อาจริยปรมฺปรกถาวณฺณนา
‘‘เกนาภต’’นฺติ อิมํ ปญฺหํ วิสชฺเชนฺเตน ชมฺพุทีเป ตาว อาจริยปรมฺปรา ยาว ตติยสงฺคีติ, ตาว ทสฺเสตฺวา อิทานิ สีหฬทีเป อาจริยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตติยสงฺคหโต ปน อุทฺธ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. อิมํ ทีปนฺติ อิมํ ตมฺพปณฺณิทีปํ. กญฺจิ กาลนฺติ กิสฺมิญฺจิ กาเล. โปราณาติ อฏฺฐกถาจริยา. ภทฺทนาโมติ ภทฺทสาลตฺเถโร. นามสฺส เอกเทเสนปิ หิ โวหาโร ทิสฺสติ ‘‘เทวทตฺโต ทตฺโต’’ติ ยถา. อาคุํ น กโรนฺตีติ นาคา. วินยปิฏกํ วาจยึสูติ สมฺพนฺโธ. ตมฺพปณฺณิยาติ ภุมฺมวจนํ. นิกาเย ปญฺจ วาเจสุนฺติ วินยาภิธมฺมวชฺเช ทีฆนิกายาทิเก ปญฺจ นิกาเย จ วาเจสุํ. สตฺต เจว ปกรเณติ ธมฺมสงฺคณีวิภงฺคาทิเก สตฺต อภิธมฺมปฺปกรเณ จ วาเจสุนฺติ อตฺโถ. อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา, ปญฺญา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ติเปฏโกติ ตีณิ ปิฏกานิ เอตสฺส อตฺถีติ ติเปฏโก, เตปิฏโกติ วุตฺตํ โหติ, ติปิฏกปริยตฺติธโรติ อตฺโถ. ตารกานํ ราชาติ ตารกราชา, จนฺทิมา. อติโรจถาติ อติวิย วิโรจิตฺถ. ปุปฺผนาโมติ มหาปทุมตฺเถโร. สทฺธมฺมวํสโกวิโทติ สทฺธมฺมตนฺติยา โกวิโท. ปุปฺผนาโมติ สุมนตฺเถโร. ชมฺพุทีเป ปติฏฺฐิโตติ สุมนตฺเถโร กิร เอกสฺมึ สมเย สีหฬทีปมฺหิ สาสเน โอสกฺกมาเน ชมฺพุทีปํ คนฺตฺวา อุคฺคณฺหิตฺวา สาสนํ อนุรกฺขนฺโต ตตฺเถว ปติฏฺฐาสิ. มคฺคโกวิทาติ สคฺคมคฺคโมกฺขมคฺเคสุ โกวิทา.
ภารํ กตฺวาติ เตสํ เตสํ ภิกฺขูนํ สาสนํ ภารํ กตฺวา, ปฏิพทฺธํ กตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘เต เต ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ เปเสสี’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มชฺฌนฺติกตฺเถรํ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐํ เปเสสี’’ติอาทิ. มหึสกมณฺฑลนฺติ อนฺธกรฏฺฐํ วทนฺติ. วนวาสินฺติ วนวาสิรฏฺฐํ. อตฺตา ปญฺจโม เอเตสนฺติ อตฺตปญฺจมา, ตํ ตํ ทิสาภาคํ ปญฺจ ปญฺเจว ภิกฺขู อคมํสูติ วุตฺตํ โหติ.
อิทานิ ตตฺถ ตตฺถ คตานํ เถรานํ กิจฺจานุภาวํ ทสฺเสตุกาโม มชฺฌนฺติกตฺเถรสฺส คตฏฺฐาเน กิจฺจํ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน โข ปน สมเยน กสฺมีรคนฺธารรฏฺเฐ’’ติอาทิมาห. กรกวสฺสนฺติ หิมปาตนกวสฺสํ. หราเปตฺวาติ อุทโกเฆน หราเปตฺวา. อรวาฬทหปิฏฺฐิยนฺติ อรวาฬทหสฺส อุทกปิฏฺฐิยํ. ฉินฺนภินฺนปฏธโรติ สตฺถเกน ฉินฺนํ รงฺเคน ภินฺนํ วณฺณวิการมาปนฺนํ ปฏํ ธาเรตีติ ฉินฺนภินฺนปฏธโร. อถ วา สตฺถเกน ฉินฺนานํ คิหิวตฺถวิสภาคานํ กาสาวานํ ธารณโต ฉินฺนภินฺนปฏธโร. ภณฺฑูติ มุณฺฑโก. กาสาววสโนติ กาสาววตฺถนิวตฺโถ. มกฺขํ อสหมาโนติ เถรํ ปฏิจฺจ อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปนฺนํ ปเรสํ คุณมกฺขนลกฺขณํ มกฺขํ อสหมาโน สนฺธาเรตุํ อธิสหิตุํ วูปสเมตุํ อสกฺโกนฺโต. ภึสนกานีติ เภรวารมฺมณานิ. ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโต ตโต ภุสา วาตา วายนฺตี’’ติอาทิมาห. ภุสา วาตาติ รุกฺขเภทนปพฺพตกูฏนิปาตนสมตฺถา พลววาตา. อสนิโย ผลนฺตีติ อสนิโย ภิชฺชนฺติ, ปตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ปหรณวุฏฺฐิโยติ อเนกปฺปการา อาวุธวุฏฺฐิโย. นิทฺธมถาติ คเหตฺวา อปเนถ. ภึสนกนฺติ นาคราชสฺส กายิกวาจสิกปโยคชนิตภยนิมิตฺตํ วิปฺปการํ.
เม ภยเภรวํ ชเนตุํ ปฏิพโล น อสฺส น ภเวยฺยาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ภยเภรวํ นาม ขุทฺทานุขุทฺทกํ ภยํ. อถ วา ภยนฺติ จิตฺตุตฺราสภยํ, ปฏิฆภยสฺเสตํ อธิวจนํ. เภรวนฺติ ภยชนกมารมฺมณํ. สเจปิ ตฺวํ มหึ สพฺพนฺติ สเจปิ ตฺวํ มหานาค สพฺพํ มหึ สมุทฺเทน สห สสมุทฺทํ ปพฺพเตน สห สปพฺพตํ อุกฺขิปิตฺวา มมูปริ มยฺหํ สีโสปริ ขิเปยฺยาสีติ อตฺโถ. เม ภยเภรวํ ชเนตุํ เนว สกฺกุเณยฺยาสีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญทตฺถูติ เอกํเสน. ตเววสฺส วิฆาโต อุรคาธิปาติ อุรคานํ นาคานํ อธิปติ ราช ตว เอว วิฆาโต ทุกฺขํ วิหึสา อสฺส ภเวยฺยาติ อตฺโถ.
ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวาติอาทีสุ ตงฺขณานุรูปาย ธมฺมเทสนาย ทิฏฺฐธมฺมสมฺปรายิกํ อตฺถํ สนฺทสฺเสตฺวา กุสเล ธมฺเม สมาทเปตฺวา คณฺหาเปตฺวา ตตฺถ จ นํ สมุตฺเตเชตฺวา สอุสฺสาหํ กตฺวา ตาย จ สอุสฺสาหตาย อญฺเญหิ จ วิชฺชมานคุเณหิ สมฺปหํเสตฺวา โตเสตฺวาติ อตฺโถ. เถเรน กตํ นาคานุสาสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถายสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิโต อุทฺธํ ยถา ปุเรติ ยถา ตุเมฺห อิโต ปุเร สทฺธมฺมสวนุปฺปตฺติวิรหิตกาเล ปรสฺส โกธํ อุปฺปาทยิตฺถ, อิทานิ อิโต ปฏฺฐาย อุทฺธํ อนาคเต โกธญฺจ มา ชนยิตฺถ, วิชาตมาตุยาปิ ปุตฺเต สิเนหจฺเฉทนํ สพฺพวินาสมูลกํ สสฺสฆาตกญฺจ มา กริตฺถาติ อตฺโถ. สุขกามา หิ ปาณิโนติ เอตฺถ หิ-สทฺโท การโณปเทเส, ยสฺมา สพฺเพ สตฺตา สุขกามา, ตสฺมา หิตสุขอุปจฺเฉทกรํ สสฺสฆาตญฺจ มา กโรถาติ วุตฺตํ โหติ.
ยถานุสิฏฺฐนฺติ ยํ ยํ อนุสิฏฺฐํ ยถานุสิฏฺฐํ, อนุสิฏฺฐํ อนติกฺกมฺม วา ยถานุสิฏฺฐํ, เถเรน ทินฺโนวาทํ อนติกฺกมฺมาติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมาภิสมโย อโหสีติ ปฐมมคฺคผลาธิคโม อโหสีติ วทนฺติ. กุลสตสหสฺสนฺติ อิมินา ปุริสานํ สตสหสฺสํ ทสฺเสติ. กสฺมีรคนฺธาราติ กสฺมีรคนฺธารรฏฺฐวาสิโน. กาสาวปชฺโชตาติ ภิกฺขูนํ นิวตฺถปารุตกาสาววตฺเถหิ โอภาสิตา. อิสิวาตปฏิวาตาติ ภิกฺขูนํ นิวาสนปารุปนวาเตน เจว หตฺถปาทานํ สมิญฺชนปสารณาทิวาเตน จ สมนฺตโต พีชิยมานา อเหสุํ. ทุฏฺฐนฺติ กุปิตํ. พนฺธนาติ สํสารพนฺธนโต.
ธมฺมจกฺขุนฺติ เหฏฺฐามคฺคตฺตเย ญาณํ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘ปฐมมคฺคญาณเมว เต ปฏิลภึสู’’ติ วทนฺติ. โจเทตฺวา เทวทูเตหีติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๖๓ อาทโย) เทวทูตสุตฺตนฺตเทสนาวเสน (ม. นิ. ๓.๒๖๑ อาทโย) ทหรกุมาโร ชราชิณฺณสตฺโต คิลานสตฺโต กมฺมการณา กมฺมการณิกา วา มตสตฺโตติ อิเมหิ ปญฺจหิ เทวทูเตหิ โจเทตฺวา โอวทิตฺวา, สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวาติ อตฺโถ. ทหรกุมาราทโย หิ ตตฺถ ‘‘เทวทูตา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถา หิ ทหรกุมาโร อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ มยฺหมฺปิ ตุมฺหากํ วิย หตฺถปาทา อตฺถิ, สเก ปนมฺหิ มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อตฺตโน ธมฺมตาย อุฏฺฐหิตฺวา นหายิตุํ น สกฺโกมิ, ‘อหํ กิลิฏฺโฐ, นหาเปถ ม’นฺติ วตฺตุมฺปิ น สกฺโกมิ, ชาติโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ ชาติโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชาติ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.
ชราชิณฺณสตฺโตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ อหมฺปิ ตุเมฺห วิย ตรุโณ อโหสึ อูรุพลพาหุพลชวสมฺปนฺโน, ตสฺส เม ตา พลชวสมฺปตฺติโย อนฺตรหิตา, หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจญฺจ น กโรนฺติ, ชรายมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ ชราย อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ ชรา อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺสา ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.
คิลานสตฺโตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ อหมฺปิ ตุเมฺห วิย นิโรโค อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ พฺยาธินา อภิหโต สเก มุตฺตกรีเส ปลิปนฺโน, อุฏฺฐาตุมฺปิ น สกฺโกมิ, วิชฺชมานาปิ เม หตฺถปาทา หตฺถปาทกิจฺจํ น กโรนฺติ, พฺยาธิโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ พฺยาธิโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ พฺยาธิ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต.
กมฺมการณา กมฺมการณิกา วา จตุตฺโถ เทวทูโตติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ กมฺมการณปกฺเข ทฺวตฺตึส ตาว กมฺมการณา อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม ‘‘มยํ นิพฺพตฺตมานา น รุกฺเข วา ปาสาเณ วา นิพฺพตฺตาม, ตุมฺหาทิสานํ สรีเร นิพฺพตฺตาม, อิติ อมฺหากํ ปุเร นิพฺพตฺติโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนตา เทวทูตา นาม ชาตา. กมฺมการณิกาปิ อตฺถโต เอวํ วทนฺติ นาม ‘‘มยํ ทฺวตฺตึส กมฺมการณา กโรนฺตา น รุกฺขาทีสุ กโรม, ตุมฺหาทิเสสุ สตฺเตสุเยว กโรม, อิติ อมฺหากํ ตุเมฺหสุ ปุเร กมฺมการณาการณโตว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนเตปิ เทวทูตา นาม ชาตา.
มตกสตฺโตปิ อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘‘ปสฺสถ โภ มํ อามกสุสาเน ฉฑฺฑิตํ อุทฺธุมาตกาทิภาวํ ปตฺตํ, มรณโตมฺหิ อปริมุตฺตตาย เอทิโส ชาโต, น โข ปนาหเมว, ตุเมฺหปิ มรณโต อปริมุตฺตาว. ยเถว หิ มยฺหํ, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ มรณํ อาคมิสฺสติ, อิติ ตสฺส ปุเร อาคมนาว กลฺยาณํ กโรถา’’ติ. เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต. ตสฺมา ทหรกุมาราทโย เอตฺถ ‘‘เทวทูตา’’ติ เวทิตพฺพา.
อนมตคฺคิยนฺติ อนมตคฺคสํยุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔). ธมฺมามตํ ปาเยสีติ โลกุตฺตรธมฺมามตํ ปานํ ปฏิลาภกรณวเสน ปาเยสีติ อตฺโถ. สมธิกานีติ สหาธิกานิ. สหตฺโถ เหตฺถ สํสทฺโท. อิสีติ สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺมกฺขนฺเธ เอสิ คเวสิ ปริเยสีติ อิสีติ วุจฺจติ. ปญฺจ รฏฺฐานีติ ปญฺจวิธจีนรฏฺฐานิ. หิมวนฺตํ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ ปกาเสนฺโต ยกฺขเสนํ ปสาทยีติ โยเชตพฺพํ.
เตน จ สมเยนาติ ตสฺมึ สมเย เตสํ คมนโต ปุพฺพภาคกาเล. ลทฺธํ ภวิสฺสตีติ เวสฺสวณสนฺติกา ลทฺธํ ภวิสฺสติ. เวคสาติ เวเคน. สมนฺตโต อารกฺขํ ฐเปสีติ ‘‘อิโต ปฏฺฐาย มา ปวิสนฺตู’’ติ อธิฏฺฐานวเสน สมนฺตา อารกฺขํ ฐเปสิ. อฑฺฒุฑฺฒานิ สหสฺสานีติ อฑฺเฒน จตุตฺถานิ อฑฺฒุฑฺฒานิ, อติเรกปญฺจสตานิ ตีณิ สหสฺสานีติ วุตฺตํ โหติ. ทิยฑฺฒสหสฺสนฺติ อฑฺเฒน ทุติยํ ทิยฑฺฒํ, อติเรกปญฺจสตํ เอกํ สหสฺสนฺติ อตฺโถ. โสณุตฺตราติ โสโณ จ อุตฺตโร จ โสณุตฺตรา. นิทฺธเมตฺวานาติ ปลาเปตฺวาน. อเทสิสุนฺติ อเทสยุํ.
อชฺฌิฏฺโฐติ อาณตฺโต. ปุน ทานีติ เอตฺถ ทานีติ นิปาตมตฺตํ, ปุน อาคจฺเฉยฺยาม วา น วาติ อตฺโถ. ราชคหนครปริวตฺตเกนาติ ราชคหนครํ ปริวชฺเชตฺวา ตโต พหิ ตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตมคฺเคน คมเนน วา. อิทานิ เถรมาตุยา เวฏิสนคเร นิวาสการณํ ทสฺเสตุํ ตสฺส นครสฺส ตสฺสา ชาติภูมิภาวํ เถรสฺส จ อฏฺฐุปฺปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อโสโก กิร กุมารกาเล’’ติอาทิมาห.
อยํ ปเนตฺถ อนุปุพฺพิกถา – ปุพฺเพ กิร โมริยวํเส ชาตสฺส จนฺทคุตฺตสฺส นาม รญฺโญ ปุตฺโต พินฺทุสาโร นาม กุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปาฏลิปุตฺตมฺหิ นคเร ราชา อโหสิ. ตสฺส เทฺว ปุตฺตา สอุทริยา อเหสุํ, เตสํ เอกูนสตมตฺตา เวมาติกภาตโร อเหสุํ. ราชา ปน เตสํ สพฺพเชฏฺฐกสฺส อโสกกุมารสฺส อุปรชฺชฏฺฐานญฺจ อวนฺติรฏฺฐญฺจ ทตฺวา อเถกทิวสํ อตฺตโน อุปฏฺฐานํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘ตาต, อุปราช, ตว รฏฺฐํ คนฺตฺวา ตตฺถ อุชฺเชนีนคเร วสาหี’’ติ อาณาเปสิ. โส ปิตุ วจเนน ตํ อุชฺเชนึ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เวฏิสคิรินคเร เวฏิสนามกสฺส เสฏฺฐิสฺส ฆเร นิวาสํ อุปคนฺตฺวา ตสฺส เสฏฺฐิสฺส ธีตรํ ลกฺขณสมฺปนฺนํ โยพฺพนปฺปตฺตํ เวฏิสคิรึ นาม กุมารึ ทิสฺวา ตาย ปฏิพทฺธจิตฺโต มาตาปิตูนํ กถาเปตฺวา ตํ เตหิ ทินฺนํ ปฏิลภิตฺวา ตาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสิ. สา เตน สํวาเสน สญฺชาตคพฺภา หุตฺวา ตโต อุชฺเชนึ นีตา มหินฺทกุมารํ ชนยิ. ตโต วสฺสทฺวเย อติกฺกนฺเต สงฺฆมิตฺตญฺจ ธีตรํ อุปลภิตฺวา อุปราเชน สทฺธึ ตตฺถ วสติ. อุปราชสฺส ปน ปิตา พินฺทุสาโร มรณมญฺเจ นิปนฺโน ปุตฺตํ อโสกกุมารํ สริตฺวา ตํ ปกฺโกสาเปตุํ อุชฺเชนึ มนุสฺเส เปเสสิ. เต ตโต อุชฺเชนึ คนฺตฺวา อโสกสฺส ตํ ปวตฺตึ อาโรเจสุํ. เตสํ วจเนน โส ปิตุ สนฺติกํ ตุริตคมเนนาคจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค เวฏิสคิรินครมฺหิ ปุตฺตทาเร ฐเปตฺวา ปิตุ สนฺตกํ ปาฏลิปุตฺตนครํ คนฺตฺวา คตสมนนฺตรเมว กาลกตสฺส ปิตุโน สรีรกิจฺจํ การาเปตฺวา ตโต เอกูนสตมตฺเต เวมาติกภาตโร จ ฆาตาเปตฺวา วิหตกณฺฏโก หุตฺวา ตตฺถ ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อภิเสกํ คณฺหิ. ตทาปิ เถรมาตา ทารเก รญฺโญ สนฺติกํ เปเสตฺวา สยํ ตตฺเถว เวฏิสคิรินคเร วสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘สา ตสฺส มาตา เตน สมเยน ญาติฆเร วสี’’ติ.
อาโรเปสีติ ปฏิปาเทสิ. อมฺหากํ อิธ กตฺตพฺพกิจฺจํ นิฏฺฐิตนฺติ มาตุ ทสฺสนสฺส กตภาวํ สนฺธายาห. อนุภวตุ ตาว เม ปิตรา เปสิตํ อภิเสกนฺติอาทีสุ อภิเสกเปสนาทิกถา วิตฺถาเรน อุตฺตรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ฉณตฺถนฺติ ฉณนิมิตฺตํ, ฉณเหตูติ อตฺโถ, สยํ ฉณกีฬํ อกาตุกาโมติ วุตฺตํ โหติ. ตทา กิร เทวานํปิยติสฺโส เชฏฺฐมูลมาสปุณฺณมิยํ นกฺขตฺตํ โฆสาเปตฺวา ‘‘สลิลกีฬาฉณํ กโรถา’’ติ อมจฺเจ อาณาเปตฺวา สยํ มิควํ กีฬิตุกาโม มิสฺสกปพฺพตํ อคมาสิ. มิสฺสกปพฺพตนฺติ ปํสุปาสาณมิสฺสกตฺตา เอวํลทฺธนามํ ปพฺพตํ. ทิฏฺฐสจฺโจติ อนาคามิมคฺเคน ปฏิวิทฺธสจฺโจ, อนาคามิผลํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. โส กิร เถเรน อตฺตโน มาตุเทวิยา เทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผลํ สจฺฉากาสิ, โส จ เถรสฺส ภาคิเนยฺโยติ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ เถรสฺส มาตุเทวิยา ภคินี ตสฺสา ธีตา, ตสฺสา อยํ ปุตฺโต. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘เทวิยา ภคินี ธีตุ, ปุตฺโต ภณฺฑุกนามโก;
เถเรน เทวิยา ธมฺมํ, สุตฺวา เทสิตเมว ตุ;
อนาคามิผลํ ปตฺวา, วสิ เถรสฺส สนฺติเก’’ติ.
สมฺมาสมฺพุทฺเธน จ ตุเมฺห พฺยากตาติ โพธิมูเล เอว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ ทิสฺวา อนาคเต ตสฺส ทีปสฺส สมฺปตฺตึ ทิฏฺเฐน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ‘‘อนาคเต มหินฺโท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตี’’ติ ตุเมฺห พฺยากตา. ตตฺถ ตมฺพปณฺณิทีปนฺติ ทีปวาสิโน วุตฺตา. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ อาสยานุสยญาณญฺจ ‘‘พุทฺธจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. เตน ปน อินฺทฺริยปโรปราทึ วินา อญฺญํ น สกฺกา ทฏฺฐุนฺติ ‘‘โวโลเกนฺโต’’ติ อวตฺวา ‘‘โวโลเกตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เอตมตฺถนฺติ ‘‘อนาคเต มหินฺโท นาม ภิกฺขุ ตมฺพปณฺณิทีปํ ปสาเทสฺสตี’’ติ อิมมตฺถํ.
เวฏิสคิริมฺหิ ราชคเหติ เทวิยา กตวิหาเร. กาโลว คมนสฺส, คจฺฉาม ทีปมุตฺตมนฺติ โยเชตพฺพํ. อิทญฺจ เตสํ ปริวิตกฺกนิทสฺสนํ. ปฬินาติ อากาสํ ปกฺขนฺทึสุ. อมฺพเรติ อากาเส. เอวมากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา กึ เต อกํสูติ เจติยปพฺพเต นิปตึสูติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวมุปฺปติตา เถรา, นิปตึสุ นคุตฺตเม’’ติ. อิทานิ ตสฺส ปพฺพตสฺส ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ เถรานญฺจ ตตฺถ นิปติตฏฺฐานํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุรโต ปุรเสฏฺฐสฺสา’’ติอาทิคาถมาห. ปุรโตติ ปาจีนทิสาภาเค. ปุรเสฏฺฐสฺสาติ อนุราธปุรสงฺขาตสฺส ปุรวรสฺส. เมฆสนฺนิเภติ สมนฺตโต นีลวณฺณตฺตา นีลมหาเมฆสทิเส. สีลกูฏมฺหีติ เอวํนามเก ปพฺพตกูเฏ. หํสาว นคมุทฺธนีติ ปพฺพตมุทฺธนิ หํสา วิย.
ตตฺถ ปน ปติฏฺฐหนฺโต กทา ปติฏฺฐหีติ อาห ‘‘เอวํ อิฏฺฏิยาทีหิ สทฺธิ’’นฺติอาทิ. ปรินิพฺพานโตติ ปรินิพฺพานวสฺสโต ตํ อวธิภูตํ มุญฺจิตฺวา ตโต อุทฺธํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺตึสติเม วสฺเสติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. กถํ เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อชาตสตฺตุสฺส หี’’ติอาทิ. ตสฺมึเยว วสฺเสติ เอตฺถ ยสฺมึ สํวจฺฉเร ยสฺมิญฺจ ทิวเส ภควา ปรินิพฺพุโต, ตสฺมึ สํวจฺฉเร ตสฺมึเยว จ ทิวเส วิชยกุมาโร อิมํ ทีปมาคโตติ วทนฺติ. วุตฺตเญฺหตํ –
‘‘ลงฺกายํ วิชยสนามโก กุมาโร,
โอติณฺโณ ถิรมติ ตมฺพปณฺณิทีเป;
สาลานํ ยมกคุณานมนฺตรสฺมึ,
นิพฺพาตุํ สยิตทิเน ตถาคตสฺสา’’ติ.
สีหกุมารสฺส ปุตฺโตติ เอตฺถ กาลิงฺคราชธีตุ กุจฺฉิสฺมึ สีหสฺส ชาโต กุมาโร สีหกุมาโรติ เวทิตพฺโพ, ปุพฺเพ อมนุสฺสาวาสตฺตา อาห ‘‘มนุสฺสาวาสํ อกาสี’’ติ. จุทฺทสเม วสฺเสติ จุทฺทสเม วสฺเส สมฺปตฺเต. อิธ วิชโย กาลมกาสีติ อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป วิชยราชกุมาโร อฏฺฐตึส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรตฺวา กาลมกาสิ. ตถา หิ อชาตสตฺตุ ราชา ทฺวตฺตึส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, อุทยภทฺโท โสฬส วสฺสานิ, ตสฺมา อชาตสตฺตุสฺส อฏฺฐมวสฺสํ อิธ วิชยสฺส ปฐมวสฺสนฺติ กตฺวา ตโต อุทฺธํ อชาตสตฺตุสฺส จตุวีสติ วสฺสานิ อุทยภทฺทสฺส จุทฺทส วสฺสานีติ วิชยสฺส อฏฺฐตึส วสฺสานิ ปริปูรึสุ. ตถา จ วุตฺตํ –
‘‘วิชโย ลงฺกมาคมฺม, สตฺถุ นิพฺพานวาสเร;
อฏฺฐตึส สมากาสิ, รชฺชํ ยกฺขวิมทฺทโก’’ติ.
‘‘อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสเม วสฺเส ปณฺฑุวาสุเทโว นาม อิมสฺมึ ทีเป รชฺชํ ปาปุณี’’ติ วุตฺตตฺตา อุทยภทฺทสฺส จุทฺทสมวสฺสสงฺขาตํ เอกํ วสฺสํ อิมสฺมึ ทีเป วิชยสฺส ปณฺฑุวาสุเทวสฺส จ อนฺตเร สีหฬํ อราชิกํ หุตฺวา ฐิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺมิญฺหิ วสฺเส วิชยราชสฺส อมจฺจา อุปติสฺสํ นาม อมจฺจํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ตสฺส นาเมน กเต อุปติสฺสคาเม วสนฺตา อราชิกํ รชฺชมนุสาสึสุ. วุตฺตเญฺหตํ –
‘‘ตสฺมึ มเต อมจฺจา เต, เปกฺขนฺตา ขตฺติยาคมํ;
อุปติสฺสคาเม ฐตฺวาน, รฏฺฐํ สมนุสาสิสุํ.
‘‘มเต วิชยราชมฺหิ, ขตฺติยาคมนา ปุรา;
เอกํ วสฺสํ อยํ ลงฺกา-ทีโป อาสิ อราชิโก’’ติ.
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเป. อิธ ปณฺฑุวาสุเทโว กาลมกาสีติ อิมสฺมึ สีหฬทีเป ปณฺฑุวาสุเทโว ตึส วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิ. ตถา หิ อุทยภทฺทสฺส อนนฺตรํ อนุรุทฺโธ จ มุณฺโฑ จ อฏฺฐ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสึสุ, ตทนนฺตรํ นาคทาสโก จตุวีสติ วสฺสานิ, ตสฺมา อุทยภทฺทสฺส ปญฺจทสมโสฬสมวสฺเสหิ สทฺธึ อนุรุทฺธสฺส จ มุณฺฑสฺส จ อฏฺฐ วสฺสานิ, นาคทาสกสฺส จ จตุวีสติวสฺเสสุ วีสติ วสฺสานีติ ปณฺฑุวาสุเทวสฺส รญฺโญ ตึส วสฺสานิ ปริปูรึสุ. เตเนว วุตฺตํ –
‘‘ตโต ปณฺฑุวาสุเทโว, รชฺชํ ตึส สมา อกา’’ติ;
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเป. สตฺตรสเม วสฺเสติ สตฺตรสเม วสฺเส สมฺปตฺเต. ตถา หิ นาคทาสกสฺส อนนฺตรา สุสุนาโค อฏฺฐารส วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตสฺมา นาคทาสกสฺส จตุวีสติวสฺเสสุ วีสติ วสฺสานิ ฐเปตฺวา เสเสหิ จตูหิ วสฺเสหิ สทฺธึ สุสุนาคสฺส อฏฺฐารสสุ วสฺเสสุ โสฬส วสฺสานีติ อิธ อภยรญฺโญ วีสติ วสฺสานิ ปริปูรึสุ. วุตฺตเญฺหตํ –
‘‘อภโย วีสติ วสฺสานิ, ลงฺการชฺชมการยี’’ติ;
ทามริโกติ ยุทฺธการโก โจโร. ปณฺฑุกาภโย ปน อภยสฺส ภาคิเนยฺโย ราชาเยว, น โจโร, พลกฺกาเรน ปน รชฺชสฺส คหิตตฺตา ‘‘ทามริโก’’ติ วุตฺตํ. รชฺชํ อคฺคเหสีติ เอกเทสสฺส คหิตตฺตา วุตฺตํ. อภยสฺส หิ วีสติเม วสฺเส น ตาว สพฺพํ รชฺชมคฺคเหสีติ. ตถา หิ วีสติมวสฺสโต ปฏฺฐาย อภยสฺส นว ภาติเก อตฺตโน มาตุเล ตตฺถ ตตฺถ ยุทฺธํ กตฺวา ฆาเตนฺตสฺส อนภิสิตฺตสฺเสว สตฺตรส วสฺสานิ อติกฺกมึสุ, ตโตเยว จ ตานิ ราชสุญฺญานิ นาม อเหสุํ. ตถา จ วุตฺตํ –
‘‘ปณฺฑุกาภยรญฺโญ จ, อภยสฺส จ อนฺตเร;
ราชสุญฺญานิ วสฺสานิ, อเหสุํ ทส สตฺต จา’’ติ.
ตตฺถาติ ชมฺพุทีเป. ปณฺฑุกสฺสาติ ปณฺฑุกาภยสฺส. ภวติ หิ เอกเทเสนปิ โวหาโร ‘‘เทวทตฺโต ทตฺโต’’ติ ยถา. สตฺตรส วสฺสานิ ปริปูรึสูติ อนภิสิตฺตสฺเสว ปริปูรึสุ. เอตฺถ จ กาฬาโสกสฺส โสฬสมวสฺสํ ฐเปตฺวา ปนฺนรส วสฺสานิ เหฏฺฐา สุสุนาคสฺส สตฺตรสมอฏฺฐารสมวสฺสานิ จ เทฺว คเหตฺวา สตฺตรส วสฺสานิ คณิตพฺพานิ. ตานิ เหฏฺฐา เอเกน วสฺเสน สห อฏฺฐารส โหนฺตีติ ตานิ ราชสุญฺญานิ สตฺตรส วสฺสานิ เหฏฺฐา วิชยปณฺฑุวาสุเทวราชูนมนฺตเร อราชิเกน เอเกน วสฺเสน สทฺธึ อฏฺฐารส ราชสุญฺญวสฺสานิ นาม โหนฺติ.
จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วสฺเส อิธ ปณฺฑุกาภโย กาลมกาสีติ จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสเม วสฺเส อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ปณฺฑุกาภโย นาม ราชา สตฺตติ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิ. ตถา หิ สุสุนาคสฺส ปุตฺโต กาฬาโสโก อฏฺฐวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. ตโต ตสฺส ปุตฺตา ทส ภาตุกา เทฺววีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสุํ, เตสํ ปจฺฉา นว นนฺทา เทฺววีสติ, จนฺทคุตฺโต จตุวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ. ตตฺถ กาฬาโสกสฺส อฏฺฐวีสติวสฺเสสุ ปนฺนรส วสฺสานิ เหฏฺฐา คหิตานีติ ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ เตรส วสฺสานิ, ทสภาตุกานํ เทฺววีสติ, ตถา นวนนฺทานํ เทฺววีสติ, จนฺทคุตฺตสฺส จุทฺทสมวสฺสํ ฐเปตฺวา เตรส วสฺสานีติ ปณฺฑุกาภยสฺส สตฺตติ วสฺสานิ ปริปูรึสุ. ตถา จ วุตฺตํ –
‘‘ปณฺฑุกาภยนามสฺส, รญฺโญ วสฺสานิ สตฺตตี’’ติ;
ตตฺถ อโสกธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วสฺเส อิธ มุฏสิวราชา กาลมกาสีติ ตสฺมึ ชมฺพุทีเป อโสกธมฺมราชสฺส สตฺตรสเม วสฺเส อิธ มุฏสิโว นาม ราชา สฏฺฐิ วสฺสานิ รชฺชมนุสาสิตฺวา กาลมกาสิ. ตถา หิ จนฺทคุตฺตสฺส ปุตฺโต พินฺทุสาโร อฏฺฐวีสติ วสฺสานิ รชฺชํ กาเรสิ, ตโต ตสฺส ปุตฺโต อโสกธมฺมราชา รชฺชํ ปาปุณิ, ตสฺมา จนฺทคุตฺตสฺส เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จตุวีสติวสฺเสสุ เตรส วสฺสานิ คหิตานีติ ตานิ ฐเปตฺวา เสสานิ เอกาทส วสฺสานิ, พินฺทุสารสฺส อฏฺฐวีสติ วสฺสานิ, อโสกสฺส อนภิสิตฺตสฺส จตฺตาริ วสฺสานิ, อภิสิตฺตสฺส สตฺตรส วสฺสานีติ เอวํ สฏฺฐิ วสฺสานิ อิธ มุฏสิวสฺส ปริปูรึสุ. ตถา จ วุตฺตํ –
‘‘มุฏสิโว สฏฺฐิ วสฺสานิ, ลงฺการชฺชมการยี’’ติ;
เทวานํปิยติสฺโส รชฺชํ ปาปุณีติ อโสกธมฺมราชสฺส อฏฺฐารสเม วสฺเส ปาปุณิ. อิทานิ ปรินิพฺพุเต ภควติ อชาตสตฺตุอาทีนํ วสฺสคณนาวเสน ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺตึสติ วสฺสานิ เอกโต คเณตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปรินิพฺพุเต จ สมฺมาสมฺพุทฺเธ’’ติอาทิ. ตตฺถ อชาตสตฺตุสฺส จตุวีสตีติ ปรินิพฺพานวสฺสสงฺขาตํ อฏฺฐมวสฺสํ มุญฺจิตฺวา วุตฺตํ. อโสกสฺส ปุตฺตกา ทส ภาตุกราชาโนติ กาฬาโสกสฺส ปุตฺตา ภทฺทเสโน โกรณฺฑวณฺโณ มงฺกุโร สพฺพญฺชโห ชาลิโก อุภโก สญฺจโย โกรโพฺย นนฺทิวฑฺฒโน ปญฺจมโกติ อิเม ทส ภาตุกราชาโนติ เวทิตพฺพา. อุคฺคเสนนนฺโท ปณฺฑุกนนฺโท ปณฺฑุคตินนฺโท ภูตปาลนนฺโท รฏฺฐปาลนนฺโท โควิสาณกนนฺโท สวิทฺธกนนฺโท เกวฏฺฏกนนฺโท ธนนนฺโทติ อิเม นว นนฺทาติ เวทิตพฺพา. เอเตน ราชวํสานุสาเรนาติ เอเตน ชมฺพุทีปวาสิราชูนํ วํสานุสาเรน เวทิตพฺพเมตนฺติ อตฺโถ.
ตมฺพปณฺณิทีปวาสีนมฺปิ ปุน ราชูนํ วเสน เอวํ คณนา เวทิตพฺพา – สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปรินิพฺพานวสฺสํ อิธ วิชยสฺส ปฐมํ วสฺสนฺติ กตฺวา ตํ อปเนตฺวา ปรินิพฺพานวสฺสโต อุทฺธํ วิชยสฺส สตฺตตึส วสฺสานิ, ตโต อราชิกเมกวสฺสํ, ปณฺฑุวาสุเทวสฺส ตึส วสฺสานิ, อภยสฺส วีสติ วสฺสานิ, ปณฺฑุกาภยสฺส อภิเสกโต ปุพฺเพ สตฺตรส วสฺสานิ, อภิสิตฺตสฺส สตฺตติ วสฺสานิ, มุฏสิวสฺส สฏฺฐิ วสฺสานิ, เทวานํปิยติสฺสสฺส ปฐมํ วสฺสนฺติ เอวํ ปรินิพฺพานโต ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อุปริ ฉตฺตึส วสฺสานิ เวทิตพฺพานิ.
เชฏฺฐมาสสฺส ปุณฺณมิยํ เชฏฺฐนกฺขตฺตํ มูลนกฺขตฺตํ วา โหตีติ อาห ‘‘เชฏฺฐมูลนกฺขตฺตํ นาม โหตี’’ติ. ตสฺมึ ปน นกฺขตฺเต กตฺตพฺพฉณมฺปิ ตนฺนิสฺสยตฺตา ตเมว นามํ ลภตีติ เวทิตพฺพํ. มิควนฺติ มิคานํ วานนโต เหสนโต พาธนโต มิควนฺติ ลทฺธสมญฺญํ มิควํ. โรหิตมิครูปนฺติ โคกณฺณมิคเวสํ. ชิยนฺติ ธนุชิยํ. อนุพนฺธนฺโตติ ปทสา อนุธาวนฺโต. มมํเยว ราชา ปสฺสตูติ เอตฺถ ‘‘อเมฺหสุ พหูสุ ทิฏฺเฐสุ ราชา อติวิย ภายิสฺสตี’’ติ อิมินา การเณน อตฺตานเมว ทสฺเสตุํ ‘‘มมํเยว ปสฺสตู’’ติ อธิฏฺฐาสีติ เวทิตพฺพํ. ‘‘จินฺเตสี’’ติ วตฺวา ตสฺส จินฺตนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมสฺมึ ทีเป ชาโต’’ติอาทิ. เถโร ตสฺส ปริวิตกฺกํ ชานิตฺวา อตฺตโน สภาวํ กเถตฺวา ตํ อสฺสาเสตุกาโม ‘‘สมณา มยํ มหาราชา’’ติอาทิมาห. มหาราช มยํ สมณา นาม, ตฺวํ ปริวิตกฺกํ มา อกาสีติ วุตฺตํ โหติ. ตเวว อนุกมฺปายาติ ตว อนุกมฺปตฺถาย เอว อาคตา, น วิมุขภาวตฺถายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อิเม สมณา นามา’’ติ อชานนฺตสฺส ‘‘สมณา มยํ, มหาราชา’’ติ กสฺมา เถโร อาหาติ เจ? อโสกธมฺมราเชน เปสิตสาสเนเนว ปุพฺเพ คหิตสมณสญฺญํ สาเรตุํ เอวมาหาติ. อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เตน จ สมเยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.
อทิฏฺฐา หุตฺวา สหายกาติ อทิฏฺฐสหายกา, อญฺญมญฺญํ อทิสฺวาว สหายกภาวํ อุปคตาติ วุตฺตํ โหติ. ฉาตปพฺพตปาเทติ ฉาตวาหสฺส นาม ปพฺพตสฺส ปาเท. ตํ กิร ปพฺพตํ อนุราธปุรา ปุพฺพทกฺขิณทิสาภาเค อติเรกโยชนทฺวยมตฺถเก ติฏฺฐติ. ตมฺหิ ฐาเน ปจฺฉา สทฺธาติสฺโส นาม มหาราชา วิหารํ การาเปสิ, ตํ ‘‘ฉาตวิหาร’’นฺติ โวหรึสุ. ‘‘รถยฏฺฐิปฺปมาณาติ อายามโต จ อาวฏฺฏโต จ รถปโตเทน สมปฺปมาณา’’ติ ตีสุปิ คณฺฐิปเทสุ วุตฺตํ. มหาวํเสปิ วุตฺตํ –
‘‘ฉาตปพฺพตปาทมฺหิ, ติสฺโส จ เวฬุยฏฺฐิโย;
ชาตา รถปโตเทน, สมานา ปริมาณโต’’ติ.
คณฺฐิปเท ปน ‘‘รถยฏฺฐิปฺปมาณาติ รถสฺส ธชยฏฺฐิปฺปมาณา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปชฺชึสูติ ตสฺส อภิเสกสมกาลเมว อุปฺปชฺชึสุ. เอวมุตฺตริปิ วกฺขมานานํ อจฺฉริยานํ ปาตุภาโว เวทิตพฺโพ. ตถา จ วุตฺตํ มหาวํเส –
‘‘เทวานํปิยติสฺโส โส, ราชาสิ ปิตุอจฺจเย;
ตสฺสาภิเสเกน สมํ, พหูนจฺฉริยานหู’’ติ.
เอกา ลตา ยฏฺฐิ นามาติ กญฺจนลตาย ปฏิมณฺฑิตตฺตา เอวํลทฺธนามา เอกา ยฏฺฐิ อโหสิ. ตํ อลงฺกริตฺวา อุปฺปนฺนลตาติ ตํ รชตวณฺณํ ยฏฺฐึ อลงฺกริตฺวา ตตฺเถว จิตฺตกมฺมกตา วิย อุปฺปนฺนลตา. ขายตีติ ทิสฺสติ. กิญฺชกฺขานีติ เกสรานิ. เอตานิ จ ปุปฺผยฏฺฐิยํ นีลปุปฺผาทีนิ สกุณยฏฺฐิยญฺจ นานปฺปการา มิคปกฺขิโน ตตฺเถว จิตฺตกมฺมกตา วิย ปญฺญายนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เสตา รชตยฏฺฐีวาติ รชตมยยฏฺฐิ วิย เอกา ยฏฺฐิ เสตวณฺณาติ อตฺโถ. ลตาติ ตตฺเถว จิตฺตกมฺมกตา วิย ทิสฺสมานลตา. นีลาทิ ยาทิสํ ปุปฺผนฺติ ยาทิสํ โลเก นีลาทิปุปฺผํ อตฺถิ, ตาทิสํ ปุปฺผยฏฺฐิมฺหิ ขายตีติ อตฺโถ.
อเนกวิหิตํ รตนํ อุปฺปชฺชีติ อเนกปฺปการํ รตนํ สมุทฺทโต สยเมว ตีรํ อารุหิตฺวา เวลนฺเต อูมิเวคาภิชาตมริยาทวฏฺฏิ วิย อุปฺปชฺชิ, อุฏฺฐหิตฺวา อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ตมฺพปณฺณิยํ ปน อฏฺฐ มุตฺตา อุปฺปชฺชึสูติ เอตฺถาปิ ตมฺพปณฺณิยํ สมุทฺทโต สยเมว อุฏฺฐหิตฺวา ชาติโต อฏฺฐ มุตฺตา สมุทฺทตีเร วุตฺตนเยเนว ฐิตาติ เวทิตพฺพา. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘ลงฺกาทีปมฺหิ สกเล, นิธโย รตนานิ จ;
อนฺโตฐิตานิ อุคฺคนฺตฺวา, ปถวีตลมารุหุํ.
‘‘ลงฺกาทีปสมีปมฺหิ, ภินฺนนาวาคตานิ จ;
ตตฺร ชาตานิ จ ถลํ, รตนานิ สมารุหุํ.
‘‘หยคชา รถามลกา, วลยงฺคุลิเวฐกา;
กกุธผลา ปากติกา, อิจฺเจตา อฏฺฐ ชาติโต.
‘‘มุตฺตา สมุทฺทา อุคฺคนฺตฺวา, ตีเร วฏฺฏิ วิย ฐิตา;
เทวานํปิยติสฺสสฺส, สพฺพปุญฺญวิชมฺภิต’’นฺติ.
หยมุตฺตาติ อสฺสรูปสณฺฐานมุตฺตา. คชมุตฺตาติ หตฺถิรูปสณฺฐานา. เอวํ สพฺพตฺถ ตํตํสณฺฐานวเสน มุตฺตาเภโท เวทิตพฺโพ. องฺคุลิเวฐกมุตฺตาติ องฺคุลียกสณฺฐานา, มุทฺทิกาสณฺฐานาติ อตฺโถ. กกุธผลมุตฺตาติ กกุธรุกฺขผลาการา พหู อสามุทฺทิกา มุตฺตา. ราชกกุธภณฺฑานีติ ราชารหอุตฺตมภณฺฑานิ. ตานิ สรูเปน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉตฺตํ จามร’’นฺติอาทิ. อญฺญญฺจ พหุวิธํ ปณฺณาการํ ปหิณีติ สมฺพนฺโธ. สงฺขนฺติ อภิเสกาสิญฺจนกํ สามุทฺทิกํ ทกฺขิณาวฏฺฏํ สงฺขํ. อโนตตฺโตทกเมว ‘‘คงฺโคทก’’นฺติ วุตฺตํ. วฑฺฒมานนฺติ อลงฺการจุณฺณํ. ‘‘นหานจุณฺณ’’นฺติ เกจิ. วฏํสกนฺติ กณฺณปิฬนฺธนวฏํสกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘วฏํสกํ กณฺณจูฬิกฏฺฐาเน โอลมฺพก’’นฺติปิ วทนฺติ. ภิงฺคารนฺติ สุวณฺณมยํ มหาภิงฺคารํ. ‘‘มกรมุขสณฺฐานา พลิกมฺมาทิกรณตฺถํ กตา ภาชนวิกตี’’ติปิ วทนฺติ. นนฺทิยาวฏฺฏนฺติ กากปทสณฺฐานา มงฺคลตฺถํ กตา สุวณฺณภาชนวิกติ. กญฺญนฺติ ขตฺติยกุมารึ. อโธวิมํ ทุสฺสยุคนฺติ กิลิฏฺเฐ ชาเต อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตมตฺเต ปริสุทฺธภาวมุปคจฺฉนฺตํ อโธวิมํ ทุสฺสยุคํ. หตฺถปุญฺฉนนฺติ ปีตวณฺณํ มหคฺฆํ หตฺถปุญฺฉนปฏํ. หริจนฺทนนฺติ หริวณฺณจนฺทนํ, สุวณฺณวณฺณจนฺทนนฺติ อตฺโถ. โลหิตจนฺทนํ วา, โคสิตจนฺทนนฺติ อตฺโถ. ตํ กิร อุทฺธเน กุถิตเตลมฺหิ ปกฺขิตฺตมตฺตํ สกลมฺปิ เตลํ อคฺคิญฺจ นิพฺพาปนสมตฺถํ จนฺทนํ. เตเนว ‘‘โคสิตจนฺทน’’นฺติ วุจฺจติ. โคสทฺเทน หิ ชลํ วุจฺจติ, ตํ วิย สิตํ จนฺทนํ โคสิตจนฺทนํ. นาคภวนสมฺภวํ อรุณวณฺณมตฺติกํ. หรีตกํ อามลกนฺติ อคทหรีตกํ อคทามลกํ. ตํ ขิปฺปเมว สรีรมลโสธนาทิกรณสมตฺถํ โหติ.
อุณฺหีสนฺติ อุณฺหีสปฏฺฏํ. เวฐนนฺติ สีสเวฐนํ. สารปามงฺคนฺติ อุตฺตมํ รตนปามงฺคสุตฺตํ. วตฺถโกฏิกนฺติ วตฺถยุคเมว. นาคมาหฏนฺติ นาเคหิ อาหฏํ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อมโตสธนฺติ เอวํนามิกา คุฬิกชาติ, อมตสทิสกิจฺจตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ตํ กิร ปริปนฺถํ วิธเมตฺวา สพฺพตฺถ สาเธนฺเตหิ อคโทสธสมฺภาเรหิ โยเชตฺวา วฏฺเฏตฺวา กตํ คุฬิกํ. ตํ ปน ราชูนํ มุขโสธนนหานปริโยสาเน มหตา ปริหาเรน อุปเนนฺติ. เตน เต องฺคราคํ นาม กโรนฺติ, กโรนฺตา จ ยถารหํ ทฺวีหิ ตีหิ อคโทสธรงฺคติลกาหิ นลาฏกอํสกูฏอุรมชฺฌสงฺขาตํ องฺคํ สชฺเชตฺวา องฺคราคํ กโรนฺตีติ เวทิตพฺพํ. สา ปน คุฬิกา อหิวิจฺฉิกาทีนมฺปิ วิสํ หนติ, เตนปิ ตํ วุจฺจติ ‘‘อมโตสธ’’นฺติ.
อหํ พุทฺธญฺจาติอาทีสุ สพฺพธมฺเม ยาถาวโต อพุชฺฌิ ปฏิพุชฺฌีติ พุทฺโธติ สงฺขฺยํ คตํ สมฺมาสมฺพุทฺธญฺจ, อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จ อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโมติ สงฺขฺยํ คตํ ปริยตฺติยา สทฺธึ นว โลกุตฺตรธมฺมญฺจ, ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตตฺตา สงฺโฆติ สงฺขฺยํ คตํ อริยสาวกสงฺฆญฺจ อหํ สรณํ คโต ปรายณนฺติ อุปคโต, ภชึ เสวินฺติ อตฺโถ. อถ วา หึสติ ตปฺปสาทตคฺครุกตาหิ วิหตกิเลเสน ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺเตน จิตฺตุปฺปาเทน สรณคตานํ เตเนว สรณคมเนน ภยํ สนฺตาสํ ทุกฺขํ ทุคฺคตึ ปริกิเลสํ หนติ วินาเสตีติ สรณํ, รตนตฺตยสฺเสตํ อธิวจนํ. อปิจ สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิเต ปวตฺตเนน อหิตา จ นิวตฺตเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติ. ธมฺโมปิ ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน อสฺสาสทาเนน จ สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติ. สงฺโฆปิ อปฺปกานมฺปิ การานํ วิปุลผลปฏิลาภกรเณน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ สรณนฺติ วุจฺจติ. อิมินา อตฺเถน สรณภูตํ รตนตฺตยํ เตเนว การเณน สรณนฺติ คโต อวคโต, ชานินฺติ อตฺโถ. อุปาสกตฺตํ เทเสสินฺติ รตนตฺตยํ อุปาสตีติ อุปาสโกติ เอวํ ทสฺสิตํ อุปาสกภาวํ มยิ อภินิวิฏฺฐํ วาจาย ปกาเสสินฺติ อตฺโถ, ‘‘อุปาสโกหํ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คโต’’ติ เอวํ อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสินฺติ วุตฺตํ โหติ. สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนติ สกฺยสฺส สุทฺโธทนสฺส ปุตฺโต โส ภควา สกฺยปุตฺโต, ตสฺส สกฺยปุตฺตสฺส สาสเนติ อตฺโถ. สทฺธาติ สทฺธาย, ‘‘สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา’’ติอาทีสุ วิย ยการโลโป ทฏฺฐพฺโพ. อุเปหีติ อุปคจฺฉ.
อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกนาติ อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสกุปกรเณน. ยทา หิ เทวานํปิยติสฺโส มหาราชา อตฺตโน สหายสฺส ธมฺมาโสกรญฺโญ อิโต เวฬุยฏฺฐิยาทโย มหารเห ปณฺณากาเร เปเสสิ. ตทา โสปิ เต ทิสฺวา ปสีทิตฺวา อติวิย ตุฏฺโฐ ‘‘อิเมหิ อติเรกตรํ กึ นาม มหคฺฆํ ปฏิปณฺณาการํ สหายสฺส เม เปเสสฺสามี’’ติ อมจฺเจหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา ลงฺกาทีเป อภิเสกปริหารํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘น ตตฺถ อีทิโส อภิเสกปริหาโร อตฺถี’’ติ สุตฺวา ‘‘สาธุ วต เม สหายสฺส อภิเสกปริหารํ เปเสสฺสามี’’ติ วตฺวา สามุทฺทิกสงฺขาทีนิ ตีณิ สงฺขานิ จ คงฺโคทกญฺจ อรุณวณฺณมตฺติกญฺจ อฏฺฐฏฺฐ ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติกญฺญาโย จ สุวณฺณรชตโลหมตฺติกามยฆเฏ จ อฏฺฐหิ เสฏฺฐิกุเลหิ สทฺธึ อฏฺฐ อมจฺจกุลานิ จาติ เอวํ สพฺพฏฺฐกํ นาม อิธ เปเสสิ ‘‘อิเมหิ เม สหายสฺส ปุน อภิเสกํ กโรถา’’ติ, อญฺญญฺจ อภิเสกตฺถาย พหุํ ปณฺณาการํ เปเสสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อโสกรญฺญา เปสิเตน อภิเสเกนา’’ติ. เอโก มาโส อภิสิตฺตสฺส อสฺสาติ เอกมาสาภิสิตฺโต. กถํ ปน ตสฺส ตทา เอกมาสาภิสิตฺตตา วิญฺญายตีติ อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ หิสฺส อภิเสกมกํสู’’ติ, ปุพฺเพ กตาภิเสกสฺสปิ อโสกรญฺญา เปสิเตน อนคฺเฆน ปริหาเรน วิสาขปุณฺณมายํ ปุน อภิเสกมกํสูติ อตฺโถ. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘เต มิคสิรมาสสฺส, อาทิจนฺโททยํ ทิเน;
อภิสิตฺตญฺจ ลงฺกินฺทํ, อมจฺจา สามิภตฺติโน.
‘‘ธมฺมาโสกสฺส วจนํ, สุตฺวา สามิหิเต รตา;
ปุนาปิ อภิเสจึสุ, ลงฺกาหิตสุเข รต’’นฺติ.
ทีปวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
‘‘วิสาขมาเส ทฺวาทสิยํ, ชมฺพุทีปา อิธาคตา;
อภิเสกํ สปริวารํ, อโสกธมฺเมน เปสิตํ.
‘‘ทุติยํ อภิสิญฺจิตฺถ, ราชานํ เทวานํปิยํ;
อภิสิตฺโต ทุติยาภิเสเกน, วิสาขมาเส อุโปสเถ.
‘‘ตโต มาเส อติกฺกมฺม, เชฏฺฐมาเส อุโปสเถ;
มหินฺโท สตฺตโม หุตฺวา, ชมฺพุทีปา อิธาคโต’’ติ.
ตทา ปน ตสฺส รญฺโญ วิสาขปุณฺณมาย อภิเสกสฺส กตตฺตา ตโต ปภุติ ยาวชฺชตนา วิสาขปุณฺณมายเมว อภิเสกกรณมาจิณฺณํ. อภิเสกวิธานญฺเจตฺถ เอวํ เวทิตพฺพํ – อภิเสกมงฺคลตฺถํ อลงฺกตปฺปฏิยตฺตสฺส มณฺฑปสฺส อนฺโต กตสฺส อุทุมฺพรสาขมณฺฑปสฺส มชฺเฌ สุปฺปติฏฺฐิเต อุทุมฺพรภทฺทปีฐมฺหิ อภิเสการหํ อภิชจฺจํ ขตฺติยํ นิสีทาเปตฺวา ปฐมํ ตาว มงฺคลาภรณภูสิตา ชาติสมฺปนฺนา ขตฺติยกญฺญา คงฺโคทกปุณฺณํ สามุทฺทิกํ ทกฺขิณาวฏฺฏสงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว, ตํ สพฺเพปิ ขตฺติยคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ ขตฺติยคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ.
ตโต ปุน ปุโรหิโตปิ ปุโรหิจฺจฏฺฐานานุรูปาลงฺกาเรหิ อลงฺกตปฺปฏิยตฺโต คงฺโคทกปุณฺณํ รชตมยสงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว, ตํ สพฺเพปิ พฺราหฺมณคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ พฺราหฺมเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ.
ตโต ปุน เสฏฺฐิปิ เสฏฺฐิฏฺฐานานุรูปภูสนภูสิโต คงฺโคทกปุณฺณํ รตนมยสงฺขํ อุโภหิ หตฺเถหิ สกฺกจฺจํ คเหตฺวา ตสฺส สีโสปริ อุสฺสาเปตฺวา เตน ตสฺส มุทฺธนิ อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจติ, เอวญฺจ วเทติ ‘‘เทว ตํ สพฺเพปิ คหปติคณา อตฺตานมารกฺขณตฺถํ อิมินา อภิเสเกน อภิเสกิกํ มหาราชํ กโรนฺติ, ตฺวํ ราชธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ, เอเตสุ คหปติคเณสุ ตฺวํ ปุตฺตสิเนหานุกมฺปาย สหิตจิตฺโต หิตสมเมตฺตจิตฺโต จ ภว, รกฺขาวรณคุตฺติยา เตสํ รกฺขิโต จ ภวาหี’’ติ.
เต ปน ตสฺส เอวํ วทนฺตา ‘‘สเจ ตฺวํ อมฺหากํ วจนานุรูเปน รชฺชํ กาเรสฺสสิ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ กาเรสฺสสิ, ตว มุทฺธา สตฺตธา ผลตู’’ติ เอวํ รญฺโญ อภิสปนฺติ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมสฺมึ ปน ทีเป เทวานํปิยติสฺสสฺส มุทฺธนิ ธมฺมาโสเกเนว อิธ เปสิตา ขตฺติยกญฺญาเยว อโนตตฺโตทกปุณฺเณน สามุทฺทิกทกฺขิณาวฏฺฏสงฺเขน อภิเสโกทกํ อภิสิญฺจีติ วทนฺติ. อิทญฺจ ยถาวุตฺตํ อภิเสกวิธานํ มชฺฌิมนิกาเย จูฬสีหนาทสุตฺตวณฺณนายํ สีหฬฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘ปฐมํ ตาว อภิเสกํ คณฺหนฺตานํ ราชูนํ สุวณฺณมยาทีนิ ตีณิ สงฺขานิ จ คงฺโคทกญฺจ ขตฺติยกญฺญญฺจ ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติอาทินา วุตฺตนฺติ วทนฺติ.
สมฺโมทนียํ กถํ กถยมาโนติ ปีติปาโมชฺชสงฺขาตสมฺโมทชนนโต สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต จ สมฺโมทนียํ ‘‘กจฺจิ ภนฺเต ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โว อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหาโร’’ติ เอวมาทิกถํ กถยมาโน. ฉ ชเน ทสฺเสสีติ รญฺญา สทฺธึ อาคตานํ ‘‘น อิเม ยกฺขา, มนุสฺสา อิเม’’ติ สญฺชานนตฺถํ ภณฺฑุกสฺส อุปาสกสฺส อานีตตฺตา เตน สทฺธึ ฉ ชเน ทสฺเสสิ. เตวิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยสงฺขาตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคตา. อิทฺธิปฺปตฺตาติ อิทฺธิวิธญาณํ ปตฺตา. เจโตปริยโกวิทาติ ปเรสํ จิตฺตาจาเร กุสลา. เอวเมตฺถ ปญฺจ อภิญฺญา สรูเปน วุตฺตา, ทิพฺพโสตํ ปน ตาสํ วเสน อาคตเมว โหติ. พหูติ เอวรูปา ฉฬภิญฺญา พุทฺธสาวกา พหู คณนปถํ อติกฺกนฺตา สกลชมฺพุทีปํ กาสาวปชฺโชตํ กตฺวา วิจรนฺตีติ. เกจิ ปน ‘‘เตวิชฺชา อิทฺธิปฺปตฺตา จ ขีณาสวา เจโตปริยโกวิทา เกจิ ขีณาสวาติ วิสุํ โยเชตฺวา ‘อรหนฺโต’ติ อิมินา สุกฺขวิปสฺสกา วุตฺตา’’ติ วทนฺติ.
ปญฺญาเวยฺยตฺติยนฺติ ปญฺญาปาฏวํ, ปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวนฺติ อตฺโถ. อาสนฺนนฺติ อาสนฺเน ฐิตํ. สาธุ มหาราช ปณฺฑิโตสีติ ราชานํ ปสํสติ. ปุน วีมํสนฺโต ‘‘อตฺถิ ปน เต มหาราชา’’ติอาทิมาห. จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตํ กเถสีติ ‘‘อยํ ราชา ‘อิเม สมณา นาม อีทิสา, สีลาทิปฏิปตฺติ จ เตสํ อีทิสี’ติ จ น ชานาติ, หนฺท นํ อิมาย จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตเทสนาย สมณภาวูปคมนํ สมณปฏิปตฺติญฺจ วิญฺญาเปสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ปฐมํ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตนฺตํ กเถสิ. ตตฺถ หิ –
‘‘เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน…เป… สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ, ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต, โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ, โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ, ยนฺนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ.
‘‘โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ, ลชฺชี ทยาปนฺโน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ.
‘‘อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๙๑-๒๙๒) –
เอวมาทินา สาสเน สทฺธาปฏิลาภํ ปฏิลทฺธสทฺเธหิ จ ปพฺพชฺชุปคมนํ ปพฺพชิเตหิ จ ปฏิปชฺชิตพฺพา สีลกฺขนฺธาทโย ธมฺมา ปกาสิตา.
ราชา สุตฺตนฺตํ สุณนฺโตเยว อญฺญาสีติ ‘‘โส พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ, เอกภตฺติโก โหติ รตฺตุปรโต วิรโต วิกาลโภชนา’’ติ เอวํ ตสฺมึ สุตฺตนฺเต (ม. นิ. ๑.๒๙๓) อาคตตฺตา ตํ สุณนฺโตเยว อญฺญาสิ. อิเธว วสิสฺสามาติ น ตาว รตฺติยา อุปฏฺฐิตตฺตา อนาคตวจนมกาสิ. อาคตผโลติ อนาคามิผลํ สนฺธายาห, สมฺปตฺตอนาคามิผโลติ อตฺโถ. ตโตเยว จ วิเสสโต อวิปรีตวิทิตสตฺถุสาสนตฺตา วิญฺญาตสาสโน. อิทานิ ปพฺพชิสฺสตีติ คิหิลิงฺเคน อานีตกิจฺจสฺส นิฏฺฐิตตฺตา เอวมาห. อจิรปกฺกนฺตสฺส รญฺโญติ รญฺเญ อจิรปกฺกนฺเตติ อตฺโถ. อธิฏฺฐหิตฺวาติ อนฺโตตมฺพปณฺณิทีเป สมาคตา สุณนฺตูติ อธิฏฺฐหิตฺวา.
ภูมตฺถรณสงฺเขเปนาติ ภูมตฺถรณากาเรน. อุปฺปาตปาฐกาติ นิมิตฺตปาฐกา, เนมิตฺตกาติ อตฺโถ. คหิตา ทานิ อิเมหิ ปถวีติ อาสนานํ ปถวิยํ อตฺถตตฺตา เอวมาหํสุ. ปติฏฺฐหิสฺสตีติ จินฺเตนฺโตติ เอตฺถ เตน การเณน สาสนปติฏฺฐานสฺส อภาวโต อวสฺสํ ปติฏฺฐหนฺตสฺส สาสนสฺส ปุพฺพนิมิตฺตมิทนฺติ เอวํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวน สลฺลกฺเขสีติ เวทิตพฺพํ. ปณีเตนาติ อุตฺตเมน. สหตฺถาติ สหตฺเถน สนฺตปฺเปตฺวาติ สุฏฺฐุ ตปฺเปตฺวา, ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ กตฺวาติ อตฺโถ. เปตวตฺถุํ วิมานวตฺถุํ สจฺจสํยุตฺตญฺจ กเถสีติ เทสนาวิธิกุสโล เถโร ชนสฺส สํเวคํ ชเนตุํ ปฐมํ เปตวตฺถุํ กเถตฺวา ตทนนฺตรํ สํเวคชาตํ ชนํ อสฺสาเสตุํ สคฺคกถาวเสน วิมานวตฺถุญฺจ กเถตฺวา ตทนนฺตรํ ปฏิลทฺธสฺสาสานํ ‘‘มา เอตฺถ อสฺสาทํ กโรถ นิพฺพานํ วินา น อญฺญํ กิญฺจิ สงฺขารคตํ ธุวํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา ปรมสฺสาสกํ นิพฺพานมธิคนฺตุํ วายมถา’’ติ สจฺจปฏิเวธตฺถาย อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อนฺเต สจฺจสํยุตฺตํ กเถสีติ เวทิตพฺพํ.
เตสํ สุตฺวาติ เตสํ สนฺติกา เถรานํ คุณกถํ สุตฺวา. รญฺโญ สํวิทิตํ กตฺวาติ รญฺโญ นิเวทนํ กตฺวา, ราชานํ ปฏิเวทยิตฺวาติ อตฺโถ. อลํ คจฺฉามาติ ปุรสฺส อจฺจาสนฺนตฺตา สารุปฺปํ น โหตีติ ปฏิปกฺขิปนฺโต อาห. เมฆวนํ นาม อุยฺยานนฺติ มหาเมฆวนุยฺยานํ. ตสฺส กิร อุยฺยานสฺส ภูมิคฺคหณทิวเส อกาลมหาเมโฆ อุฏฺฐหิตฺวา สพฺพตฬากโปกฺขรณิโย ปูเรนฺโต คิมฺหาภิหตรุกฺขลตาทีนํ อนุคฺคณฺหนฺโตว ปาวสฺสิ, เตน การเณน ตํ มหาเมฆวนํ นาม อุยฺยานํ ชาตํ. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘อุยฺยานฏฺฐานคฺคหเณ, มหาเมโฆ อกาลโช;
ปาวสฺสิ เตน อุยฺยานํ, มหาเมฆวนํ อหู’’ติ.
สุขสยิตภาวํ ปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อิธ สุขํ สยิตฺถ, ตุมฺหากํ อิธ นิวาโส สุข’’นฺติ เอวํ สุขสยิตภาวํ ปุจฺฉิตฺวา ตโต เถเรน ‘‘สุขสยิตมฺหิ, มหาราช, ภิกฺขูนํ ผาสุกมิทํ อุยฺยาน’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เอวํ สติ อิทํ โน อุยฺยานํ ทสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘กปฺปติ, ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาราโม’’ติ ปุจฺฉิ. อิมํ สุตฺตนฺติ เวฬุวนารามปฏิคฺคหเณ วุตฺตมิมํ สุตฺตํ. อุทกนฺติ ทกฺขิโณทกํ. มหาเมฆวนุยฺยานํ อทาสีติ ‘‘อิมํ มหาเมฆวนุยฺยานํ สงฺฆสฺส ทมฺมี’’ติ วตฺวา เชฏฺฐมาสสฺส กาฬปกฺเข ทุติยทิวเส อทาสิ. มหาวิหารสฺส ทกฺขิโณทกปาเตเนว สทฺธึ ปติฏฺฐิตภาเวปิ น ตาว ตตฺถ วิหารกมฺมํ นิฏฺฐิตนฺติ อาห ‘‘อิทญฺจ ปฐมํ วิหารฏฺฐานํ ภวิสฺสตี’’ติ. ปุนทิวเสปีติ กาฬปกฺขสฺส ทุติยทิวเสเยว. อฑฺฒนวมานํ ปาณสหสฺสานนฺติ อฑฺเฒน นวมานํ ปาณสหสฺสานํ, ปญฺจสตาธิกานํ อฏฺฐสหสฺสานนฺติ อตฺโถ. โชติปาตุภาวฏฺฐานนฺติ ญาณาโลกสฺส ปาตุภาวฏฺฐานํ. อปฺปมาทสุตฺตนฺติ องฺคุตฺตรนิกาเย มหาอปฺปมาทสุตฺตํ, ราโชวาทสุตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ.
มหจฺจนฺติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ, มหตา ราชานุภาเวนาติ อตฺโถ. ตุเมฺห ชานนตฺถนฺติ สมฺพนฺโธ. อริฏฺโฐ นาม อมจฺโจติ รญฺโญ ภาคิเนยฺโย อริฏฺโฐ นาม อมจฺโจ. ปญฺจปณฺณาสายาติ เอตฺถ ‘‘จตุปณฺณาสายา’’ติ วตฺตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อุปริ วุจฺจมานํ ‘‘ทฺวาสฏฺฐิ อรหนฺโต’’ติ วจนํ สเมติ. เตเนว จ สีหฬภาสาย ลิขิเต มหาวํเส ‘‘จตุปณฺณาสาย สทฺธิ’’นฺติ วุตฺตํ. ทสภาติกสมากุลํ ราชกุลนฺติ มุฏสิวสฺส ปุตฺเตหิ อภโย เทวานํปิยติสฺโส มหานาโค อุตฺติโย มตฺตาภโย สูรติสฺโสติ เอวมาทีหิ ทสหิ ภาติเกหิ สมากิณฺณํ ราชกุลํ. เจติยคิริมฺหิ วสฺสํ วสึสูติ อาสาฬฺหีปุณฺณมทิวเส รญฺญา ทินฺนวิหาเรเยว ปฏิคฺคเหตฺวา ปาฏิปททิวเส วสฺสํ วสึสุ. ปวาเรตฺวาติ มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา. กตฺติกปุณฺณมายนฺติ อปรกตฺติกปุณฺณมายํ. มหามหินฺทตฺเถโร หิ ปุริมิกายํ อุปคนฺตฺวา วุตฺถวสฺโส มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ตโต เอกมาสํ อติกฺกมฺม จาตุมาสินิยํ ปุณฺณมทิวเส อริยคณปริวุโต ราชกุลํ คนฺตฺวา โภชนาวสาเน ‘‘มหาราช, อเมฺหหิ จิรทิฏฺโฐ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติอาทิวจนมพฺรฺวิ. เอวญฺจ กตฺวา วกฺขติ ‘‘ปุณฺณมายํ มหาวีโร, จาตุมาสินิยา อิธา’’ติ. ยํ ปเนตฺถ เกนจิ วุตฺตํ ‘‘วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวาติ จาตุมาสินิยา ปวารณายาติ อตฺโถ, ปฐมปวารณาย วา ปวาเรตฺวา เอกมาสํ ตตฺเถว วสิตฺวา กตฺติกปุณฺณมิยํ อโวจ, อญฺญถา ‘ปุณฺณมายํ มหาวีโร’ติ วุตฺตตฺตา น สกฺกา คเหตุ’’นฺติ, ตตฺถ จาตุมาสินิยา ปวารณายาติ อยมตฺถวิกปฺโป น ยุชฺชติ. น หิ ปุริมิกาย วสฺสูปคตา จาตุมาสินิยํ ปวาเรนฺติ. จิรทิฏฺโฐ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ สตฺถุสฺส สรีราวยโว จ สมฺมาสมฺพุทฺโธเยวาติ กตฺวา อวยเว สมุทายโวหารวเสน เอวมาหาติ ทฏฺฐพฺพํ ยถา ‘‘สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ.
เถเรน วุตฺตมฺปิ คมนการณํ ฐเปตฺวา อิธ วาเส ปโยชนเมว ทสฺเสตฺวา คมนํ ปฏิเสเธตุกาโม อาห ‘‘อหํ ภนฺเต ตุเมฺห’’ติอาทิ. อภิวาทนาทีสุ อาจริยํ ทิสฺวา อภิวาทนกรณํ อภิวาทนํ นาม. ยสฺมึ วา ทิสาภาเค อาจริโย วสติ อิริยาปเถ กปฺเปนฺโต, ตโต อภิมุโขว วนฺทิตฺวา คจฺฉติ, วนฺทิตฺวา ติฏฺฐติ, วนฺทิตฺวา นิสีทติ, วนฺทิตฺวา นิปชฺชติ, อิทํ อภิวาทนํ นาม. อาจริยํ ปน ทูรโตว ทิสฺวา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนกรณํ ปจฺจุฏฺฐานํ นาม. อาจริยํ ปน ทิสฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห สีเส ฐเปตฺวา อาจริยํ นมสฺสติ, ยสฺมึ ทิสาภาเค โส วสติ, ตทภิมุโขปิ ตเถว นมสฺสติ, คจฺฉนฺโตปิ ฐิโตปิ นิสินฺโนปิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสติเยวาติ อิทํ อญฺชลิกมฺมํ นาม. อนุจฺฉวิกกมฺมสฺส ปน กรณํ สามีจิกรณํ นาม. จีวราทีสุ หิ จีวรํ เทนฺโต น ยํ วา ตํ วา เทติ, มหคฺฆํ สตมูลคฺฆมฺปิ ปญฺจสตมูลคฺฆมฺปิ สตสหสฺสมูลคฺฆมฺปิ เทติเยว. ปิณฺฑปาตาทีสุปิ เอเสว นโย. อิทํ สามีจิกรณํ นาม. สรีรธาตุโยติ สรีราวยวา. อญฺญาตนฺติ อญฺญาตํ, วิทิตํ มยาติ อตฺโถ. กุโต ลจฺฉามาติ กุโต ลภิสฺสาม. สุมเนน สทฺธึ มนฺเตหีติ ปฐมเมว สามเณรสฺส กถิตตฺตา วา ‘‘ชานาติ เอส อมฺหากมธิปฺปาย’’นฺติ ญตฺวา วา เอวมาหาติ ทฏฺฐพฺพํ.
อปฺโปสฺสุกฺโก ตฺวํ มหาราชาติ มหาราช ตฺวํ ธาตูนํ ปฏิลาเภ มา อุสฺสุกฺกํ กโรหิ, มา ตฺวํ ตตฺถ วาวโฏ ภว, อญฺญํ ตยา กตฺตพฺพํ กโรหีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ตเทว รญฺญา กตฺตพฺพกิจฺจํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วีถิโย โสธาเปตฺวา’’ติอาทิมาห. สพฺพตาฬาวจเร อุปฏฺฐาเปตฺวาติ กํสตาฬาทิตาฬํ อวจรติ เอตฺถาติ ตาฬาวจรํ วุจฺจติ อาตตวิตตาทิ สพฺพํ ตูริยภณฺฑํ. เตเนว ปรินิพฺพานสุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพญฺจ ตาฬาวจรํ สนฺนิปาเตถาติ เอตฺถ สพฺพญฺจ ตาฬาวจรนฺติ สพฺพํ ตูริยภณฺฑ’’นฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ ปน สหจรณนเยน สพฺพตูริยภณฺฑานํ วาทกาปิ คเหตุํ วฏฺฏนฺตีติ เต สพฺเพ อุปฏฺฐาเปตฺวา สนฺนิปาเตตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. ลจฺฉสีติ ลภิสฺสสิ. เถรา เจติยคิริเมว อคมํสูติ ราชนิเวสนโต นิกฺขมิตฺวา ปุน เจติยคิริเมว อคมํสุ.
ตาวเทวาติ ตํ ขณํเยว. ปาฏลิปุตฺตทฺวาเรติ ปาฏลิปุตฺตนครทฺวาเร. กึ ภนฺเต สุมน อาหิณฺฑสีติ สุมน ตฺวํ สมณธมฺมํ อกตฺวา กสฺมา วิจรสีติ ปุจฺฉติ. เจติยคิริมฺหิเยว ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ปจฺฉา ตตฺถ วิหารตฺถาย อากงฺขิตพฺพภาวโต เจติยคิริมฺหิเยว ปติฏฺฐาเปตฺวา. วฑฺฒมานกจฺฉายายาติ ปจฺฉาภตฺตนฺติ อตฺโถ. ปจฺฉาภตฺตเมว หิ ฉายา วฑฺฒติ. อถสฺส เอตทโหสีติ ธาตุจงฺโกฏกํ ทิสฺวา เอวํ จินฺเตสิ. ฉตฺตํ อปนมตูติ อิทํ เสตจฺฉตฺตํ สยเมว เม สีโสปริโต ธาตุจงฺโกฏกาภิมุขํ หุตฺวา นมตูติ อตฺโถ. มยฺหํ มตฺถเก ปติฏฺฐาตูติ อิทํ ธาตุจงฺโกฏกํ เถรสฺส หตฺถโต ธาตุยา สห อาคนฺตฺวา สิรสฺมึ เม ปติฏฺฐาตูติ อตฺโถ. โปกฺขรวสฺสํ นาม โปกฺขรปตฺตปฺปมาณํ วลาหกมชฺเฌ อุฏฺฐหิตฺวา กเมน ผริตฺวา เตเมตุกาเมเยว เตมยมานํ มหนฺตํ หุตฺวา วสฺสติ. มหาวีโรติ มหาปรกฺกโม. มหาวีราวยวตฺตา เจตฺถ สตฺถุโวหาเรน ธาตุโย เอว นิทฺทิฏฺฐา. ธาตุสรีเรนาคมนญฺหิ สนฺธาย อยํ คาถา วุตฺตา.
ปจฺฉิมทิสาภิมุโขว หุตฺวา อปสกฺกนฺโตติ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตเยว ปจฺฉิมทิสาภิมุโข หุตฺวา โอสกฺกนฺโต, คจฺฉนฺโตติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ เอส ปจฺฉิมทิสํ น โอโลเกติ, ตถาปิ ปจฺฉิมทิสํ สนฺธาย คจฺฉตีติ ‘‘ปจฺฉิมทิสาภิมุโข’’ติ วุตฺตํ. ปุรตฺถิเมน ทฺวาเรน นครํ ปวิสิตฺวาติ เอตฺถ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตเยว อาคนฺตฺวา ทฺวาเร สมฺปตฺเต ปริวตฺเตตฺวา อุชุเกเนว นครํ ปาวิสีติ เวทิตพฺพํ. มเหชวตฺถุ นามาติ มเหชนามเกน ยกฺเขน ปริคฺคหิตํ เอกํ เทวฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริโภคเจติยฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปริภุตฺตูปกรณานิ นิทหิตฺวา กตํ เจติยํ ปริโภคเจติยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ติวิธญฺหิ เจติยํ วทนฺติ ปริโภคเจติยํ ธาตุเจติยํ ธมฺมเจติยนฺติ. ตตฺถ ปริโภคเจติยํ วุตฺตนยเมว. ธาตุเจติยํ ปน ธาตุโย นิทหิตฺวา กตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิลิขิตโปตฺถกํ นิทหิตฺวา กตํ ปน ธมฺมเจติยํ นาม. สารีริกํ ปริโภคิกํ อุทฺทิสฺสกนฺติ เอวมฺปิ ติปฺปเภทํ เจติยํ วทนฺติ. อยํ ปน ปเภโท ปฏิมารูปสฺสปิ อุทฺทิสฺสกเจติเยเนว สงฺคหิตตฺตา สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ.
กถํ ปน อิทํ ฐานํ ติณฺณํ พุทฺธานํ ปริโภคเจติยฏฺฐานํ อโหสีติ อาห ‘‘อตีเต กิรา’’ติอาทิ. ปชฺชรเกนาติ เอตฺถ ปชฺชรโก นาม โรโค วุจฺจติ. โส จ ยกฺขานุภาเวน สมุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. ตทา กิร ปุณฺณกาโฬ นาม ยกฺโข อตฺตโน อานุภาเวน มนุสฺสานมฺปิ สรีเร ปชฺชรกํ นาม โรคํ สมุฏฺฐาเปสิ. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘รกฺขเสหิ ชนสฺเสตฺถ, โรโค ปชฺชรโก อหู’’ติ;
ทีปวํเสปิ เจตํ วุตฺตํ –
‘‘รกฺขสา จ พหู ตตฺถ, ปชฺชรา จ สมุฏฺฐิตา;
ปชฺชเรน พหู สตฺตา, นสฺสนฺติ ทีปมุตฺตเม’’ติ.
อนยพฺยสนนฺติ เอตฺถ อนโยติ อวฑฺฒิ. กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ พฺยสติ วิกฺขิปติ วินาเสตีติ พฺยสนนฺติ ทุกฺขํ วุจฺจติ. กิญฺจาปิ ‘‘พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต’’ติ วุตฺตํ, ตถาปิ ‘‘เต สตฺเต อนยพฺยสนมาปชฺชนฺเต ทิสฺวา’’ติ วจนโต ปฐมํ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกตฺวา ปจฺฉา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โลกํ โอโลเกนฺโต เต สตฺเต อนยพฺยสนมาปชฺชนฺเต ทิสฺวาติ คเหตพฺพํ. น หิ อาสยานุสยาทิพุทฺธจกฺขุสฺส เต สตฺตา อนยพฺยสนํ อาปชฺชนฺตา ทิสฺสนฺติ. ทุพฺพุฏฺฐิกาติ วิสมวสฺสาทิวเสน ทุฏฺฐา อโสภนา วุฏฺฐิเยว ทุพฺพุฏฺฐิกา, สสฺสุปฺปตฺติเหตุภูตา กายสุขุปฺปตฺติสปฺปายา สตฺตุปการา สมฺมา วุฏฺฐิ ตตฺถ น โหตีติ อธิปฺปาโย. ตโตเยว จ ‘‘ทุพฺภิกฺขํ ทุสฺสสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. ภิกฺขาย อภาโว, ทุลฺลภภาโว วา ทุพฺภิกฺขํ, สุลภา ตตฺถ ภิกฺขา น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. สสฺสานํ อภาโว, อสมฺปนฺนตา วา ทุสฺสสฺสํ. เทโวติ เมฆสฺเสตํ นามํ. สมฺมาธารมนุปเวจฺฉีติ อุทกธารํ สมฺมา วิมุญฺจิ, สมฺมา อนุปวสฺสีติ วุตฺตํ โหติ.
มหาวิวาโท โหตีติ ตสฺมึ กิร กาเล ชยนฺตมหาราเชน จ ตสฺส รญฺโญ กนิฏฺฐภาตุเกน สมิทฺธกุมารนามเกน อุปราเชน จ สทฺธึ อิมสฺมึ ทีเป มหายุทฺธํ อุปฏฺฐิตํ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยน มณฺฑทีเป มหาวิวาโท โหตี’’ติ. โหตีติ กิริยา กาลมเปกฺขิตฺวา วตฺตมานปโยโค, วิวาทสฺส ปน อตีตกาลิกตฺตํ ‘‘เตน โข ปน สมเยนา’’ติ อิมินาว วิญฺญายติ. สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน เหตฺถ อตีตกาลาวคโม ยถา ‘‘ภาสเต วฑฺฒเต ตทา’’ติ. เอวํ สพฺพตฺถ อีทิเสสุ ฐาเนสุ วตฺตมานปโยโค ทฏฺฐพฺโพ. กลหวิคฺคหชาตาติ เอตฺถ กลโห นาม มตฺถกปฺปตฺโต กายกลโหปิ วาจากลโหปิ. ตตฺถ หตฺถปรามาสาทิวเสน กาเยน กาตพฺโพ กลโห กายกลโห. มมฺมฆฏฺฏนาทิวเสน วาจาย กาตพฺโพ กลโห วาจากลโห. วิปจฺจนีกคหณํ วิคฺคโห. กลหสฺส ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺโน อญฺญมญฺญวิรุทฺธคาโห. อถ วา กลโห นาม วาจากลโห. อญฺญมญฺญํ หตฺถปรามาสาทิวเสน วิรูปํ วิรุทฺธํ วา คหณํ วิคฺคโห กายกลโห. ยถาวุตฺโต กลโห จ วิคฺคโห จ ชาโต สญฺชาโต เอเตสนฺติ กลหวิคฺคหชาตา, สญฺชาตกลหวิคฺคหาติ อตฺโถ.
ตานิ สาสนนฺตรธาเนน นสฺสนฺตีติ ปริยตฺติปฏิเวธปฏิปตฺติสงฺขาตสฺส ติวิธสฺสปิ สาสนสฺส อนฺตรธาเนน ธาตุปรินิพฺพาเน สติ ตานิ เจติยานิ วินสฺสนฺติ. ตีณิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๖๑; วิภ. อฏฺฐ. ๘๐๙) หิ ปรินิพฺพานานิ กิเลสปรินิพฺพานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ ธาตุปรินิพฺพานนฺติ, ตานิ ปน อมฺหากํ ภควโต วเสน เอวํ เวทิตพฺพานิ. ตสฺส หิ กิเลสปรินิพฺพานํ โพธิปลฺลงฺเก อโหสิ, ขนฺธปรินิพฺพานํ กุสินารายํ. ธาตุปรินิพฺพานํ อนาคเต ภวิสฺสติ. สาสนสฺส กิร โอสกฺกนกาเล อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป ธาตุโย สนฺนิปติตฺวา มหาเจติยํ คมิสฺสนฺติ, มหาเจติยโต นาคทีเป ราชายตนเจติยํ, ตโต มหาโพธิปลฺลงฺกํ คมิสฺสนฺติ, นาคภวนโตปิ เทวโลกโตปิ พฺรหฺมโลกโตปิ ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺกเมว คมิสฺสนฺติ, สาสปมตฺตาปิ ธาตุ น อนฺตรา นสฺสิสฺสติ. สพฺพา ธาตุโย มหาโพธิปลฺลงฺเก ราสิภูตา สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนา หุตฺวา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ, ตา ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริสฺสนฺติ. ตโต ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ เทวตา สนฺนิปติตฺวา ‘‘อชฺช สตฺถา ปรินิพฺพาติ, อชฺช สาสนํ โอสกฺกติ, ปจฺฉิมทสฺสนํ ทานิ อิทํ อมฺหาก’’นฺติ ทสพลสฺส ปรินิพฺพุตทิวสโต มหนฺตตรํ การุญฺญํ กริสฺสนฺติ, ฐเปตฺวา อนาคามิขีณาสเว อวเสสา สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. ธาตูสุ เตโชธาตุ อุฏฺฐหิตฺวา ยาว พฺรหฺมโลกา อุคฺคจฺฉิสฺสติ, สาสปมตฺติยาปิ ธาตุยา สติ เอกชาลาว ภวิสฺสติ, ธาตูสุ ปริยาทานํ คตาสุ ปริจฺฉิชฺชิสฺสติ. เอวํ มหนฺตํ อานุภาวํ ทสฺเสตฺวา ธาตูสุ อนฺตรหิตาสุ สาสนํ อนฺตรหิตํ นาม โหติ.
ทิวา โพธิรุกฺขฏฺฐาเน หตฺถิสาลายํ ติฏฺฐตีติ ทิวา วตฺถุวิจินนาย โอกาสํ กุรุมาโน ตโต ธาตุํ คเหตฺวา กุมฺเภ ฐเปตฺวา สธาตุโกว หุตฺวา ติฏฺฐตีติ วทนฺติ. วุตฺตเญฺหตํ มหาวํเส –
‘‘รตฺตึ นาโคนุปริยาติ, ตํ ฐานํ โส สธาตุกํ;
โพธิฏฺฐานมฺหิ สาลายํ, ทิวา ฐาติ สธาตุโก’’ติ.
ถูปปติฏฺฐานภูมึ ปริยายตีติ มตฺถกโต ธาตุํ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา สธาตุกํ ถูปปติฏฺฐานภูมึ รตฺติภาเค ปริยายติ, สมนฺตโต วิจรตีติ อตฺโถ. ชงฺฆปฺปมาณนฺติ ปุปฺผฏฺฐานปฺปมาณํ. ถูปกุจฺฉิโต เหฏฺฐาภาคญฺหิ ถูปสฺส ชงฺฆาติ วทนฺติ. ธาตุโอโรปนตฺถายาติ หตฺถิกุมฺภโต ธาตุกรณฺฑกสฺส โอโรปนตฺถาย. สกลนครญฺจ ชนปโท จาติ นครวาสิโน ชนปทวาสิโน จ อเภทโต นครชนปทสทฺเทหิ วุตฺตา ‘‘สพฺโพ คาโม อาคโต, มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติอาทีสุ วิย. มหาชนกาเยติ มหาชนสมูเห. สมูหปริยาโย เหตฺถ กายสทฺโท. เอเกกธาตุปฺปเทสโต เตโชทกนิกฺขมนาทิวเสน ยมกยมกํ หุตฺวา ปวตฺตํ ปาฏิหาริยํ ยมกปาฏิหาริยํ. ฉนฺนํ วณฺณานํ รสฺมิโย จาติ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. ฉนฺนํ วณฺณานํ อุทกธารา จาติ เอวมฺเปตฺถ สมฺพนฺธํ วทนฺติ. ปรินิพฺพุเตปิ ภควติ ตสฺสานุภาเวน เอวรูปํ ปาฏิหาริยมโหสิเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ อจินฺติยา’’ติอาทิคาถมาห. พุทฺธธมฺมาติ เอตฺถ พุทฺธคุณา.
ธรมานกาเลปิ ติกฺขตฺตุํ อาคมาสีติ ภควา กิร อภิสมฺโพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมทิวเส ยกฺขาธิวาสํ ลงฺกาทีปมุปคนฺตฺวา ลงฺกามชฺเฌ ติโยชนายเต โยชนวิตฺถเต มหานาควนุยฺยาเน มหายกฺขสมาคเม อุปริอากาเส ฐตฺวา กปฺปุฏฺฐานสมเย สมุฏฺฐิตวุฏฺฐิวาตนิพฺพิเสสวสฺสวายุนา จ โลกนฺตริกนิรยนฺธการสทิสโฆรนฺธการนิกาเยน จ สีตนรกนิพฺพิเสสพหลสีเตน จ สํวฏฺฏกาลสญฺชาตวาตสงฺขุภิเตหิ เมฆนภคชฺชิตสทิเสน คคนเมทนีนินฺนาเทน จ ยกฺขานํ ภยํ สนฺตาสํ ชเนตฺวา เตหิ ยาจิตาภโย ‘‘เทถ เม สมคฺคา นิสีทนฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ‘‘เทม เต สกลทีปํ, เทหิ โน, มาริส, อภย’’นฺติ วุตฺเต สพฺพํ ตํ อุปทฺทวํ อนฺตรธาเปตฺวา ยกฺขทตฺตภูมิยา จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา ตตฺถ นิสินฺโน สมนฺตโต ชลมานํ จมฺมขณฺฑํ ปสาเรตฺวา กปฺปุฏฺฐานคฺคิสทิสทหนาภิภูตานํ ชลธิสลิลภีตานํ สมนฺตา เวลนฺเต ภมนฺตานํ ยกฺขานํ คิริทีปํ ทสฺเสตฺวา เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ตํ ยถาฐาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา จมฺมขณฺฑํ สงฺขิปิตฺวา นิสินฺโน ตทา สมาคเต อเนกเทวตาสนฺนิปาเต ธมฺมํ เทเสตฺวา อเนกปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมยํ กตฺวา สุมนกูฏวาสินา มหาสุมนเทวราเชน สมธิคตโสตาปตฺติผเลน ยาจิตปูชนีโย สีสํ ปรามสิตฺวา มุฏฺฐิมตฺตา นีลามลเกสธาตุโย ตสฺส ทตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิ.
ทุติยํ อภิสมฺโพธิโต ปญฺจเม สํวจฺฉเร จูโฬทรมโหทรานํ ชลถลนิวาสีนํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคราชูนํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย อุปฏฺฐิตมหาสงฺคาเม นาคานํ มหาวินาสํ ทิสฺวา จิตฺตมาสกาฬปกฺขสฺส อุโปสถทิวเส ปาโตว สมิทฺธสุมเนน นาม รุกฺขเทวปุตฺเตน ฉตฺตํ กตฺวา ธาริตราชายตโน นาคทีปํ สมาคนฺตฺวา สงฺคามมชฺเฌ อากาเส ปลฺลงฺเกน นิสินฺโน โฆรนฺธกาเรน นาเค สนฺตาเสตฺวา อสฺสาเสนฺโต อาโลกํ ทสฺเสตฺวา สญฺชาตปีติโสมนสฺสานํ อุปคตนาคานํ สามคฺคิกรณียํ ธมฺมํ เทเสตฺวา มาตุลภาคิเนยฺเยหิ ทฺวีหิ นาคราชูหิ ปูชิเต ปถวีตลคเต มณิปลฺลงฺเก นิสินฺโน นาเคหิ ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ชลถลนิวาสิโน อสีติโกฏินาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปตฺวา เตหิ นมสฺสิตุํ ปลฺลงฺกญฺจ ราชายตนปาทปญฺจ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิ.
ตติยมฺปิ อภิสมฺโพธิโต อฏฺฐเม สํวจฺฉเร มโหทรมาตุเลน มณิอกฺขิกนาคราเชนาภิยาจิโต วิสาขปุณฺณมทิวเส ปญฺจภิกฺขุสตปริวุโต กลฺยาณีปเทเส มณิอกฺขิกสฺส ภวนมุปคนฺตฺวา ตตฺถ มาปิตรุจิรรตนมณฺฑเป มโนหรวรปลฺลงฺเก นิสินฺโน นาคราเชน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺเปตฺวา นาคมาณวิกคณปริวุเตน ทิพฺพมาลาคนฺธาทีหิ ปูชิโต ตตฺถ ธมฺมํ เทเสตฺวา วุฏฺฐายาสนา สุมนกูเฏ ปทํ ทสฺเสตฺวา ปพฺพตปาเท ทิวาวิหารํ กตฺวา ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน จ มุภิยงฺคณเจติยฏฺฐาเน จ กลฺยาณีเจติยฏฺฐาเน จ มหาโพธิฏฺฐาเน จ ถูปารามฏฺฐาเน จ มหาเจติยฏฺฐาเน จ สสาวโก นิสีทิตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา สิลาเจติยฏฺฐาเนเยว ฐตฺวา เทวนาเค สมนุสาสิตฺวา ชมฺพุทีปมคมาสิ. เอวํ ภควา ธรมานกาเลปิ อิมํ ทีปํ ติกฺขตฺตุํ อาคมาสีติ เวทิตพฺพํ.
อิทานิ ตเทว ติกฺขตฺตุมาคมนํ สงฺเขปโต วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ปฐมํ ยกฺขทมนตฺถ’’นฺติอาทิ. รกฺขํ กโรนฺโตติ ยกฺขานํ ปุน อปวิสนตฺถาย รกฺขํ กโรนฺโต. อาวิชฺชีติ สมนฺตโต วิจริ. มาตุลภาคิเนยฺยานนฺติ จูโฬทรมโหทรานํ. เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ ภควา สมิทฺธสุมเนน นาม เทวปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต, ตถาปิ ปจฺฉาสมเณน เอเกนปิ ภิกฺขุนา สทฺธึ อนาคตตฺตา ‘‘เอกโกว อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ตทนุรูปสฺส ปริปนฺถสฺส วิหตตฺตา ‘‘ปริฬาหํ วูปสเมตฺวา’’ติ วุตฺตํ. รญฺโญ ภาตาติ รญฺโญ กนิฏฺฐภาตา. อภโยติ มตฺตาภโย.
อนุฬา เทวีติ รญฺโญ เชฏฺฐภาตุชายา อนุฬา เทวี. ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิ ปติฏฺฐาสีติ ยทา หิ โส กกุสนฺโธ นาม ภควา อิมสฺมึ ทีเป มนุสฺเส ปชฺชรกาภิภูเต อนยพฺยสนมาปชฺชนฺเต ทิสฺวา กรุณาย สญฺโจทิตหทโย อิมํ ทีปมาคโต, ตทา ตํ โรคภยํ วูปสเมตฺวา สนฺนิปติตานํ ธมฺมํ เทเสนฺโต จตุราสีติยา ปาณสหสฺสานํ ธมฺมาภิสมยํ กตฺวา สายนฺหสมเย โพธิปติฏฺฐานารหฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘มม สิรีสมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย รุจนนฺทา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. สา สตฺถุ จิตฺตํ ญตฺวา ตงฺขณญฺเญว เขมวตีราชธานิยา เขมราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ เขมราเชน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา สุวณฺณกฏาเห ฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีหิ เจว เทวตาหิ จ ปริวาริตา อิทฺธิยา อิธาเนตฺวา ตถาคเตน ปสาริเต ทกฺขิณหตฺเถ สสุวณฺณกฏาหํ มหาโพธึ ฐเปสิ. ตํ ตถาคโต อภยสฺส นาม รญฺโญ ทตฺวา เตน ตสฺมึ สมเย ‘‘มหาติตฺถวน’’นฺติ ปญฺญาเต มหาเมฆวนุยฺยาเน ปติฏฺฐาเปสิ.
โกณาคมโน จ ภควา ทุพฺพุฏฺฐิปีฬิเต ทีปวาสิโน ทิสฺวา อิมํ ทีปมาคโต ตํ ภยํ วูปสเมตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปุพฺพโพธิฏฺฐานํ คนฺตฺวา สมาปตฺติปริโยสาเน ‘‘มม อุทุมฺพรมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย กรกนตฺตา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ จินฺเตสิ. สา ภควโต อธิปฺปายํ วิทิตฺวา ตงฺขณญฺเญว โสภราชธานิยา โสภราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ โสภราเชน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา เหมกฏาเห ปติฏฺฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีหิ สทฺธึ สุรคณปริวุตา อิทฺธิยา อิธาหริตฺวา สตฺถารา ปสาริตทกฺขิณปาณิตเล สเหมกฏาหํ มหาโพธึ ฐเปสิ. ตํ ตถาคโต สมิทฺธสฺส รญฺโญ ทตฺวา เตน ตสฺมึ สมเย ‘‘มหานาควน’’นฺติ สงฺขฺยํ คเต มหาเมฆวนุยฺยาเน มหาโพธึ ปติฏฺฐาเปสิ.
กสฺสโปปิ จ ภควา อุปฏฺฐิตราชูปราชยุทฺเธน ปาณิโน วินาสํ ทิสฺวา กรุณาย โจทิโต อิมํ ทีปมาคนฺตฺวา ตํ กลหํ วูปสเมตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต จตุราสีติ ปาณสหสฺสานิ มคฺคผลํ ปาเปตฺวา มหาโพธิฏฺฐานํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘มม นิโคฺรธมหาโพธิโต ทกฺขิณมหาสาขมาทาย สุธมฺมา ภิกฺขุนี อิธาคจฺฉตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. สา ภควโต จิตฺตํ วิทิตฺวา ตงฺขณญฺเญว พาราณสีราชธานิยา พฺรหฺมทตฺตราชานมาทาย มหาโพธิมุปคนฺตฺวา ทกฺขิณมหาสาขาย มโนสิลาเลขํ พฺรหฺมทตฺเตน ทาเปตฺวา ตํ สยํ ฉิชฺชิตฺวา กนกกฏาเห ฐิตํ โพธิสาขมาทาย ปญฺจสตภิกฺขุนีปริวารา เทวคณปริวุตา อิทฺธิยา เอตฺถ อาเนตฺวา มุนินฺเทน ปสาริเต ทกฺขิณกรตเล สสุวณฺณกฏาหํ มหาโพธึ ฐเปสิ. ตํ ภควา ชยนฺตรญฺโญ ทตฺวา เตน ตสฺมึ สมเย ‘‘มหาสาลวน’’นฺติ สงฺขฺยํ คเต มหาเมฆวนุยฺยาเน มหาโพธึ ปติฏฺฐาเปสิ. เอวํ อิมสฺมึ ทีเป ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธึ ปติฏฺฐาเปสิ. ตํ สนฺธาย เอวมาห ‘‘อิมสฺมิญฺจ มหาราช ทีเป ปุริมกานํ ติณฺณํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ โพธิ ปติฏฺฐาสี’’ติ.
สรสรํสิชาลวิสฺสชฺชนเกนาติ สินิทฺธตาย รสวนฺตํ โอชวนฺตํ อภินวรํสิชาลํ วิสฺสชฺเชนฺเตน. อถ วา อิโต จิโต จ สํสรณโต สรสํ สชีวํ ชีวมานํ วิย รํสิชาลํ วิสฺสชฺเชนฺเตน. อถ วา สรสกาเล ธรมานกาเล พุทฺเธน วิย รํสิชาลํ มุญฺจนฺเตนาติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วณฺณยนฺติ. เอกทิวเสเนว อคมาสีติ สมฺพนฺโธ. ปญฺจหิ กญฺญาสเตหีติ อตฺตโน ปริจาริเกหิ ปญฺจหิ กญฺญาสเตหิ. อุปสฺสยํ การาเปตฺวาติ ภิกฺขุนุปสฺสยํ การาเปตฺวา. อปฺเปสีติ เลขสาสนํ ปติฏฺฐาเปสิ. เอวญฺจ อโวจาติ ราชสนฺเทสํ อปฺเปตฺวา เถรสฺส มุขสาสนํ วิญฺญาเปนฺโต เอวํ อโวจ. อุทิกฺขตีติ อเปกฺขติ ปตฺเถติ.
ฉินฺนหตฺถํ วิยาติ ฉินฺนหตฺถวนฺตํ วิย. ฉินฺนา หตฺถา เอตสฺสาติ ฉินฺนหตฺโถติ อญฺญปทตฺถสมาโส ทฏฺฐพฺโพ. ปพฺพชฺชาปุเรกฺขาราติ ปพฺพชฺชาภิมุขา, ปพฺพชฺชาย สญฺชาตาภิลาสา ‘‘กทา นุ โข ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ตตฺถ อุสฺสุกฺกมาปนฺนาติ วุตฺตํ โหติ. มํ ปฏิมาเนตีติ มํ อุทิกฺขติ. สตฺเถน ฆาตํ น อรหตีติ อสตฺถฆาตารหํ. หิมวลาหกคพฺภนฺติ หิมปุณฺณวลาหกคพฺภํ. ปาฏิหาริยวเสน ชาตํ หิมเมว ‘‘วลาหกคพฺภ’’นฺติปิ วทนฺติ. โทณมตฺตาติ มคธนาฬิยา โสฬสนาฬิปฺปมาณา.
มคฺคนฺติ สตฺตโยชนิกํ มคฺคํ. ปฏิชคฺคาเปตฺวาติ โสธาเปตฺวา, ขาณุกณฺฏกาทีนิ หราเปตฺวา ตตฺถ พหลวิปุลวาลุกํ โอกิราเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. กมฺมารวณฺณนฺติ รญฺโญ ปกติสุวณฺณการวณฺณํ. นวหตฺถปริกฺเขปนฺติ นวหตฺถปฺปมาโณ ปริกฺเขโป อสฺสาติ นวหตฺถปริกฺเขปํ, ปริกฺเขปโต นวหตฺถปฺปมาณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปญฺจหตฺถุพฺเพธ’’นฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ติหตฺถวิกฺขมฺภนฺติ ติหตฺถปฺปมาณวิตฺถารํ. สมุสฺสิตธชปฏากนฺติ อุสฺสาปิตนีลปีตาทิวิวิธธชปฏากํ. นานารตนวิจิตฺตนฺติ ตตฺถ ตตฺถ รจิตนานารตเนหิ สุวิจิตฺตํ. อเนกาลงฺการปฏิมณฺฑิตนฺติ ปสนฺนชนปูชิเตหิ หตฺถูปคาทีหิ นานาลงฺกาเรหิ สชฺชิตํ. นานาวิธกุสุมสมากิณฺณนฺติ อุปหารวเสน อุปนีเตหิ นานปฺปกาเรหิ วณฺณคนฺธสมฺปนฺเนหิ ชลถลปุปฺเผหิ อากิณฺณํ. อเนกตูริยสงฺฆุฏฺฐนฺติ อาตภวิตตาทิปญฺจงฺคิกตูริยสงฺโฆสิตํ. อวเสสํ อทสฺสนํ อคมาสีติ เอตฺถ ‘‘หนฺท, มหาราช, ตยา คเหตพฺพา อยํ สาขา, ตสฺส อุปนิสฺสยภูโต อยํ ขนฺโธ, น มยํ ตยา คเหตพฺพา’’ติ วทนฺตา วิย อวเสสา สาขา สตฺถุ เตชสา อทสฺสนมคมํสูติ วทนฺติ. ควกฺขชาลสทิสนฺติ ภาวนปุํสกํ, ชาลกวาฏสทิสํ กตฺวาติ อตฺโถ. เจลุกฺเขปสตสหสฺสานิ ปวตฺตึสูติ เตสํ เตสํ ชนานํ สีโสปริ ภมนฺตานํ อุตฺตราสงฺคเจลานํ อุกฺเขปสตสหสฺสานิ ปวตฺตึสูติ อตฺโถ. มูลสเตนาติ ทสสุ เลขาสุ เอเกกาย ทส ทส หุตฺวา นิกฺขนฺตมูลสเตน. ทส มหามูลาติ ปฐมเลขาย นิกฺขนฺตทสมหามูลานิ.
เทวทุนฺทุภิโย ผลึสูติ เทวทุนฺทุภิโย ถนึสุ. เทวทุนฺทุภีติ จ น เอตฺถ กาจิ เภรี อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน อากาสคโต นิคฺโฆสสทฺโท. เทโวติ หิ เมโฆ. ตสฺส หิ อจฺฉภาเวน อากาสวณฺณสฺส เทวสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภีติ สมญฺญา, ตสฺมา เทวทุนฺทุภิโย ผลึสูติ เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชีติ วุตฺตํ โหติ. ปพฺพตานํ นจฺเจหีติ ปถวีกมฺเปน อิโต จิโต จ ภมนฺตานํ ปพฺพตานํ นจฺเจหิ. ยกฺขานํ หิงฺกาเรหีติ วิมฺหยชาตานํ ยกฺขานํ วิมฺหยปฺปกาสนวเสน ปวตฺเตหิ หิงฺการสทฺเทหิ. ยกฺขา หิ วิมฺหยชาตา ‘‘หึ หิ’’นฺติ สทฺทํ นิจฺฉาเรนฺติ. ถุติชปฺเปหีติ ปสํสาวจเนหิ. พฺรหฺมานํ อปฺโผฏเนหีติ ปีติโสมนสฺสชาตานํ พฺรหฺมานํ พาหายํ ปหรณสงฺขาเตหิ อปฺโผฏเนหิ. ปีติโสมนสฺสชาตา หิ พฺรหฺมาโน วามหตฺถํ สมิญฺชิตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน พาหายํ ปหารํ เทนฺติ. เอกโกลาหลนฺติ เอกโต ปวตฺตโกลาหลํ. เอกนินฺนาทนฺติ เอกโต ปวตฺตนิคฺโฆสํ. ผลโต นิกฺขนฺตา ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุชุกํ อุคฺคนฺตฺวา โอนมิตฺวา จกฺกวาฬปพฺพตมุขวฏฺฏึ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺตีติ อาห ‘‘สกลจกฺกวาฬํ รตนโคปานสีวินทฺธํ วิย กุรุมานา’’ติ. ตงฺขณโต จ ปน ปภุตีติ วุตฺตนเยน สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐิตสฺส มหาโพธิสฺส ฉพฺพณฺณรสฺมีนํ วิสฺสชฺชิตกาลโต ปภุติ. หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสีติ สุวณฺณกฏาเหเนว สทฺธึ อุคฺคนฺตฺวา หิโมทกปุณฺณํ วลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสิ. ปฐมํ สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐิโตเยว หิ โพธิ ปจฺฉา วุตฺตปฺปการอจฺฉริยปฏิมณฺฑิโต หุตฺวา หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสิ. เตเนว วกฺขติ ‘‘ปฐมํ สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐหิ, ตโต หิมคพฺภสตฺตาหํ อภิเสกสตฺตาหญฺจ วีตินาเมตฺวา’’ติอาทิ. ตโตเยว จ มหาวํเสปิ วุตฺตํ –
‘‘เอวํ สเตน มูลานํ, ตตฺเถสา คนฺธกทฺทเม;
ปติฏฺฐาสิ มหาโพธิ, ปสาเทนฺตี มหาชนํ.
‘‘ตสฺสา ขนฺโธ ทสหตฺโถ, ปญฺจ สาขา มโนรมา;
จตุหตฺถา จตุหตฺถา, ทสฑฺฒผลมณฺฑิตา.
‘‘สหสฺสนฺตุ ปสาขานํ, สาขานํ ตาสมาสิ จ;
เอวํ อาสิ มหาโพธิ, มโนหรสิรินฺธรา.
‘‘กฏาหมฺหิ มหาโพธิ, ปติฏฺฐิตกฺขเณ มหี;
อกมฺปิ ปาฏิหีรานิ, อเหสุํ วิวิธานิ จ.
‘‘สยํ นาเทหิ ตูริยานํ, เทเวสุ มานุเสสุ จ;
สาธุการนินฺนาเทหิ, เทวพฺรหฺมคณสฺส จ.
‘‘เมฆานํ มิคปกฺขีนํ, ยกฺขาทีนํ รเวหิ จ;
รเวหิ จ มหีกมฺเป, เอกโกลาหลํ อหุ.
‘‘โพธิยา ผลปตฺเตหิ, ฉพฺพณฺณรํสิโย สุภา;
นิกฺขมิตฺวา จกฺกวาฬํ, สกลํ โสภยึสุ จ.
‘‘สกฏาหา มหาโพธิ, อุคฺคนฺตฺวาน ตโต นภํ;
อฏฺฐาสิ หิมคพฺภมฺหิ, สตฺตาหานิ อทสฺสนา’’ติ.
ตสฺมา สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐิโตเยว โพธิ กฏาเหเนว สทฺธิ อุคฺคนฺตฺวา หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา อฏฺฐาสีติ เวทิตพฺพํ.
เหฏฺฐา ปน ภควโต อธิฏฺฐานกฺกมํ ทสฺเสนฺเตน ยํ วุตฺตํ –
‘‘ภควา กิร มหาปรินิพฺพานมญฺเจ นิปนฺโน ลงฺกาทีเป มหาโพธิปติฏฺฐาปนตฺถาย อโสกมหาราชา มหาโพธิคฺคหณตฺถํ คมิสฺสติ, ตทา มหาโพธิสฺส ทกฺขิณสาขา สยเมว ฉิชฺชิตฺวา สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐาตูติ อธิฏฺฐาสิ, อิทเมกมธิฏฺฐานํ.
‘‘ตตฺถ ปติฏฺฐานกาเล จ ‘มหาโพธิ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา ติฏฺฐตู’ติ อธิฏฺฐาสิ, อิทํ ทุติยมธิฏฺฐานํ.
‘‘สตฺตเม ทิวเส หิมวลาหกคพฺภโต โอรุยฺห สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐหนฺโต ปตฺเตหิ จ ผเลหิ จ ฉพฺพณฺณรสฺมิโย มุญฺจตูติ อธิฏฺฐาสิ, อิทํ ตติยมธิฏฺฐาน’’นฺติ.
ตํ อิมินา น สเมติ. ตตฺถ หิ ปฐมํ หิมวลาหกคพฺภํ ปวิสิตฺวา ปจฺฉา สตฺตเม ทิวเส หิมวลาหกคพฺภโต โอรุยฺห ฉพฺพณฺณรํสิวิสฺสชฺชนํ สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐหนญฺจ วุตฺตํ, ตสฺมา อฏฺฐกถาย ปุพฺเพนาปรํ น สเมติ. มหาวํเส ปน อธิฏฺฐาเนปิ ปฐมํ สุวณฺณกฏาเห ปติฏฺฐหนํ ปจฺฉาเยว ฉพฺพณฺณรํสิวิสฺสชฺชนํ หิมวลาหกคพฺภปวิสนญฺจ. วุตฺตเญฺหตํ –
‘‘ปรินิพฺพานมญฺจมฺหิ, นิปนฺเนน ชิเนน หิ;
กตํ มหาอธิฏฺฐานํ, ปญฺจกํ ปญฺจจกฺขุนา.
‘‘คยฺหมานา มหาโพธิ-สาขาโสเกน ทกฺขิณา;