฺธิอตฺเถปิ อ-กาโร ทิสฺสตีติ วุทฺธิปฺปตฺตา เสกฺขา อเสกฺขาติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต.

๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายาติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. วิตกฺกาทิวิกฺขมฺภนสมตฺถตาปิ เหตฺถ ลพฺภตีติ. อกุสลวิทฺธํสนรสตฺตา วา กุสลานํ ตตฺถ สาติสยกิจฺจยุตฺตตํ ปริตฺตธมฺเมหิ มหคฺคตานํ ปกาเสตุํ ‘‘กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายา’’ติ วุตฺตํ. วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว, น กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตา วิปุลผลตา จาติ อตฺโถ. ‘‘วิปุลํ ผลํ วิปุลผล’’นฺติ เอวํ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน วิปาเกสุปิ วิปุลผลตา ลพฺภเตว. โสปิ เอกเสสนเยน อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. มหนฺเตหิ คตา ปฏิปนฺนาติ อยํ ปนตฺโถ ติณฺณมฺปิ สาธารโณติ. คุณโต อยํ เอตฺตโกติ สตฺตานํ ปมาณํ กโรนฺตา วิย ปวตฺตนฺตีติ โอฬาริกา กิเลสา ‘‘ปมาณกรา’’ติ วุตฺตา. เตหิ ปริโต ขณฺฑิตา ปริจฺฉินฺนาติ ปริตฺตา. สติปิ เกหิจิ ปริจฺฉินฺนตฺเต มหาปมาณภาเวน คตา ปวตฺตาติ มหคฺคตา. ปริจฺเฉทกรานํ กิเลสานํ สุขุมานมฺปิ อโคจรภาวโต เตหิ น กถญฺจิปิ ปริจฺฉินฺนา วีติกฺกนฺตาติ อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา, ยโต เต ‘‘อปริยาปนฺนา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

๑๔. ติตฺตึ น ชเนนฺติ สนฺตตรตาย อเสจนกภาวโต. เอตฺถ จ ‘‘ปมาณกเรหี’’ติอาทิโก อตฺถวิกปฺโป ‘‘อตปฺปกตฺเถนา’’ติอาทิกาย หีนตฺติกปทวณฺณนาย ปรโต พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขียติ, ยถาฐาเน เอว ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺโพ.

๑๕. โลกิยสาธุชเนหิปิ อติชิคุจฺฉนีเยสุ อานนฺตริยกมฺมนตฺถิกวาทาทีสุ ปวตฺติ วินา วิปลฺลาสพลวภาเวน น โหตีติ ‘‘วิปริยาสทฬฺหตายา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทินา สติปิ กาลนิยเม วิปากุปฺปาทเน สาสงฺกวจเนน. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตนเยน นิยตตาย อติปฺปสงฺโค ทุนฺนิวาโร, ตสฺมา. พลวตา…เป… ปวตฺตีติ เอเตน อสมานชาติเกน อนิวตฺตนียวิปากตํ, สมานชาติเกน จ วิปากานุปฺปาทเนปิ อนนฺตรํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถตาย อวิหนฺตพฺพตํ อนนฺตริกานํ ทสฺเสติ. ยโต เตสํ วิปากธมฺมตา วิย สภาวสิทฺธา นิยตานนฺตริยตา. อญฺญสฺส…เป… ทานโตติ อิมินาปิ อสมานชาติกาทีหิ อนิวตฺตนียผลตํ เอว วิภาเวติ.

โจทโก อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทินา อติปฺปสงฺคเมว โจเทติ. อิตโร ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เอกนฺเตติ อวสฺสมฺภาวินิ. สนฺนิยตตฺตาติ สมฺปาทเน ชนเน นิยตภาวโต. อุปรตา อวิปจฺจนสภาวาสงฺกา เยสุ ตานิ อุปรตาวิปจฺจ…เป… สงฺกานิ, ตพฺภาโว อุป…เป… สงฺกตฺตํ, ตสฺมา. ‘‘น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ พลวตาปิ อานนฺตริเยน อนุปหนฺตพฺพตํ อาห. อุปตฺถมฺภกานิ อนุพลปฺปทายกานิ โหนฺติ อุปฺปตฺติยา สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา. เตน เนสํ วิปากานุปฺปาทเนปิ อโมฆวุตฺติตํ อาห.

๑๖. มคฺคกิจฺจํ ปริญฺญาทิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิมคฺคสมฺปยุตฺตาโลภาโทสสงฺขาเตหิ มคฺคเหตูหิ มคฺคสมฺปยุตฺตขนฺธเสสมคฺคงฺคสมฺมาทิฏฺฐีนํ สเหตุกภาวทสฺสนโต ติณฺณํ นยานํ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสนาติ วุตฺตํ. เหตุพหุตาวเสนาติ พหุเหตุกสฺส ปฐมนยสฺส อนนฺตรํ พหุเหตุกตาสามญฺเญน นิกฺเขปกณฺฑปาฬิยํ ตติยํ วุตฺตนโย อิธ อฏฺฐกถายํ ทุติยํ วุตฺโต. ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ปวตฺตมาเนสุ นิรีหเกสุ ธมฺเมสุ เกสญฺจิ อนุวตฺตนียภาโว น เกวลํ ธมฺมสภาวโตเยว, อถ โข ปุริมธมฺมานํ ปวตฺติวิเสเสนปิ โหตีติ อาห ‘‘ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนา’’ติ. ปวตฺติวิเสโส หิ ปุริมปุริมานํ จิตฺตเจตสิกานํ อุตฺตรุตฺตเรสุ วิเสสาธานํ ภาวนาปุพฺพาภิสงฺขาโรติ. อนุวตฺตยมาโนติ ครุการยมาโน. อุทาหรณวเสนาติ นิทสฺสนวเสน, น นิรวเสสทสฺสนวเสน. ยสฺมา ปนาติอาทินา ยถาวุตฺตํ อตฺถํ ปาฐนฺตเรน สาเธติ. ตตฺถ หิ อธิปติปจฺจยสฺส ปจฺจนีเย ฐิตตฺตา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ. สมานสทฺทตฺถวเสนาติ สติปิ อญฺญปทตฺถสมานาธิกรณสมาสตฺถเภเท มคฺคาธิปติสทฺทตฺถเภทาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๑๗. อุปฺปนฺน-สทฺโท อุปฺปาทาทึ ปฏิปชฺชมาโน, ปตฺวา วิคโต จาติ ทุวิเธสุ อตฺเถสุ อุภเยสมฺปิ วาจโก, น ปุริมานํเยวาติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปนฺนภาโว อุปฺปาทาทิปฺปตฺตตา. เตน อตีตาปิ สงฺคหิตา โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว’’ติ. อุปฺปนฺนธมฺมภาโว ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ปเทน คหิตธมฺมภาโว, วตฺตมานธมฺมภาโวติ อตฺโถ. โย วา อุปฺปาทาทิปฺปตฺโต อตฺตโน จ สภาวํ ธาเรติ ปจฺจเยหิ จ ธารียติ, โส อุปฺปนฺนธมฺโมติ ปจฺจุปฺปนฺนภาโว อุปฺปนฺนธมฺมภาโวติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุปฺปนฺนธมฺเม วตฺวา ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติ วจนํ น ยถาธิคตปฏิเสธนนฺติ กถมิทํ ปจฺเจตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนาติ ปเทน อตีตาปิ สงฺคหิตา. ยทิ น สงฺคหิตา, นิพฺพานํ วิย เตปิ นวตฺตพฺพาติ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ ตถา วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ ปน เตสํ มติมตฺตเมว. อยํ ปน ติโก ทฺวินฺนํ อทฺธานํ วเสน ปูเรตฺวา ทสฺสิโตติ อฏฺฐกถายํ วกฺขตีติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อตีตา นวตฺตพฺพาติ น วุตฺตาติ? ธมฺมวเสน อสงฺคหิตตฺตาภาวโต. ธมฺมวเสน หิ อสงฺคหิตํ นิพฺพานํ ตตฺถ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, น จ นิโยคโต อตีตา นาม ธมฺมา เกจิ อตฺถิ, เย อิธ อสงฺคหิตตฺตา นวตฺตพฺพา สิยุนฺติ. ผลนิพฺพตฺติโต การณสฺส ปุเรตรํ นิพฺพตฺติ อิธ ปรินิฏฺฐิตสทฺเทน วุจฺจติ, น ตสฺส หุตฺวา วิคตภาโวติ อาห ‘‘อนาคเต วา’’ติ. ยโต เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต อุปฺปชฺชนกผลมฺปิ ‘‘อุปฺปาที’’ติ วุจฺจติ.

๒๐. ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติอาทินา ‘‘เตนานนฺทา’’ติอาทิปาฬิยา เหฏฺฐาปาฬึ อตฺถวเสน ทสฺเสติ. อยญฺหิ ตตฺถ ปาฬิ –

‘‘กถญฺจานนฺท, ภิกฺขุ อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปติ สนฺนิสาเทติ เอโกทึ กโรติ สมาทหติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ โข…เป… สมาทหติ. โส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจติ. เอวํ สนฺตเมตํ, อานนฺท, ภิกฺขุ เอวํ สมฺปชานาติ อชฺฌตฺตํ โข เม สุญฺญตํ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตํ สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. โส พหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… โส อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อาเนญฺชํ มนสิกโรโต อาเนญฺชาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. เตนานนฺท, ภิกฺขุนา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๘).

ตตฺถ อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสูติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตาย อาเนญฺเช จ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเตติ ปาทกภูตปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อปคุณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐิตสฺส หิ อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต ตตฺถ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ พหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘กาเลน อตฺตโน สนฺตาเน, กาเลน ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ อชฺฌตฺตพหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหตุกาโม ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถ’’นฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ‘‘อิทานิ เม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ วิสฺสฏฺฐวีริเยน น ภวิตพฺพํ, ปาทกชฺฌานเมว ปน สาธุกํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพํ, เอวมสฺส รุกฺขํ ฉินฺทโต ผรสุมฺหิ อวหนฺเต ปุนปฺปุนํ นิสิตนิสิตํ กาเรตฺวา ฉินฺทนฺตสฺส ฉิชฺเช ผรสุ วิย กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมึเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

อตฺถโต จ อสมานตฺตาติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ เยสุ อตฺเถสุ อชฺฌตฺต-สทฺโท วตฺตติ, เต สพฺเพ ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตตฺถนิทฺธารณตฺถํ อตฺถุทฺธารวเสเนตํ วุตฺตํ. จกฺขาทีสุ จ อชฺฌตฺติก-สทฺโท อชฺฌตฺตานํ อพฺภนฺตรตาวิเสสมุปาทาย ปวตฺตติ, ยโต เต อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตาติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานี’’ติ อิทํ อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จกฺขาทีนํ อชฺฌตฺตภาววิภาวนสพฺภาวโต อิธ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อชฺฌตฺติกทุเก ‘‘อชฺฌตฺตาว อชฺฌตฺติกา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ น เอตฺถ สทฺทโต อสมานตาปิ สิยา, ตสฺมาเยว ยถาวุตฺตโจทนํ วิโสเธนฺโต ‘‘อยํ ปเนตฺถา’’ติอาทิมาห. เตนาติ ตสฺมา. ตํวาจกสฺสาติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวาจกสฺส สกฺกา วตฺตุํ ตทตฺถสฺส อชฺฌตฺตภาวสพฺภาวโต.

‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม สงฺคณิการโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๘๖) ปพฺพชิตาสารุปฺปสฺส เนกฺขมฺมสุขาทินิกามลาภิตาย อภาวสฺส จ ทสฺสเนน สงฺคณิการามตาย, ‘‘นาหํ, อานนฺท, เอกํ รูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยตฺถ รตฺตสฺส ยถาภิรตสฺส รูปสฺส วิปริณามญฺญถาภาวา น อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริ…เป… อุปายาสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๖) เอวํ รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา สเจ โกจิ ทุปฺปญฺญชาติโก ปพฺพชิโต วเทยฺย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เขตฺเต ปวิฏฺฐา คาวิโย วิย อเมฺหเยว คณโต นีหรติ, เอกีภาเว นิโยเชติ, สยํ ปน ราชราชมหามตฺตาทีหิ ปริวุโต วิหรตี’’ติ, ตสฺส วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ ตถาคโต เอกโกวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ โข ปนา’’ติ เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถ’’นฺติ. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตานํ. อชฺฌตฺตนฺติ วิสยชฺฌตฺตํ. สุญฺญตนฺติ อนตฺตานุปสฺสนานุภาวนิพฺพตฺตผลสมาปตฺตึ. เตเนวาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ทุติเย วิกปฺเป ฐาน-สทฺโท การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สจฺจกสุตฺเตนาติ มหาสจฺจกสุตฺเตน. ตตฺถ หิ –

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, อเนกสตาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสตา, อปิสฺสุ มํ เอกเมโก เอวํ มญฺญติ ‘มเมวารพฺภ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสตี’ติ. น โข ปเนตํ, อคฺคิเวสฺสน, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวเทว วิญฺญาปนตฺถาย ตถาคโต ปเรสํ ธมฺมํ เทเสตีติ. โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสาเยว กถาย ปริโยสาเน ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามิ ‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) –