สมุฏฺฐานสีสกถาวณฺณนา

๓๒๕-๖. มเหสินา ทฺวีสุ วิภงฺเคสุ ปญฺญตฺตานิ ยานิ ปาราชิกาทีนิ สิกฺขาปทานิ อุโปสเถ อุทฺทิสนฺติ, เตสํ สิกฺขาปทานํ สมุฏฺฐานํ ภิกฺขูนํ ปาฏวตฺถาย อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ตํ สมาหิตา สุณาถาติ โยชนา.

๓๒๗. กาโย จ วาจา จ กายวาจา จาติ อจิตฺตกานิ ยานิ ตีณิ สมุฏฺฐานานิ, ตาเนว จิตฺเตน ปจฺเจกํ โยชิตานิ สจิตฺตกานิ ตีณิ สมุฏฺฐานานิ โหนฺตีติ เอวเมว สมุฏฺฐานํ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ วเสน เอกงฺคิกํ, ตติยจตุตฺถปญฺจมานํ วเสน ทฺวงฺคิกํ, ฉฏฺฐสฺส วเสน ติวงฺคิกญฺจาติ เอวํ ฉธา สมุฏฺฐานวิธึ วทนฺตีติ โยชนา. กาโย, วาจาติ เอกงฺคิกํ ทฺวยํ, กายวาจา, กายจิตฺตํ, วาจาจิตฺตนฺติ ทุวงฺคิกตฺตยํ, กายวาจาจิตฺตนฺติ องฺคเภเทน ติวิธมฺปิ อวยวเภเทน สมุฏฺฐานเภทวิธึ ฉปฺปการํ วทนฺตีติ อธิปฺปาโย.

๓๒๘. เตสุ ฉสุ สมุฏฺฐาเนสุ เอเกน วา สมุฏฺฐาเนน ทฺวีหิ วา ตีหิ วา จตูหิ วา ฉหิ วา สมุฏฺฐาเนหิ นานา อาปตฺติโย ชายเรติ สมฺพนฺโธ.

๓๒๙. ตตฺถ ตาสุ นานาปตฺตีสุ. ปญฺจ สมุฏฺฐานานิ เอติสฺสาติ ปญฺจสมุฏฺฐานา, เอวรูปา กาจิ อาปตฺติ น วิชฺชติ. เอกเมกํ สมุฏฺฐานํ ยาสนฺติ วิคฺคโห. ปจฺฉิเมเหว ตีหิปีติ สจิตฺตเกเหว ตีหิ สมุฏฺฐาเนหิ, ยา อาปตฺติ เอกสมุฏฺฐานา โหติ, สา สจิตฺตกานํ ติณฺณมญฺญตเรน โหตีติ อธิปฺปาโย.

๓๓๐-๑. ตติยจฺฉฏฺฐโตปิ จาติ กายวาจโต, กายวาจาจิตฺตโต จ. จตุตฺถจฺฉฏฺฐโต เจวาติ กายจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ. ปญฺจมจฺฉฏฺฐโตปิ จาติ วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต จ. ‘‘กายโต กายจิตฺตโต’’ติ ปฐมํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, ‘‘วาจโต วาจาจิตฺตโต’’ติ ทุติยํ, ‘‘กายวาจโต กายวาจาจิตฺตโต’’ติ ตติยํ, ‘‘กายจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต’’ติ จตุตฺถํ, ‘‘วาจาจิตฺตโต กายวาจาจิตฺตโต’’ติ ปญฺจมํ ทฺวิสมุฏฺฐานนฺติ เอวํ ปญฺจธา เอว ฐิเตหิ ทฺวีหิ สมุฏฺฐาเนหิ เอสา ทฺวิสมุฏฺฐานาปตฺติ ชายเต สมุฏฺฐาติ. น อญฺญโตติ กายโต วาจโตติ เอกํ, วาจโต กายวาจโตติ เอกนฺติ เอวํ ยถาวุตฺตกฺกมวิปริยาเยน โยชิเตหิ อญฺเญหิ สมุฏฺฐาเนหิ น สมุฏฺฐาติ.

๓๓๒. ปฐเมหิ จ ตีหีติ ‘‘กายโต, วาจโต, กายวาจโต’’ติ ปฐมํ นิทฺทิฏฺเฐหิ ตีหิ อจิตฺตกสมุฏฺฐาเนหิ. ปจฺฉิเมหิ จาติ ‘‘กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต’’ติ เอวํ ปจฺฉา วุตฺเตหิ สจิตฺตเกหิ ตีหิ สมุฏฺฐาเนหิ. น อญฺญโตติ ‘‘กายโต, วาจโต, กายจิตฺตโต, วาจโต, กายวาจโต, กายจิตฺตโต’’ติ เอวํ วุตฺตวิปลฺลาสโต อญฺเญหิ ตีหิ สมุฏฺฐาเนหิ น สมุฏฺฐาติ.

๓๓๓-๔. ปฐมา ตติยา เจว, จตุตฺถจฺฉฏฺฐโตปิ จาติ กายโต, กายวาจโต, กายจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโตติ เอเตหิ จตูหิ สมุฏฺฐาเนหิ เจว. ทุติยา…เป… จฺฉฏฺฐโตปิ จาติ วาจโต, กายวาจโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโตติ อิเมหิ จตูหิ จาติ จตุสมุฏฺฐาเนนาปตฺติ.

สา เอวํ ทฺวิธา ฐิเตหิ จตูหิ สมุฏฺฐาเนหิ ชายเต. น ปนญฺญโตติ ‘‘กายโต, วาจโต, กายวาจโต, กายจิตฺตโต’’ติ เอวมาทินา วิปลฺลาสนเยน โยชิเตหิ จตูหิ สมุฏฺฐาเนหิ น สมุฏฺฐาติ. ฉ สมุฏฺฐานานิ ยสฺสา สา ฉสมุฏฺฐานา. สจิตฺตเกหิ ตีหิ, อจิตฺตเกหิ ตีหีติ ฉหิ เอว สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐาตีติ. ปการนฺตราภาวา อิธ ‘‘น อญฺญโต’’ติ น วุตฺตํ.

อาห จ อฏฺฐกถาจริโย มาติกฏฺฐกถายํ.

๓๓๕. สมุฏฺฐาติ เอตสฺมาติ สมุฏฺฐานํ, กายาทิ ฉพฺพิธํ, เอกํ สมุฏฺฐานํ การณํ ยสฺสา สา เอกสมุฏฺฐานา. ปการนฺตราภาวา ติธา. กถํ? สจิตฺตกานํ ติณฺณํ สมุฏฺฐานานํ วเสน ติวิธา. ทฺวีหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐิตา ทฺวิสมุฏฺฐิตา, ทฺวิสมุฏฺฐานาปตฺตีติ อตฺโถ. ปญฺจธาติ วุตฺตนเยน ปญฺจปฺปการา. ตีณิ สมุฏฺฐานานิ ยสฺสา สา ติสมุฏฺฐานา, จตฺตาริ สมุฏฺฐานานิ ยสฺสา สา จตุรุฏฺฐานา, ติสมุฏฺฐานา จ จตุรุฏฺฐานา จ ติจตุรุฏฺฐานาติ เอกเทสสรูเปกเสโส, ติสมุฏฺฐานา ทฺวิธา วิภตฺตา, จตุสมุฏฺฐานา จ ทฺวิธา เอว วิภตฺตาติ อตฺโถ. ฉหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐิตา ฉสมุฏฺฐิตา, ฉสมุฏฺฐานาติ อตฺโถ. เอกธาติ ปการนฺตราภาวา เอกธาว ฐิตาติ อธิปฺปาโย.

๓๓๖. สพฺพา อาปตฺติโย สมุฏฺฐานวิเสสโต เอวํ เตรสธา ฐิตานํ สมุฏฺฐานเภทานํ นานตฺตโต เตหิ สมุฏฺฐิตานํ ปฐมํ ปญฺญตฺตตฺตา สีสภูตานํ สิกฺขาปทานํ วเสน เตรเสว นามานิ ลภนฺติ, ตานิ อิโต ปรํ วกฺขามีติ โยชนา.

๓๓๗. ปฐมนฺติมวตฺถุญฺจาติ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ. ทุติยนฺติ อทินฺนาทานสมุฏฺฐานํ. สญฺจริตฺตกนฺติ สญฺจริตฺตสมุฏฺฐานํ. สมนุภาสนนฺติ สมนุภาสนสมุฏฺฐานํ. ‘‘กถินํ เอฬกโลมก’’นฺติ ปทจฺเฉโท, กถินสมุฏฺฐานํ เอฬกโลมสมุฏฺฐานญฺจ.

๓๓๘. ปทโสธมฺมนฺติ ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานํ. อทฺธานํ เถยฺยสตฺถนฺติ อทฺธานสมุฏฺฐานํ เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ. เทสนาติ ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานํ. ภูตาโรจนกนฺติ ภูตาโรจนสมุฏฺฐานํ. โจริวุฏฺฐาปนนฺติ โจริวุฏฺฐาปนสมุฏฺฐานํ.

๓๓๙. อนนุญฺญาตกญฺจาติ อนนุญฺญาตกสมุฏฺฐานญฺจาติ เอตานิ เตรส เตหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐิตานํ เตสํ สิกฺขาปทานํ ปฐมํ ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐานํ ปฐมปาราชิกาทิสิกฺขาปทสมุฏฺฐานานํ อิตเรสํ ปุพฺพงฺคมภาวโต ‘‘สีสานี’’ติ วุตฺตานิ. ยถาห ปริวารฏฺฐกถายํ ‘‘ปฐมปาราชิกํ นาม เอกํ สมุฏฺฐานสีสํ, เสสานิ เตน สทิสานี’’ติอาทิ (ปริ. อฏฺฐ. ๒๕๘). เตรเสเต สมุฏฺฐานนยาติ เอเต สีสวเสน ทสฺสิตา เตรส สมุฏฺฐานนยา. วิญฺญูหิ อุปาลิตฺเถราทีหิ.

๓๔๐. ตตฺถ เตรสสุ สมุฏฺฐานสีเสสุ. ยาติ ยา ปน อาปตฺติ. อาทิปาราชิกุฏฺฐานาติ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานา.

๓๔๑. อทินฺนาทาน-สทฺโท ปุพฺพโก ปฐโม เอติสฺสา ตํสมุฏฺฐานาปตฺติยาติ อทินฺนาทานปุพฺพกา, อทินฺนาทานสมุฏฺฐานาติ อุทฺทิฏฺฐาติ โยชนา.

๓๔๒. ชาตูติ เอกํเสน.

๓๔๓. อยํ สมุฏฺฐานวเสน ‘‘สมนุภาสนาสมุฏฺฐานา’’ติ วุตฺตาติ โยชนา.

๓๔๔. กถิน-สทฺโท อุปปโท ยสฺสา ตํสมุฏฺฐานาย อาปตฺติยา สา กถินุปปทา, กถินสมุฏฺฐานาติ มตา ญาตา, อยํ สมุฏฺฐานวเสน ‘‘กถินสมุฏฺฐานา’’ติ ญาตาติ อตฺโถ.

๓๔๕. เอฬกโลม-สทฺโท อาทิ ยสฺสา ตํสมุฏฺฐานาปตฺติยา สา เอฬกโลมาทิสมุฏฺฐานาติ อตฺโถ.

๓๔๙. เอตฺถ สมุฏฺฐาเนสุ.

๓๕๐. ภูตาโรจน-สทฺโท ปุพฺพภาโค เอติสฺสา ตํสมุฏฺฐานาย อาปตฺติยาติ ภูตาโรจนปุพฺพกา, ภูตาโรจนสมุฏฺฐานาติ อตฺโถ.

๓๕๑. สมุฏฺฐานํ สมุฏฺฐิตํ, โจริวุฏฺฐาปนํ สมุฏฺฐิตํ ยสฺสา สา โจริวุฏฺฐาปนสมุฏฺฐิตา, โจริวุฏฺฐาปนสมุฏฺฐานาติ อตฺโถ.

๓๕๓. ตตฺถาติ เตรสสมุฏฺฐานสีเสสุ, ‘‘สมุฏฺฐานํ สจิตฺตก’’นฺติ อิทํ ‘‘ปฐม’’นฺติอาทีหิ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ปฐมํ สมุฏฺฐานนฺติ ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานํ. ทุติยํ สมุฏฺฐานนฺติ อทินฺนาทานสมุฏฺฐานํ. จตุตฺถํ สมุฏฺฐานนฺติ สมนุภาสนสมุฏฺฐานํ. นวมํ สมุฏฺฐานนฺติ เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ. ทสมํ สมุฏฺฐานนฺติ ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานํ. ทฺวาทสมํ สมุฏฺฐานนฺติ โจริวุฏฺฐาปนสมุฏฺฐานํ.

๓๕๔. สมุฏฺฐาเนติ สมุฏฺฐานสีเส. สทิสาติ เตน เตน สมุฏฺฐานสีเสน สมุฏฺฐานา อาปตฺติโย. อิธาติ อิมสฺมึ สมุฏฺฐานวินิจฺฉเย. ทิสฺสเรติ ทิสฺสนฺเต, ทิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา อิธ ทิสฺสเรติ อิธ อุภโตวิภงฺเค เอเตสุ เตรสสมุฏฺฐาเนสุ เอเกกสฺมึ อญฺญานิปิ สทิสานิ สมุฏฺฐานานิ ทิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. อิทานิ ตานิ สรูปโต นิทสฺเสตุมาห ‘‘สุกฺกญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ สุกฺกนฺติ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิสิกฺขาปทํ. เอส นโย ‘‘กายสํสคฺโค’’ติอาทีสุปิ. ยเทตฺถ ทุวิญฺเญยฺยํ, ตํ วกฺขาม.

๓๕๕. ปุพฺพุปปริปาโก จาติ ‘‘ชานํ ปุพฺพุปคตํ ภิกฺขุ’’นฺติ (ปาจิ. ๑๒๐) สิกฺขาปทญฺจ ‘‘ภิกฺขุนิปริปาจิต’’นฺติ (ปาจิ. ๑๙๒, ๑๙๔) ปิณฺฑปาตสิกฺขาปทญฺจ. รโห ภิกฺขุนิยาสหาติ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ รโห นิสชฺชสิกฺขาปทญฺจ. สโภชเน, รโห เทฺว จาติ สโภชเน กุเล อนุปขชฺชสิกฺขาปทญฺจ เทฺว รโหนิสชฺชสิกฺขาปทานิ จ. องฺคุลี อุทเก หสนฺติ องฺคุลิปโตทญฺจ อุทกหสธมฺมสิกฺขาปทญฺจ.

๓๕๖. ปหาเร อุคฺคิเร เจวาติ ปหารทานสิกฺขาปทญฺจ ตลสตฺติอุคฺคิรณสิกฺขาปทญฺจ. เตปญฺญาสา จ เสขิยาติ ปญฺจสตฺตติเสขิยาสุ วกฺขมานานิ อุชฺชคฺฆิกาทีนิ สมนุภาสนสมุฏฺฐานานิ ทส, ฉตฺตปาณิอาทีนิ ธมฺมเทสนาสมุฏฺฐานานิ เอกาทส, เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานํ, สูโปทนวิญฺญตฺติสิกฺขาปทญฺจาติ พาวีสติ สิกฺขาปทานิ ฐเปตฺวา ปริมณฺฑลนิวาสนาทีนิ อิตรานิ เตปญฺญาส เสขิยสิกฺขาปทานิ จ. อธกฺขกุพฺภชาณุญฺจาติ ภิกฺขุนีนํ อธกฺขกอุพฺภชาณุสิกฺขาปทญฺจ. คามนฺตรมวสฺสุตาติ คามนฺตรคมนํ, อวสฺสุตสฺส หตฺถโต ขาทนียคฺคหณสิกฺขาปทญฺจ.

๓๕๗-๘. ตลมฏฺฐุทสุทฺธิ จาติ ตลฆาตํ, ชตุมฏฺฐํ, อุทกสุทฺธิกาทิยนญฺจ. วสฺสํวุตฺถาติ ‘‘วสฺสํวุตฺถา…เป… ฉปฺปญฺจโยชนานี’’ติ (ปาจิ. ๙๗๔) สิกฺขาปทญฺจ. โอวาทาย น คจฺฉนฺตีติ โอวาทาย อคมนสิกฺขาปทญฺจ. นานุพนฺเธ ปวตฺตินินฺติ ‘‘วุฏฺฐาปิตํ ปวตฺตินึ เทฺว วสฺสานิ นานุพนฺเธยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๑๒) สิกฺขาปทญฺจาติ อุภโตวิภงฺเค นิทฺทิฏฺฐา อิเม ปญฺจสตฺตติ ธมฺมา กายจิตฺตสมุฏฺฐิตา เมถุเนน สมา เอกสมุฏฺฐานา มตาติ โยชนา.

เอตฺถ จ ปาฬิยํ ‘‘ฉสตฺตตี’’ติ คณนปริจฺเฉโท สมุฏฺฐานสิกฺขาปเทน สห ทสฺสิโต. อิธ ปน ตํ วินา ตํสทิสานเมว คณนา ทสฺสิตา. เตเนว ปฐมํ สมุฏฺฐานสีสํ ปาฬิยํ คณนายปิ ทสฺสิตํ, อิเธว น ทสฺสิตํ. อุปริ กตฺถจิ สมุฏฺฐานสีสสฺส ทสฺสนํ ปเนตฺถ วกฺขมานานํ ตํสทิสภาวทสฺสนตฺถํ, คณนาย วกฺขมานาย อนฺโตคธภาวทสฺสนตฺถํ. เตเนว ตตฺถปิ ตํ วินา คณนํ วกฺขติ.

ปฐมปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๕๙. วิคฺคหนฺติ มนุสฺสวิคฺคหสิกฺขาปทํ. อุตฺตริ เจวาติ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสิกฺขาปทญฺจ. ทุฏฺฐุลฺลนฺติ ทุฏฺฐุลฺลวาจาสิกฺขาปทํ. อตฺตกามตาติ อตฺตกามปาริจริยสิกฺขาปทญฺจ. ทุฏฺฐโทสา ทุเว เจวาติ เทฺว ทุฏฺฐโทสสิกฺขาปทานิ จ. ทุติยานิยโตปิ จาติ ทุติยอนิยตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๐. อจฺฉินฺทนญฺจาติ สามํ จีวรํ ทตฺวา อจฺฉินฺทนญฺจ. ปริณาโมติ สงฺฆิกลาภสฺส อตฺตโน ปริณามนญฺจ. มุสาโอมสเปสุณาติ มุสาวาโท จ โอมสวาโท จ ภิกฺขุเปสุญฺญญฺจ. ทุฏฺฐุลฺลาโรจนญฺเจวาติ ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติอาโรจนสิกฺขาปทญฺจ. ปถวีขณนมฺปิ จาติ ปถวีขณนสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๑. ภูตคามญฺจ วาโท จาติ ภูตคามสิกฺขาปทํ, อญฺญวาทกสิกฺขาปทญฺจ. อุชฺฌาปนกเมว จาติ อุชฺฌาปนกสิกฺขาปทญฺจ. นิกฺกฑฺโฒ สิญฺจนญฺเจวาติ วิหารโต นิกฺกฑฺฒนญฺจ อุทเก ติณาทิสิญฺจนญฺจ. อามิสเหตุ จาติ อามิสเหตุ ภิกฺขุนิโย โอวาทสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๒. ภุตฺตาวินฺติ ภุตฺตาวึ อนติริตฺเตน ขาทนียาทินา ปวารณสิกฺขาปทญฺจ. เอหนาทรินฺติ ‘‘เอหาวุโส, คามํ วา’’ติ (ปาจิ. ๒๗๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ อนาทริยสิกฺขาปทญฺจ. ภึสาปนเมว จาติ ภิกฺขุภึสนกญฺจ. อปนิเธยฺยาติ ปตฺตาทิอปนิธานสิกฺขาปทญฺจ. สญฺจิจฺจ ปาณนฺติ สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตาโวโรปนญฺจ. สปฺปาณกมฺปิ จาติ ชานํ สปฺปาณกอุทกสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๓. อุกฺโกฏนญฺจาติ ปุนกมฺมาย อุกฺโกฏนญฺจ. อูโนติ อูนวีสติวสฺสสิกฺขาปทญฺจ. สํวาโสติ อุกฺขิตฺตเกน สทฺธึ สํวาสสิกฺขาปทญฺจ. นาสเน จาติ นาสิตกสามเณรสมฺโภคสิกฺขาปทญฺจ. สหธมฺมิกนฺติ สหธมฺมิกํ วุจฺจมานสิกฺขาปทญฺจ. วิเลขา จาติ ‘‘วิเลขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๔๓๙) อาคตสิกฺขาปทญฺจ. โมหนาติ โมหนสิกฺขาปทญฺจ. อมูลเกน จาติ อมูลเกน สงฺฆาทิเสเสน อนุทฺธํสนสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๔. กุกฺกุจฺจํ ขียนํ ทตฺวาติ กุกฺกุจฺจอุปฺปาทนญฺจ ธมฺมิกานํ กมฺมานํ ฉนฺทํ ทตฺวา ขียนญฺจ จีวรํ ทตฺวา ขียนญฺจ. ปริณาเมยฺย ปุคฺคเลติ สงฺฆิกํ ลาภํ ปุคฺคลสฺส ปริณามนสิกฺขาปทญฺจ. กึ เต, อกาลํ, อจฺฉินฺเทติ ‘‘กึ เต, อยฺเย, เอโส ปุริสปุคฺคโล กริสฺสตี’’ติ (ปาจิ. ๗๐๕) อาคตสิกฺขาปทญฺจ อกาลจีวรํ ‘‘กาลจีวร’’นฺติ อธิฏฺฐหิตฺวา ภาชนสิกฺขาปทญฺจ ภิกฺขุนิยา สทฺธึ จีวรํ ปริวตฺเตตฺวา อจฺฉินฺทนสิกฺขาปทญฺจ. ทุคฺคหนิรเยน จาติ ทุคฺคหิเตน ทุปธาริเตน ปรํ อุชฺฌาปนสิกฺขาปทญฺจ นิรเยน วา พฺรหฺมจริเยน วา อภิสปนสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๕. คณสฺส จาติ ‘‘คณสฺส จีวรลาภํ อนฺตรายํ กเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๐๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. วิภงฺคญฺจาติ ‘‘ธมฺมิกํ จีวรวิภงฺคํ ปฏิพาเหยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๑๒) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ทุพฺพลาสา ตเถว จาติ ‘‘ทุพฺพลจีวรปจฺจาสาย จีวรกาลสมยํ อติกฺกาเมยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๒๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ธมฺมิกํ กถินุทฺธารนฺติ ‘‘ธมฺมิกํ กถินุทฺธารํ ปฏิพาเหยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๒๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สญฺจิจฺจาผาสุเมว จาติ ‘‘ภิกฺขุนิยา สญฺจิจฺจ อผาสุํ กเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๔๒) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๖. สยํ อุปสฺสยํ ทตฺวาติ ‘‘ภิกฺขุนิยา อุปสฺสยํ ทตฺวา กุปิตา อนตฺตมนา นิกฺกฑฺเฒยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๕๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อกฺโกเสยฺย จาติ ‘‘ภิกฺขุํ อกฺโกเสยฺย วา ปริภาเสยฺย วา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๒๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. จณฺฑิกาติ ‘‘จณฺฑีกตา คณํ ปริภาเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๓๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. กุลมจฺฉรินี อสฺสาติ ‘‘กุลมจฺฉรินี อสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๔๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. คพฺภินึ วุฏฺฐาเปยฺย จาติ ‘‘คพฺภินึ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๖๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๗. ปายนฺตินฺติ ‘‘ปายนฺตึ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๗๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. เทฺว จ วสฺสานีติ ‘‘เทฺว วสฺสานิ ฉสุ ธมฺเมสุ อสิกฺขิตสิกฺขํ สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๘๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สงฺเฆนาสมฺมตนฺติ ‘‘สิกฺขิตสิกฺขํ สิกฺขมานํ สงฺเฆน อสมฺมตํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๘๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ติสฺโส คิหิคตา วุตฺตาติ ‘‘อูนทฺวาทสวสฺสํ คิหิคตํ (ปาจิ. ๑๐๙๑), ปริปุณฺณทฺวาทสวสฺสํ คิหิคตํ เทฺว วสฺสานิ ฉสุ ธมฺเมสุ อสิกฺขิตสิกฺขํ (ปาจิ. ๑๐๙๗), เทฺววสฺสานิ สิกฺขิตสิกฺขํ สงฺเฆน อสมฺมต’’นฺติ (ปาจิ. ๑๑๐๓) วุตฺตสิกฺขาปทานิ จ. ติสฺโสเยว กุมาริกาติ ‘‘อูนวีสติวสฺสํ กุมาริภูต’’นฺติอาทินา (ปาจิ. ๑๑๒๐) นเยน วุตฺตา ติสฺโส จ.

๓๖๘. อูนทฺวาทสวสฺสา เทฺวติ ‘‘อูนทฺวาทสวสฺสา วุฏฺฐาเปยฺย (ปาจิ. ๑๑๓๗), ปริปุณฺณทฺวาทสวสฺสา สงฺเฆน อสมฺมตา วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๔๒) วุตฺตานิ เทฺว สิกฺขาปทานิ จ. อลํ ตาว เตติ ‘‘อลํ ตาว เต, อยฺเย, วุฏฺฐาปิเตนา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๔๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. โสกาวสฺสาติ ‘‘จณฺฑึ โสกาวาสํ สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๕๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปาริวาสิกจฺฉนฺททานโตติ ‘‘ปาริวาสิกฉนฺททาเนน สิกฺขมานํ วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๖๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๖๙. อนุวสฺสํ ทุเว จาติ ‘‘อนุวสฺสํ วุฏฺฐาเปยฺย (ปาจิ. ๑๑๗๑), เอกํ วสฺสํ เทฺว วุฏฺฐาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๗๕) วุตฺตสิกฺขาปทานิ จาติ เอกูนสตฺตติ สิกฺขาปทานิ. อทินฺนาทานตุลฺยตฺตาติ อทินฺนาทาเนน สมานสมุฏฺฐานตฺตา. ติสมุฏฺฐานิกา กตาติ สจิตฺตเกหิ ตีหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐหนฺตีติ วุตฺตา.

ทุติยปาราชิกสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๗๐. สญฺจริกุฏิมหลฺลกนฺติ สญฺจริตฺตํ, สญฺญาจิกาย กุฏิกรณํ, มหลฺลกวิหารกรณญฺจ. โธวาปนญฺจ ปฏิคฺคโหติ อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา ปุราณจีวรโธวาปนญฺจ จีวรปฏิคฺคหณญฺจ. จีวรสฺส จ วิญฺญตฺตินฺติ อญฺญาตกํ คหปตึ วา คหปตานึ วา จีวรวิญฺญาปนสิกฺขาปทญฺจ. คหณญฺจ ตทุตฺตรินฺติ ตทุตฺตริสาทิยนสิกฺขาปทญฺจ.

๓๗๑. อุปกฺขฏทฺวยญฺเจวาติ ‘‘จีวรเจตาปนฺนํ อุปกฺขฏํ โหตี’’ติ (ปารา. ๕๒๘) อาคตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. ตถา ทูเตน จีวรนฺติ ทูเตนจีวรเจตาปนฺนปหิตสิกฺขาปทญฺจ. โกสิยนฺติ โกสิยมิสฺสกสิกฺขาปทญฺจ. สุทฺธกาฬานนฺติ ‘‘สุทฺธกาฬกาน’’นฺติอาทิสิกฺขาปทญฺจ (ปารา. ๕๔๘). เทฺว ภาคาทานเมว จาติ ‘‘เทฺว ภาคา อาทาตพฺพา’’ติ (ปารา. ๕๕๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๗๒. ฉพฺพสฺสานีติ ฉพฺพสฺสานิ ธารณสิกฺขาปทญฺจ. ปุราณสฺสาติ ‘‘ปุราณสนฺถตสฺสา’’ติ (ปารา. ๕๖๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. โลมโธวาปนมฺปิ จาติ เอฬกโลมโธวาปนสิกฺขาปทญฺจ. รูปิยสฺส ปฏิคฺคาโหติ รูปิยปฏิคฺคหณสิกฺขาปทญฺจ. อุโภ นานปฺปการกาติ รูปิยสํโวหารกยวิกฺกยสิกฺขาปทานิ จ.

๓๗๓. อูนพนฺธนปตฺโต จาติ อูนปญฺจพนฺธนปตฺตสิกฺขาปทญฺจ. วสฺสสาฏิกสุตฺตกนฺติ วสฺสิกสาฏิกสิกฺขาปทญฺจ สุตฺตํ วิญฺญาเปตฺวา จีวรการาปนสิกฺขาปทญฺจ. วิกปฺปาปชฺชนนฺติ ตนฺตวาเย อุปสงฺกมิตฺวา จีวเร วิกปฺปาปชฺชนญฺจ. ยาว ทฺวารทานญฺจ สิพฺพนนฺติ ‘‘ยาว ทฺวารโกสา อคฺคฬฏฺฐปนายา’’ติ (ปาจิ. ๑๓๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ ‘‘อญฺญาติกาย ภิกฺขุนิยา จีวรํ ทเทยฺย (ปาจิ. ๑๗๑), จีวรํ สิพฺเพยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๗๖) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๓๗๔. ปูเวหีติ ปูเวหิ วา มนฺเถหิ วา อภิหฏฺฐุํ ปวารณสิกฺขาปทญฺจ. ปจฺจโยติ จตุมาสปจฺจยปวารณสิกฺขาปทญฺจ. โชตีติ โชติยา สมาทหนสิกฺขาปทญฺจ. รตนนฺติ รตนสิกฺขาปทญฺจ. สูจิ…เป… สุคตสฺส จาติ สูจิฆรสิกฺขาปทาทีนิ สตฺต สิกฺขาปทานิ จ.

๓๗๕. อญฺญวิญฺญตฺติสิกฺขา จาติ ‘‘อญฺญํ วิญฺญาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๔๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อญฺญํ เจตาปนมฺปิ จาติ ‘‘อญฺญํ เจตาเปตฺวา อญฺญํ เจตาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๔๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สงฺฆิเกน ทุเว วุตฺตาติ ‘‘สงฺฆิเกน อญฺญํ เจตาเปยฺย (ปาจิ. ๗๕๙), สงฺฆิเกน สญฺญาจิเกน อญฺญํ เจตาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๖๔) วุตฺตานิ เทฺว สิกฺขาปทานิ จ. เทฺว มหาชนิเกนาติ ‘‘มหาชนิเกน อญฺญํ เจตาเปยฺย (ปาจิ. ๗๖๙), มหาชนิเกน สญฺญาจิเกน อญฺญํ เจตาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๗๔) วุตฺตานิ เทฺว สิกฺขาปทานิ จ.

๓๗๖. ตถา ปุคฺคลิเกเนกนฺติ ‘‘ปุคฺคลิเกน สญฺญาจิเกน อญฺญํ เจตาเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๗๙) วุตฺตเมกสิกฺขาปทญฺจ. ครุปาวุรณนฺติ ครุปาวุรณเจตาปนสิกฺขาปทญฺจ. ลหุนฺติ ลหุปาวุรณเจตาปนสิกฺขาปทํ. ‘‘วิฆาสา อุทสาฏิ จา’’ติ ปทจฺเฉโท. เทฺว วิฆาสาติ ‘‘อุจฺจารํ วา ปสฺสาวํ วา สงฺการํ วา วิฆาสํ วา ติโรกุฏฺเฏ วา ติโรปากาเร วา ฉฑฺเฑยฺย วา ฉฑฺฑาเปยฺย วา (ปาจิ. ๘๒๕), หริเต ฉฑฺเฑยฺย วา ฉฑฺฑาเปยฺย วา’’ติ (ปาจิ. ๘๒๙) เอวํ วุตฺตานิ เทฺว วิฆาสสิกฺขาปทานิ จ. อุทสาฏิ จาติ อุทกสาฏิกสิกฺขาปทญฺจ. ตถา สมณจีวรนฺติ ตถา ‘‘สมณจีวรํ ทเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๑๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจาติ.

๓๗๗. อิติ เอเต เอกูนปณฺณาส ธมฺมา ทุกฺขนฺตทสฺสินา ภควตา ฉสมุฏฺฐานิกา เตเยว สญฺจริตฺตสมา สญฺจริตฺตสิกฺขาปเทน สมา กตา อนุมตา ปญฺญตฺตาติ โยชนา.

สญฺจริตฺตสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๗๘. สงฺฆเภโทติ สงฺฆเภทสิกฺขาปทญฺจ. เภทานุวตฺตทุพฺพจทูสกาติ เภทานุวตฺตกทุพฺพจกุลทูสกสิกฺขาปทานิ จ. ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนนฺติ ทุฏฺฐุลฺลปฏิจฺฉาทนสิกฺขาปทญฺจ. ทิฏฺฐีติ ทิฏฺฐิอปฺปฏินิสฺสชฺชนสิกฺขาปทญฺจ. ฉนฺทอุชฺชคฺฆิกา ทุเวติ ฉนฺทํอทตฺวาคมนสิกฺขาปทญฺจ อุชฺชคฺฆิกาย อนฺตรฆเร คมนนิสีทนสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๓๗๙. อปฺปสทฺทา ทุเว วุตฺตาติ ‘‘อปฺปสทฺโท อนฺตรฆเร คมิสฺสามิ, นิสีทิสฺสามี’’ติ (ปาจิ. ๕๘๘, ๕๘๙) วุตฺตานิ เทฺว สิกฺขาปทานิ จ. น พฺยาหเรติ ‘‘น สกพเฬน มุเขน พฺยาหริสฺสามี’’ติ (ปาจิ. ๖๑๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ฉมา, นีจาสเน, ฐานนฺติ ‘‘ฉมายํ นิสีทิตฺวา (ปาจิ. ๖๔๕), นีเจ อาสเน นิสีทิตฺวา (ปาจิ. ๖๔๗), ฐิโต นิสินฺนสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๔๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปจฺฉโต อุปฺปเถน จาติ ‘‘ปจฺฉโต คจฺฉนฺโต ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส (ปาจิ. ๖๔๙), อุปฺปเถน คจฺฉนฺโต ปเถน คจฺฉนฺตสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๕๐) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๓๘๐. วชฺชจฺฉาทาติ วชฺชโต ปฏิจฺฉาทนสิกฺขาปทญฺจ. อนุวตฺตา จาติ อุกฺขิตฺตานุวตฺตนสิกฺขาปทญฺจ. คหณนฺติ ‘‘หตฺถคฺคหณํ วา สาทิเยยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๖๗๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. โอสาเรยฺย จาติ ‘‘อนปโลเกตฺวา การกสงฺฆํ อนญฺญาย คณสฺส ฉนฺทํ โอสาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๖๙๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปจฺจกฺขามีติ สิกฺขา จาติ ‘‘พุทฺธํ ปจฺจาจิกฺขามี’’ติ (ปาจิ. ๗๑๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตถา กิสฺมิญฺจิเทว จาติ ‘‘กิสฺมิญฺจิเทว อธิกรเณ ปจฺจากตา’’ติ (ปาจิ. ๗๑๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๘๑. สํสฏฺฐา เทฺว จาติ ‘‘ภิกฺขุนิโย ปเนว สํสฏฺฐา วิหรนฺตี’’ติ (ปาจิ. ๗๒๒) จ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี เอวํ วเทยฺย สํสฏฺฐาว, อยฺเย, ตุเมฺห วิหรถา’’ติอาทิวจนํ (ปาจิ. ๗๒๘) ปฏิจฺจ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. วธิตฺวา จาติ ‘‘อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๘๘๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. วิสิพฺเพตฺวา จาติ ‘‘ภิกฺขุนิยา จีวรํ วิสิพฺเพตฺวา วา วิสิพฺพาเปตฺวา วา’’ติ (ปาจิ. ๘๙๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ทุกฺขิตนฺติ ‘‘ทุกฺขิตํ สหชีวินิ’’นฺติ (ปาจิ. ๙๔๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปุนเทว จ สํสฏฺฐาติ ‘‘สํสฏฺฐา วิหเรยฺย คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา’’ติ (ปาจิ. ๙๕๖) เอวํ ปุน วุตฺตสํสฏฺฐสิกฺขาปทญฺจ. เนว วูปสเมยฺย จาติ ‘‘‘เอหายฺเย, อิมํ อธิกรณํ วูปสเมหี’ติ (ปาจิ. ๙๙๕) วุจฺจมานา ‘สาธู’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา สา ปจฺฉา อนนฺตรายิกินี เนว วูปสเมยฺยา’’ติ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๘๒. ชานํ สภิกฺขุการามนฺติ ‘‘ชานํ สภิกฺขุกํ อารามํ อนาปุจฺฉา ปวิเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๒๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตเถว น ปวารเยติ ‘‘อุภโตสงฺเฆ ตีหิ ฐาเนหิ น ปวาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๕๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตถา อนฺวทฺธมาสญฺจาติ ‘‘อนฺวทฺธมาสํ ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุสงฺฆโต เทฺว ธมฺมา ปจฺจาสีสิตพฺพา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๕๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สหชีวินิโย ทุเวติ ‘‘สหชีวินึ วุฏฺฐาเปตฺวา เทฺว วสฺสานิ เนว อนุคฺคเณฺหยฺย (ปาจิ. ๑๑๐๘), สหชีวินึ วุฏฺฐาเปตฺวา เนว วูปกาเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๑๖) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๓๘๓-๔. สเจ เม จีวรํ อยฺเยติ ‘‘สเจ เม ตฺวํ, อยฺเย, จีวรํ ทสฺสสิ, เอวาหํ ตํ วุฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ (ปาจิ. ๑๑๕๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อนุพนฺธิสฺสสีติ ‘‘สเจ มํ ตฺวํ, อยฺเย, เทฺว วสฺสานิ อนุพนฺธิสฺสสิ, เอวาหํ ตํ วุฏฺฐาเปสฺสามี’’ติ (ปาจิ. ๑๑๕๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อสเมน สมฺพุทฺเธน ปกาสิตา อิเม สตฺตตึส ธมฺมา สพฺเพ กายวาจาทิโต กายวาจาจิตฺตโต เอกสมุฏฺฐานา กตา สมนุภาสนา สิยุํ สมุฏฺฐานโต สมนุภาสนสิกฺขาปเทน สทิสา สิยุนฺติ โยชนา.

สมนุภาสนสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๘๕. กถินานิ จ ตีณีติ ‘‘นิฏฺฐิตจีวรสฺมึ ภิกฺขุนา อุพฺภตสฺมึ กถิเน’’ติ (ปารา. ๔๖๒) วุตฺตานิ อาทิโต ตีณิ สิกฺขาปทานิ. ปตฺโตติ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกปตฺโต’’ติ (ปารา. ๖๐๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. เภสชฺชเมว จาติ ‘‘ปฏิสายนียานิ เภสชฺชานี’’ติ (ปารา. ๖๒๒) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อจฺเจกมฺปิ จาติ อจฺเจกสิกฺขาปทญฺจ. สาสงฺกนฺติ ตทนนฺตรเมว สาสงฺกสิกฺขาปทญฺจ. ปกฺกมนฺตทฺวยมฺปิ จาติ ‘‘ตํ ปกฺกมนฺโต เนว อุทฺธเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๙, ๑๑๕) ภูตคามวคฺเค วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๓๘๖. ตถา อุปสฺสยํ คนฺตฺวาติ ‘‘ภิกฺขุนุปสฺสยํ อุปสงฺกมิตฺวา ภิกฺขุนิโย โอวเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปรมฺปรํ โภชนนฺติ ‘‘ปรมฺปรโภชเน ปาจิตฺติย’’นฺติ (ปาจิ. ๒๒๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อนติริตฺตนฺติ ‘‘อนติริตฺตํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา’’ติ (ปาจิ. ๒๓๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สภตฺโตติ ‘‘นิมนฺติโต สภตฺโต สมาโน’’ติ (ปาจิ. ๒๙๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. วิกปฺเปตฺวา ตเถว จาติ ‘‘จีวรํ วิกปฺเปตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๓๗๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๘๗. รญฺโญติ ‘‘รญฺโญ ขตฺติยสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๔๙๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. วิกาเลติ ‘‘วิกาเล คามํ ปวิเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๕๐๙-๕๑๒) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. โวสาสาติ ‘‘โวสาสมานรูปา ฐิตา’’ติ (ปาจิ. ๕๕๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ‘‘อารญฺญเก อุสฺสยวาทิกา’’ติ ปทจฺเฉโท. อารญฺญเกติ ‘‘ตถารูเปสุ อารญฺญเกสุ เสนาสเนสุ ปุพฺเพ อปฺปฏิสํวิทิต’’นฺติ (ปาจิ. ๕๗๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อุสฺสยวาทิกาติ ‘‘อุสฺสยวาทิกา วิหเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๖๗๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปตฺตสนฺนิจยญฺเจวาติ ‘‘ปตฺตสนฺนิจยํ กเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๓๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปุเร, ปจฺฉา, วิกาลเกติ ‘‘ยา ปน ภิกฺขุนี ปุเรภตฺตํ กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๘๕๕) จ ‘‘ปจฺฉาภตฺตํ กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๘๖๐) จ ‘‘วิกาเล กุลานิ อุปสงฺกมิตฺวา’’ติ (ปาจิ. ๘๖๕) จ วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยญฺจ.

๓๘๘-๙. ปญฺจาหิกนฺติ ‘‘ปญฺจาหิกํ สงฺฆาฏิจารํ อติกฺกเมยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๘๙๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สงฺกมนินฺติ ‘‘จีวรสงฺกมนียํ ธาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๐๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตถา อาวสถทฺวยนฺติ ‘‘อาวสถจีวรํ อนิสฺสชฺชิตฺวา ปริภุญฺเชยฺย (ปาจิ. ๑๐๐๔), อาวสถํ อนิสฺสชฺชิตฺวา จาริกํ ปกฺกเมยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๐๙) เอวํ อาวสเถน สทฺธึ วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. ปสาเขติ ‘‘ปสาเข ชาตํ คณฺฑํ วา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๖๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อาสเน จาติ ‘‘ภิกฺขุสฺส ปุรโต อนาปุจฺฉา อาสเน นิสีเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๑๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจาติ อิเม ปน เอกูนตึส ธมฺมา กายวาจโต, กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐานโต สพฺเพ ทฺวิสมุฏฺฐานิกา, ตโตเยว กถินสมฺภวา กถินสมุฏฺฐานา โหนฺตีติ โยชนา.

กถินสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๙๐. เทฺว เสยฺยาติ เทฺว สหเสยฺยสิกฺขาปทานิ จ. อาหจฺจปาโท จาติ อาหจฺจปาทกสิกฺขาปทญฺจ. ปิณฺฑญฺจาติ อาวสถปิณฺฑโภชนสิกฺขาปทญฺจ. คณโภชนนฺติ คณโภชนสิกฺขาปทญฺจ. วิกาเลติ วิกาลโภชนสิกฺขาปทญฺจ. สนฺนิธิญฺเจวาติ สนฺนิธิการกสิกฺขาปทญฺจ. ทนฺตโปนนฺติ ทนฺตโปนสิกฺขาปทญฺจ. อเจลกนฺติ อเจลกสิกฺขาปทญฺจ.

๓๙๑. อุยฺยุตฺตญฺจาติ ‘‘อุยฺยุตฺตํ เสนํ ทสฺสนาย คจฺเฉยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๓๑๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ‘‘วเส อุยฺโยธิ’’นฺติ ปทจฺเฉโท. วเสติ ‘‘เสนาย วเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๓๑๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อุยฺโยธินฺติ ‘‘อุยฺโยธิกํ วา…เป… อนีกทสฺสนํ วา คจฺเฉยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๓๒๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สุราติ สุราปานสิกฺขาปทญฺจ. โอเรน นฺหายนนฺติ โอเรนทฺธมาสนหายนสิกฺขาปทญฺจ. ทุพฺพณฺณกรณญฺเจวาติ ‘‘ติณฺณํ ทุพฺพณฺณกรณาน’’นฺติ (ปาจิ. ๓๖๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปาฏิเทสนียทฺวยนฺติ วุตฺตาวเสสํ ปาฏิเทสนียทฺวยญฺจ.

๓๙๒. ลสุณนฺติ ลสุณสิกฺขาปทญฺจ. อุปติฏฺเฐยฺยาติ ‘‘ภิกฺขุสฺส ภุญฺชนฺตสฺส ปานีเยน วา วิธูปเนน วา อุปติฏฺเฐยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๘๑๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. นจฺจทสฺสนเมว จาติ ‘‘นจฺจํ วา คีตํ วา วาทิตํ วา ทสฺสนาย คจฺเฉยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๘๓๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. นคฺคนฺติ ‘‘นคฺคา นหาเยยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๘๘๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อตฺถรณนฺติ ‘‘เอกตฺถรณปาวุรณา ตุวฏฺเฏยฺยุ’’นฺติ (ปาจิ. ๙๓๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. มญฺเจติ ‘‘เอกมญฺเจ ตุวฏฺเฏยฺยุ’’นฺติ (ปาจิ. ๙๓๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อนฺโตรฏฺเฐติ ‘‘อนฺโตรฏฺเฐ สาสงฺกสมฺมเต’’ติ (ปาจิ. ๙๖๒) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตถา พหีติ ‘‘ติโรรฏฺเฐ สาสงฺกสมฺมเต’’ติ (ปาจิ. ๙๖๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๙๓. อนฺโตวสฺสนฺติ ‘‘อนฺโตวสฺสํ จาริกํ จเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๗๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อคารญฺจาติ ‘‘ราชาคารํ วา จิตฺตาคารํ วา…เป… โปกฺขรณึ วา ทสฺสนาย คจฺเฉยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๗๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อาสนฺทินฺติ ‘‘อาสนฺทึ วา ปลฺลงฺกํ วา ปริภุญฺเชยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๘๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สุตฺตกนฺตนนฺติ ‘‘สุตฺตํ กนฺเตยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๘๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. เวยฺยาวจฺจนฺติ ‘‘คิหิเวยฺยาวจฺจํ กเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๙๙๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สหตฺถา จาติ ‘‘อคาริกสฺส วา ปริพฺพาชกสฺส วา ปริพฺพาชิกาย วา สหตฺถา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๐๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อาวาเส จ อภิกฺขุเกติ ‘‘อภิกฺขุเก อาวาเส วสฺสํ วเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๔๗) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ.

๓๙๔. ฉตฺตนฺติ ‘‘ฉตฺตุปาหนํ ธาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๗๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ยานญฺจาติ ‘‘ยาเนน ยาเยยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๘๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สงฺฆาณินฺติ ‘‘สงฺฆาณึ ธาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๙๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อลงฺการนฺติ ‘‘อิตฺถาลงฺการํ ธาเรยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๑๙๕) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. คนฺธวาสิตนฺติ ‘‘คนฺธวณฺณเกน นหาเยยฺย (ปาจิ. ๑๑๙๙), วาสิตเกน ปิญฺญาเกน นหาเยยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๐๓) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. ‘‘ภิกฺขุนี…เป… คิหินิยา’’ติ เอเตน ‘‘ภิกฺขุนิยา อุมฺมทฺทาเปยฺยา’’ติอาทีนิ (ปาจิ. ๑๒๐๗) จตฺตาริ สิกฺขาปทานิ วุตฺตานิ.

๓๙๕. ตถาสํกจฺจิกาติ ‘‘อสํกจฺจิกา คามํ ปวิเสยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๒๕) เอวํ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อิเม ปน เตจตฺตาลีส ธมฺมา สพฺเพ กายจิตฺตวเสน ทฺวิสมุฏฺฐานิกา. เอฬกโลเมน สมุฏฺฐานโต สมา โหนฺตีติ โยชนา.

เอฬกโลมสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๙๖-๗. อญฺญตฺราติ ‘‘มาตุคามสฺส อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาหิ ธมฺมํ เทเสยฺย อญฺญตฺร วิญฺญุนา ปุริสวิคฺคเหนา’’ติ (ปาจิ. ๖๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. อสมฺมโต เจวาติ ‘‘อสมฺมโต ภิกฺขุนิโย โอวเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๔๖) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตถา อตฺถงฺคเตน จาติ ‘‘อตฺถงฺคเต สูริเย ภิกฺขุนิโย โอวเทยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๕๔) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ติรจฺฉานวิชฺชา เทฺว วุตฺตาติ ‘‘ติรจฺฉานวิชฺชํ ปริยาปุเณยฺย, วาเจยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๑๔, ๑๐๑๘) เอวํ วุตฺตานิ เทฺว สิกฺขาปทานิ จ. อโนกาสกตมฺปิ จาติ ‘‘อโนกาสกตํ ภิกฺขุํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๒๒๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจาติ อิเม ปน สพฺเพ ฉ ธมฺมา วาจโต, วาจาจิตฺตโต จาติ อิเมหิ ทฺวีหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐานิกา โหนฺติ. ปทโสธมฺมตุลฺยตา อยเมเตสํ ปทโสธมฺเมน สทิสภาโวติ โยชนา.

ปทโสธมฺมสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๓๙๘-๙. เอกนฺติ ‘‘ภิกฺขุนิยา สทฺธึ สํวิธาย เอกทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๘๐) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. นาวนฺติ ‘‘เอกนาวํ อภิรุเหยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๑๘๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปณีตญฺจาติ ‘‘ปณีตโภชนานิ อคิลาโน อตฺตโน อตฺถาย วิญฺญาเปตฺวาภุญฺเชยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๒๕๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. สํวิธานญฺจาติ มาตุคาเมน สทฺธึ สํวิธาย คมนสิกฺขาปทญฺจ. สํหเรติ ‘‘สมฺพาเธ โลมํ สํหราเปยฺยา’’ติ (ปาจิ. ๗๙๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ธญฺญนฺติ ‘‘อามกธญฺญํ วิญฺญตฺวา วา’’ติ (ปาจิ. ๘๒๑) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. นิมนฺติตา เจวาติ ‘‘นิมนฺติตา วา ปวาริตา วา ขาทนียํ วา โภชนียํ วา ขาเทยฺย วา ภุญฺเชยฺย วา’’ติ (ปาจิ. ๑๐๓๘) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ปาฏิเทสนิยฏฺฐกนฺติ ภิกฺขุนีนํ วุตฺตา อฏฺฐ ปาฏิเทสนียา เจติ พุทฺธเสฏฺเฐน ปญฺญตฺตา เอตา จุทฺทส สิกฺขา จตุสมุฏฺฐานา กายโต, กายวาจโต, กายจิตฺตโต, วาจาจิตฺตโต จาติ จตูหิ สมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐหนฺติ. สมุฏฺฐานโต อทฺธาเนน อทฺธานสิกฺขาปเทน สมา โหนฺตีติ มตาติ โยชนา.

อทฺธานสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๔๐๐-๑. สุตินฺติ อุปสฺสุติติฏฺฐนสิกฺขาปทญฺจ. สูปาทิวิญฺญตฺตินฺติ สูโปทนวิญฺญตฺติสิกฺขาปทญฺจ. อนฺธกาเรติ ‘‘รตฺตนฺธกาเร อปฺปทีเป’’ติ (ปาจิ. ๘๓๙) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. ตเถว จ ปฏิจฺฉนฺเนติ ‘‘ปฏิจฺฉนฺเน โอกาเส’’ติ (ปาจิ. ๘๔๓) วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. โอกาเสติ ‘‘อชฺโฌกาเส ปุริเสน สทฺธิ’’นฺติ (ปาจิ. ๘๔๗) เอวํ วุตฺตสิกฺขาปทญฺจ. พฺยูเห จาติ ตทนนฺตรเมว ‘‘รถิกาย วา พฺยูเห วา สิงฺฆาฏเก วา ปุริเสน สทฺธิ’’นฺติ (ปาจิ. ๘๕๑) อาคตสิกฺขาปทญฺจาติ อิเม สพฺเพปิ อาทิจฺจพนฺธุนา เทสิตา ฉ ธมฺมา จตุตฺถจฺฉฏฺฐโต กายจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จ สมุฏฺฐหนฺตา เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานา เถยฺยสตฺถสิกฺขาปเทน สมานสมุฏฺฐานา สิยุนฺติ โยชนา.

เถยฺยสตฺถสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๔๐๒. ฉตฺต, ทณฺฑกรสฺสาปีติ ‘‘น ฉตฺตปาณิสฺส ทณฺฑปาณิสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๓๕) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. สตฺถาวุธกรสฺสาปีติ ‘‘น สตฺถปาณิสฺส (ปาจิ. ๖๓๖), น อาวุธปาณิสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๓๗) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ. ปาทุกูปาหนา, ยานนฺติ ‘‘น ปาทุการุฬฺหสฺส (ปาจิ. ๖๓๘), น อุปาหนารุฬฺหสฺส (ปาจิ. ๖๓๙), น ยานคตสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๔๐) วุตฺตสิกฺขาปทตฺตยญฺจ. เสยฺยา, ปลฺลตฺถิกาย จาติ ‘‘น สยนคตสฺส (ปาจิ. ๖๔๑), น ปลฺลตฺถิกาย นิสินฺนสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๔๒) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจ.

๔๐๓. เวฐิโตคุณฺฐิโต จาติ ‘‘น เวฐิตสีสสฺส (ปาจิ. ๖๔๓), น โอคุณฺฐิตสีสสฺสา’’ติ (ปาจิ. ๖๔๔) วุตฺตสิกฺขาปททฺวยญฺจาติ นิทสฺสิตา สพฺเพ เอกาทส ธมฺมา วาจาจิตฺตสงฺขาเตน เอเกน สมุฏฺฐาเนน สมุฏฺฐิตา ธมฺมเทสนสมุฏฺฐานาติ สญฺญิตา สลฺลกฺขิตาติ โยชนา.

ธมฺมเทสนสมุฏฺฐานวณฺณนา.

๔๐๔. เอวํ ตาว สมฺภินฺนสมุฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ, นิยตสมุฏฺฐานํ ติวิธํ, ตํ เอกสฺเสว สิกฺขาปทสฺส โหตีติ วิสุํเยว ทสฺเสตุมาห ‘‘ภูตาโรจนกญฺเจวา’’ติอาทิ. ภูตาโรจนกญฺเจวาติ ตีหิ อจิตฺตกสมุฏฺฐาเนหิ สมุฏฺฐิตํ ภูตาโรจนสิกฺขาปทญฺจ. โจริวุฏฺฐาปนมฺปิ จาติ วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ ทฺวีหิ สมุฏฺฐิตํ โจริวุฏฺฐาปนสิกฺขาปทญฺจ. อนนุญฺญาตเมว อนนุญฺญาตมตฺตํ. อนนุญฺญาตมตฺตนฺติ วาจโต, กายวาจโต, วาจาจิตฺตโต, กายวาจาจิตฺตโต จาติ จตูหิ สมุฏฺฐิตํ อนนุญฺญาตสิกฺขาปทญฺจาติ. อิทํ ตยนฺติ อิทํ สิกฺขาปทตฺตยํ. อสมฺภินฺนนฺติ เกนจิ อญฺเญน สิกฺขาปเทน อสมฺมิสฺสสมุฏฺฐานํ.

อิติ อุตฺตเร ลีนตฺถปกาสนิยา

สมุฏฺฐานสีสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.