๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

๑๔๖. ปิยมนาปนิจฺจนวกาทิคุเณหิ จนฺโท อุปมา เอเตสนฺติ จนฺทูปมา. สนฺถวาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ปริยุฏฺฐานํ ปุน จิตฺเต กิเลสาธิคโม. สพฺเพหิปิ ปเทหิ กตฺถจิ สตฺเต อนุโรธโรธาภาวมาห. อตฺตโน ปน โสมฺมภาเวน มหาชนสฺส ปิโย มนาโป. ยทตฺถเมตฺถ จนฺทูปมา อาหฏา, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห. น เกวลํ จนฺทูปมตาย เอตฺตโก เอว คุโณ, อถ โข อญฺเญปิ สนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวมาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ยถา. จนฺโท โลกานุคฺคเหน อชวีถิอาทิกา นานาวีถิโย ปฏิปชฺชติ, เอวํ ภิกฺขุ ตํ ตํ ทิสํ อุปคจฺฉติ กุลานุทฺทยาย. ยถา จนฺโท กณฺหปกฺขโต สุกฺกปกฺขํ อุปคจฺฉนฺโต กลาหิ วฑฺฒมาโน หุตฺวา นิจฺจนโว โหติ, เอวํ ภิกฺขุ กณฺหปกฺขํ ปหาย สุกฺกปกฺขํ อุปคนฺตฺวา คุเณหิ วฑฺฒมาโน โลกสฺส วา ปาโมชฺชปาสํสตฺโถ นิจฺจนวตาย จนฺทสมจิตฺโต อธุนุปสมฺปนฺโน วิย จ นิจฺจนโว หุตฺวา จรติ.

อปกสฺสิตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกาเมหิ วิเวเจตฺวา. ตํ เนกฺขมฺมาภิมุขํ กายจิตฺตานํ อากฑฺฒนํ กายโต อปนยนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘อากฑฺฒิตฺวา อปเนตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. จตุกฺกญฺเจตฺถ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หิ ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ.

นิจฺจนวยาติ ‘‘นิจฺจนวกา’’อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ก-สทฺเทน หิ ปทํ วฑฺฒิตํ, ก-การสฺส จ ย-การาเทโส. เอวํ วิจรึสูติ กิญฺชกฺขวเสน ปริคฺคหาภาเวน ยถา อิเม, เอวํ วิจรึสุ อญฺเญติ อนุกมฺปมานา.

เทฺวภาติกวตฺถูติ เทฺวภาติกตฺเถรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ. อปฺปติรูปกรณนฺติ ภิกฺขูนํ อสารุปฺปกรณํ. อาธายิตฺวาติ อาโรปนํ ฐเปตฺวา. ตถาติ ยถา สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ จ, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล อปฺปติรูปกรณํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนฺตรฆรปฺปเวสเน อญฺญตฺถ จ ยถาวุตฺตโต อญฺญํ อสารุปฺปกิริยํ สงฺคณฺหาติ. ตตฺเถวาติ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ วุฑฺฒสฺส สนฺติเก.

ยถาวุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ เตสุ ฐาเนสุ. ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยนฺติ เอเตเนว โกธูปนาหาทีนํ สมุทาจาโร มโนปาคพฺภิยนฺติ ทสฺสิตํ โหติ.

เอกโต ภาริยนฺติ ปิฏฺฐิปสฺสโต โอนตํ. วายุปตฺถมฺภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวายุนา อุปตฺถมฺภนํ. อนุพฺเพเชตฺวา จิตฺตนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส หิ ตโต อนุพฺเพชนํ ตทนุนยนํ. เตนาห ‘‘สมฺปิยายมาโน โอโลเกตี’’ติ. วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวาติ กายํ ตถา อุปตฺถมฺภกํ กตฺวา.

โอปมฺมสํสนฺทนํ สุวิญฺเญยฺยเมว. กามคิทฺธตาย หีนาธิมุตฺติโก, อวิสุทฺธสีลาจารตาย มิจฺฉาปฏิปนฺโน.

องฺคุลีหิ นิกฺขนฺตปภา อากาสสญฺจลเนน ทิคุณา หุตฺวา อากาเส วิจรึสูติ อาห ‘‘ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิยา’’ติ. ‘‘อากาเส ปาณึ จาเลสี’’ติ ปทสฺส อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา ‘‘อสมฺภินฺนปท’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมโน. ยญฺหิ จิตฺตํ อนวชฺชํ ปีติโสมนสฺสสหิตํ, ตํ สสนฺตกํ หิตสุขาวหตฺตา. เตนาห ‘‘สกมโน’’ติอาทิ. น โทมนสฺเสน…เป… คหิตมโน สกจิตฺตสฺส ตพฺพิรุทฺธตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพกิริยํ. ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุ’’นฺติ. ตถภาวายาติ ยทตฺถํ ภควตา ธมฺโม เทสิโต, ยทตฺถญฺจ สาสเน ปพฺพชฺชา, ตทตฺถาย. รกฺขณภาวนฺติ อปายภยโต จ รกฺขณชฺฌาสยํ. จนฺโทปมาทิวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อากาเส จลิตปาณิ วิย กตฺถจิ อลคฺคตาย ปริสุทฺธชฺฌาสยตา สตฺเตสุ การุญฺญนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.