๕. กสฺสปสํยุตฺตํ

๑. สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

๑๔๔. สนฺตุฏฺโฐติ สเกน อุจฺจาวเจน ปจฺจเยน สมเมว จ ตุสฺสนโก. เตนาห ‘‘อิตรีตเรนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุวิธํ อิตรีตรํ – ปากติกํ, ญาณสญฺชนิตญฺจาติ. ตตฺถ ปากติกํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ญาณสญฺชนิตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ถูลสุขุมา’’ติอาทิมาห. อิตรํ วุจฺจติ หีนํ ปณีตโต อญฺญตฺตา. ตถา ปณีตมฺปิ อิตรํ หีนโต อญฺญตฺตา. อเปกฺขาสทฺทา หิ อิตรีตราติ. อิติ เยน เกนจิ หีเนน วา ปณีเตน วา จีวราทิปจฺจเยน สนฺตุสฺสิโต ตถาปวตฺโต อโลโภ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, ตํสมงฺคิตาย สนฺตุฏฺโฐ. ยถาลาภํ อตฺตโน ลาภานุรูปํ สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลพฺภตีติ วา ลาโภ, โย โย ลาโภ ยถาลาโภ, เตน สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลนฺติ กายพลํ. สารุปฺปนฺติ ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกตา.

ยถาลทฺธโต อญฺญสฺส อปตฺถนา นาม สิยา อปฺปิจฺฉตาย ปวตฺติอากาโรติ ตโต วินิวตฺติตเมว สนฺโตสสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลภนฺโตปิ น คณฺหาตี’’ติ อาห. ตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ปกติทุพฺพลาทีนํ ครุจีวรํ น ผาสุภาวาวหํ สรีรพาธาวหญฺจ โหตีติ ปโยชนวเสน, นาตฺริจฺฉตาทิวเสน ปริวตฺเตตฺวา. ลหุกจีวรปริโภเค สนฺโตสวิโรธิ น โหตีติ อาห ‘‘ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา ตานิ วิสฺสชฺเชตฺวา อญฺญสฺส คหณํ ยถาสารุปฺปนเย ฐิตตฺตา น สนฺโตสวิโรธีติ อาห ‘‘เตสํ…เป… ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. เอวํ เสสปจฺจเยสุ ยถาพลยถาสารุปฺปนิทฺเทเสสุ อปิ-สทฺทคฺคหเณ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

ปกตีติ วาจาปกติอาทิกา. อวเสสนิทฺทาย อภิภูตตฺตา ปฏิพุชฺฌโต สหสา ปาปกา วิตกฺกา ปาตุภวนฺตีติ.

มุตฺตหรีตกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ, ปูติภาเวน วา ฉฑฺฑิตตฺตา มุตฺตหรีตกํ. พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ยา ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา สมฺมาสมฺพุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ.

เอโก เอกจฺโจ สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ เสยฺยถาปิ อายสฺมา พากุลตฺเถโร. น สนฺตุฏฺโฏ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต. เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร ลาฬุทายี. อยนฺติ อายสฺมา มหากสฺสโป. อเนสนนฺติ อโยนิโส มิจฺฉาชีววเสน ปจฺจยปริเยสนํ. อุตฺตสตีติ ‘‘กถํ นุ โข ลเภยฺย’’นฺติ ชาตุตฺตาเสน อุตฺตสติ. ตถา ปริตสฺสติ. อยนฺติ มหากสฺสปตฺเถโร. เอวํ ยถาวุตฺตเอกจฺจภิกฺขุ วิย น ปริตสฺสติ, อลาภปริตฺตาเสน วิฆาตปฺปตฺติยา น ปริตฺตาสํ อาปชฺชติ. โลโภเยว อารมฺมเณน สทฺธึ คนฺถนฏฺเฐน พชฺฌนฏฺเฐน เคโธ โลภเคโธ. มุจฺฉนฺติ เคธํ โมมูหตฺตภาวํ. อาทีนวนฺติ โทสํ. นิสฺสรณเมวาติ จีวเร อิทมตฺถิตาทสฺสนปุพฺพกํ อลคฺคภาวสงฺขาตนิยฺยานเมว ปชานนฺโต. ยถาลทฺธาทีนนฺติ ยถาลทฺธปิณฺฑปาตาทีนํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ.

ยถา มหากสฺสปตฺเถโรติ อตฺตนา วตฺตพฺพนิยาเมน วทติ, ภควตา ปน วตฺตพฺพนิยาเมน ‘‘ยถา กสฺสโป ภิกฺขู’’ติ ภวิตพฺพํ. กสฺสเปน นิทสฺสนภูเตน. กถนํ นาม ภาโร ‘‘มุตฺโต โมเจยฺย’’นฺติ ปฏิญฺญานุรูปตฺตา. ปฏิปตฺตึ ปริปูรํ กตฺวา ปูรณํ ภาโร สตฺถุ อาณาย สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต.

สนฺตุฏฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา

๑๔๕. เตน รหิโตติ เตน สมฺมาวายาเมน รหิโต. นิพฺภโยติ ภยรหิโต. กุสลานุปฺปาทนมฺปิ หิ สาวชฺชเมว อญฺญาณาลสิยเหตุกตฺตา. สมฺพุชฺฌนตฺถายาติ อริยมคฺเคหิ สมฺพุชฺฌนาย. โยเคหิ เขมํ เตหิ อนุปทฺทุตตฺตา.

มนุญฺญวตฺถุนฺติ มโนรมํ โลภุปฺปตฺติการณํ. ยถา วา ตถา วาติ สุภสุขาทิวเสน. เตติ โลภาทโย. อนุปฺปนฺนาติ เวทิตพฺพา ตถารูเป วตฺถารมฺมเณ ตถา อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. อญฺญถาติ วุตฺตนเยเนว วตฺถารมฺมเณหิ อโยเชตฺวา คยฺหมาเน. วตฺถุมฺหีติ อุปฏฺฐากาทิจีวราทิวตฺถุมฺหิ. อารมฺมเณติ มนาปิยาทิเภเท อารมฺมเณ. ตาทิเสน ปจฺจเยนาติ อโยนิโสมนสิการสติโวสฺสคฺคาทิปจฺจเยน. อิเมติ วุตฺตนเยน ปจฺจยลาเภน ปจฺฉา อุปฺปชฺชมานา ปาฬิยํ ตถา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ อุปฺปชฺชมานตาย นปฺปหียนฺติ นาม. อนุปฺปาโท หิ ปรมตฺถโต ปหานํ กถิตํ, ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

อปฺปฏิลทฺธาติ อนุปฺปตฺติยา. เตติ ยถาวุตฺตสีลาทิอนวชฺชธมฺมา. ปฏิลทฺธาติ อธิคตา. ‘‘สีลาทิธมฺมา’’ติ เอตฺถ ยทิ มคฺคผลานิปิ คหิตานิ, อถ กสฺมา ‘‘ปริหานิวเสนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. อิมสฺส ปน สมฺมปฺปธานสฺสาติ จตุตฺถสฺส สมฺมปฺปธานสฺส วเสน. อยํ เทสนาติ ‘‘อุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา นิรุชฺฌมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ อยํ เทสนา กตา. ทุติยมคฺโค วา…เป… สํวตฺเตยฺยาติ อิทํ อายตึ สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ อุปฺปชฺชมานทุกฺขสงฺขาตอนตฺถุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อาตาปี โอตฺตปฺปี ภพฺโพ สมฺโพธายา’’ติอาทิวจนโต ‘‘อิเม จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ปุพฺพภาควิปสฺสนาวเสน กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

อโนตฺตปฺปีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

๑๔๖. ปิยมนาปนิจฺจนวกาทิคุเณหิ จนฺโท อุปมา เอเตสนฺติ จนฺทูปมา. สนฺถวาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. ปริยุฏฺฐานํ ปุน จิตฺเต กิเลสาธิคโม. สพฺเพหิปิ ปเทหิ กตฺถจิ สตฺเต อนุโรธโรธาภาวมาห. อตฺตโน ปน โสมฺมภาเวน มหาชนสฺส ปิโย มนาโป. ยทตฺถเมตฺถ จนฺทูปมา อาหฏา, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว’’นฺติอาทิมาห. น เกวลํ จนฺทูปมตาย เอตฺตโก เอว คุโณ, อถ โข อญฺเญปิ สนฺตีติ เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวมาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ยถา. จนฺโท โลกานุคฺคเหน อชวีถิอาทิกา นานาวีถิโย ปฏิปชฺชติ, เอวํ ภิกฺขุ ตํ ตํ ทิสํ อุปคจฺฉติ กุลานุทฺทยาย. ยถา จนฺโท กณฺหปกฺขโต สุกฺกปกฺขํ อุปคจฺฉนฺโต กลาหิ วฑฺฒมาโน หุตฺวา นิจฺจนโว โหติ, เอวํ ภิกฺขุ กณฺหปกฺขํ ปหาย สุกฺกปกฺขํ อุปคนฺตฺวา คุเณหิ วฑฺฒมาโน โลกสฺส วา ปาโมชฺชปาสํสตฺโถ นิจฺจนวตาย จนฺทสมจิตฺโต อธุนุปสมฺปนฺโน วิย จ นิจฺจนโว หุตฺวา จรติ.

อปกสฺสิตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกาเมหิ วิเวเจตฺวา. ตํ เนกฺขมฺมาภิมุขํ กายจิตฺตานํ อากฑฺฒนํ กายโต อปนยนญฺจ โหตีติ อาห ‘‘อากฑฺฒิตฺวา อปเนตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. จตุกฺกญฺเจตฺถ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย หิ ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ.

นิจฺจนวยาติ ‘‘นิจฺจนวกา’’อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. ก-สทฺเทน หิ ปทํ วฑฺฒิตํ, ก-การสฺส จ ย-การาเทโส. เอวํ วิจรึสูติ กิญฺชกฺขวเสน ปริคฺคหาภาเวน ยถา อิเม, เอวํ วิจรึสุ อญฺเญติ อนุกมฺปมานา.

เทฺวภาติกวตฺถูติ เทฺวภาติกตฺเถรปฏิพทฺธํ วตฺถุํ. อปฺปติรูปกรณนฺติ ภิกฺขูนํ อสารุปฺปกรณํ. อาธายิตฺวาติ อาโรปนํ ฐเปตฺวา. ตถาติ ยถา สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ จ, ตถา วุฑฺฒตเร ปุคฺคเล อปฺปติรูปกรณํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนฺตรฆรปฺปเวสเน อญฺญตฺถ จ ยถาวุตฺตโต อญฺญํ อสารุปฺปกิริยํ สงฺคณฺหาติ. ตตฺเถวาติ สงฺฆมชฺเฌ คณมชฺเฌ ปุคฺคลสฺส จ วุฑฺฒสฺส สนฺติเก.

ยถาวุตฺเตสุ อญฺเญสุ จ เตสุ ฐาเนสุ. ปาปิจฺฉตาปิ มโนปาคพฺภิยนฺติ เอเตเนว โกธูปนาหาทีนํ สมุทาจาโร มโนปาคพฺภิยนฺติ ทสฺสิตํ โหติ.

เอกโต ภาริยนฺติ ปิฏฺฐิปสฺสโต โอนตํ. วายุปตฺถมฺภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวายุนา อุปตฺถมฺภนํ. อนุพฺเพเชตฺวา จิตฺตนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส หิ ตโต อนุพฺเพชนํ ตทนุนยนํ. เตนาห ‘‘สมฺปิยายมาโน โอโลเกตี’’ติ. วายุปตฺถมฺภกํ คาหาเปตฺวาติ กายํ ตถา อุปตฺถมฺภกํ กตฺวา.

โอปมฺมสํสนฺทนํ สุวิญฺเญยฺยเมว. กามคิทฺธตาย หีนาธิมุตฺติโก, อวิสุทฺธสีลาจารตาย มิจฺฉาปฏิปนฺโน.

องฺคุลีหิ นิกฺขนฺตปภา อากาสสญฺจลเนน ทิคุณา หุตฺวา อากาเส วิจรึสูติ อาห ‘‘ยมกวิชฺชุตํ จารยมาโน วิยา’’ติ. ‘‘อากาเส ปาณึ จาเลสี’’ติ ปทสฺส อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา ‘‘อสมฺภินฺนปท’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตมโนติ ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตมโน. ยญฺหิ จิตฺตํ อนวชฺชํ ปีติโสมนสฺสสหิตํ, ตํ สสนฺตกํ หิตสุขาวหตฺตา. เตนาห ‘‘สกมโน’’ติอาทิ. น โทมนสฺเสน…เป… คหิตมโน สกจิตฺตสฺส ตพฺพิรุทฺธตฺตา. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘อิทานิ โย หีนาธิมุตฺติโก’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว.

ปสนฺนาการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพกิริยํ. ตํ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘จีวราทโย ปจฺจเย ทเทยฺยุ’’นฺติ. ตถภาวายาติ ยทตฺถํ ภควตา ธมฺโม เทสิโต, ยทตฺถญฺจ สาสเน ปพฺพชฺชา, ตทตฺถาย. รกฺขณภาวนฺติ อปายภยโต จ รกฺขณชฺฌาสยํ. จนฺโทปมาทิวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อากาเส จลิตปาณิ วิย กตฺถจิ อลคฺคตาย ปริสุทฺธชฺฌาสยตา สตฺเตสุ การุญฺญนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห.

จนฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. กุลูปกสุตฺตวณฺณนา

๑๔๗. กุลานิ อุปคจฺฉตีติ กุลูปโก. สนฺทียตีติ สพฺพโส ทียติ, อวขณฺฑียตีติ อตฺโถ. สา ปน อวขณฺฑิยนา ทุกฺขาปนา อฏฺฏิยนา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อฏฺฏียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘โส ตโตนิทานํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวทยตี’’ติ. วุตฺตนยานุสาเรน เหฏฺฐา วุตฺตนยสฺส อนุสรเณน.

กุลูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา

๑๔๘. ฉินฺนภินฺนฏฺฐาเน ฉิทฺทสฺส อปุถุลตฺตา อคฺคฬํ อทตฺวาว สุตฺเตน สํสิพฺพนมตฺเตน อคฺคฬทาเนน จ ฉิทฺเท ปุถุเล. นิพฺพสนานีติ จิรนิเสวิตวสนกิจฺจานิ, ปริโภคชิณฺณานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ…เป… ลทฺธนามานี’’ติ, สญฺญาปุพฺพโก วิธิ อนิจฺโจติ ‘‘คหปตานี’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘วีริย’’นฺติ.

เสนาปตินฺติ เสนาปติภาวินํ, เสนาปจฺจารหนฺติ อตฺโถ. อตฺตโน กมฺเมนาติ อตฺตนา กาตพฺพกมฺเมน. โสติ สตฺถา. ตสฺมินฺติ มหากสฺสปตฺเถเร กโรตีติ สมฺพนฺโธ. น กโรตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. ยทิ สตฺถา ธุตงฺคานิ น วิสฺสชฺชาเปตุกาโม, อถ กสฺมา ‘‘ชิณฺโณสิ ทานิ ตฺว’’นฺติอาทิมโวจาติ อาห ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ.

ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผาสุวิหารํ. อมานุสิกา สวนรตีติ อติกฺกนฺตมานุสิกาย อรญฺญสทฺทุปฺปตฺติยา อรญฺเญหํ วสามีติ วิเวกวาสูปนิสฺสยาธีนสทฺทสวนปจฺจยา ธมฺมรติ อุปฺปชฺชติ. อปโรติ อญฺโญ, ทุติโยติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว เอกสฺส วิหรณฏฺฐาเน วิหรณสมเย จ ผาสุ ภวติ จิตฺตวิเวกสมฺภวโต. เตนาห ‘‘เอกสฺส รมโต วเน’’ติ.

ตถาติ ยถา อารญฺญิกสฺส รติ, ตถา ปิณฺฑปาติกสฺส ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร. เอส นโย เสเสสุ. อปิณฺฑปาติกาธีโน อิตรสฺส วิเสสโชตโกติ ตเมวสฺส วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อกาลจารี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อมฺหากํ สลากํ คเหตฺวา ภตฺตตฺถาย เคหํ อนาคจฺฉนฺตสฺส สตฺตาหํ น ปาเตตพฺพนฺติ สามิเกหิ ทินฺนตฺตา สตฺตาหํ สลากํ น ลภติ, น กติกวเสน. ปิณฺฑจาริกวตฺเต อวตฺตนโต ‘‘ยสฺส เจสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ปฐมตรํ กาตพฺพํ ยํ, ตํ วตฺตํ, อิตรํ ปฏิวตฺตํ. มหนฺตํ วา วตฺตํ, ขุทฺทกํ ปฏิวตฺตํ. เกจิ ‘‘วตฺตปฏิปตฺติ’’นฺติ ปฐนฺติ, วตฺตสฺส กรณนฺติ อตฺโถ. อุทฺธรณ-อติหรณ-วีติหรณโวสฺสชฺชน-สนฺนิกฺเขปน-สนฺนิรุมฺภนานํ วเสน ฉ โกฏฺฐาเส. ครุภาเวนาติ ถิรภาเวน.

‘‘อมุกสฺมึ เสนาสเน วสนฺตา พหุํ วสฺสวาสิกํ ลภนฺตี’’ติ ตถา น วสฺสวาสิกํ ปริเยสนฺโต จรติ วสฺสวาสิกสฺเสว อคฺคหณโต. ตสฺมา เสนาสนผาสุกํเยว จินฺเตติ. เตน พหุปริกฺขารภาเวน ผาสุวิหาโร นตฺถิ ปริกฺขารานํ รกฺขณปฏิชคฺคนาทิทุกฺขพหุลตาย. อปฺปิจฺฉาทีนนฺติ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐาทีนํเยว ลพฺภติ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร.

ชิณฺณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

๑๔๙. อตฺตโน ฐาเนติ สพฺรหฺมจารีนํ โอวาทกวิญฺญาปกภาเวน อตฺตโน มหาสาวกฏฺฐาเน ฐปนตฺถํ. อถ วา ยสฺมา ‘‘อหํ ทานิ น จิรํ ฐสฺสามิ, ตถา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา, อยํ ปน วีสํวสฺสตายุโก, โอวทนฺโต อนุสาสนฺโต มมจฺจเยน ภิกฺขูนํ มยา กาตพฺพกิจฺจํ กริสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตสฺมา อตฺตโน ฐาเนติ สตฺถารา กาตพฺพโอวาททายกฏฺฐาเน. เตนาห ‘‘เอวํ ปนสฺสา’’ติอาทิ. ยถาห ภควา ‘‘โอวท, กสฺสป…เป… ตฺวํ วา’’ติ. ทุกฺเขน วตฺตพฺพา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิภาวโต. ทุพฺพจภาวกรเณหีติ โกธูปนาหาทีหิ. อนุสาสนิยา ปทกฺขิณคฺคหณํ นาม อนุธมฺมจรณํ, ฉินฺนปฏิปตฺติ กตา วามคฺคาโห นามาติ อาห ‘‘อนุสาสนิ’’นฺติอาทิ. อติกฺกมฺม วทนฺเตติ อญฺญมญฺญํ อติกฺกมิตฺวา อติมญฺญิตฺวา วทนฺเต. พหุํ ภาสิสฺสตีติ ธมฺมํ กเถนฺโต โก วิปุลํ กตฺวา กเถสฺสติ. อสหิตนฺติ ปุพฺเพนาปรํ นสหิตํ เหตุปมาวิรหิตํ. อมธุรนฺติ น มธุรํ น กณฺณสุขํ น เปมนียํ. ลหุญฺเญว อุฏฺฐาติ อปฺปวตฺตเนน กูลฏฺฐานํ วิย ตสฺส กถนํ.

โอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

๑๕๐. โอกปฺปนสทฺธาติ สทฺเธยฺยวตฺถุํ โอคาหิตฺวา ‘‘เอวเมต’’นฺติ กปฺปนสทฺธา. กุสลธมฺมชานนปญฺญาติ อนวชฺชธมฺมานํ สพฺพโส ชานนปญฺญา. ปริหานนฺติ สพฺพาหิ สมฺปตฺตีหิ ปริหานํ. น หิ กลฺยาณมิตฺตรหิตสฺส กาจิ สมฺปตฺติ นาม อตฺถีติ.

ทุติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา

๑๕๑. ปุพฺเพติ ปฐมโพธิยํ. เอตรหีติ ตโต ปจฺฉิเม กาเล. การณปฏฺฐปเนติ การณารมฺเภ. เตสุ วุตฺตคุณยุตฺเตสุ เถเรสุ. ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ยถาวุตฺตคุณยุตฺเต ปุคฺคเล. เอวํ สกฺกาเร กยิรมาเนติ ‘‘ภทฺทโก วตายํ ภิกฺขู’’ติ อาทรชาเตหิ ภิกฺขูหิ สกฺกาเร กยิรมาเน. อิเม สพฺรหฺมจารี. ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ ตํ ภิกฺขุํ อตฺตโน มุขาภิมุขํ กโรนฺตา วทนฺติ. ยญฺหิ ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ อุปทฺทโวติ วุจฺจติ อนตฺถชนนโต. ปตฺถยติ ภชติ พชฺฌตีติ ปตฺถนา, อภิสงฺโคติ อาห ‘‘อภิปตฺถนาติ อธิมตฺตปตฺถนา’’ติ.

ตติยโอวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา

๑๕๒. ยาวเทวาติ อิมินา สมานตฺถํ ‘‘ยาวเท’’ติ อิทํ ปทนฺติ อาห ‘‘ยาวเท อากงฺขามีติ ยาวเทว อิจฺฉามี’’ติ. ยทิจฺฉกํ ฌานสมาปตฺตีสุ วสีภาวทสฺสนตฺถํ ตเทตํ อารทฺธํ. วิตฺถาริตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วิตฺถาริตเมว คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อาสวานํ ขยาติ อาสวานํ ขยเหตุ อริยมคฺเคน สพฺพโส อาสวานํ เขปิตตฺตา. อปจฺจยภูตนฺติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน อปจฺจยภูตํ.

ฌานาภิญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

๑๕๓. ลาภสกฺการเหตุปิ เอกจฺเจ ภิกฺขู ภิกฺขุนุปสฺสยํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนิโย โอวทนฺติ, เอวเมวํ อยํ ปน เถโร น ลาภสกฺการเหตุ ภิกฺขุนุปสฺสยคมนํ ยาจติ, อถ กสฺมาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานตฺถิกา’’ติอาทิ. เอโส หิ อานนฺทตฺเถโร อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ปฏิปตฺติคุณํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมา ตา ภิกฺขุนิโย จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิกา, ตสฺมา ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุทยพฺพยาทิปกาสนิยา ธมฺมกถาย วิปสฺสนาปฏิปตฺติสมฺปทํ ทสฺเสสิ. อนิจฺจาทิลกฺขณานิ เจว อุทยพฺพยาทิเก จ สมฺมา ทสฺเสสิ. หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสสิ. สมาทเปสีติ ตตฺถ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนํ สมาทเปสิ. ยถา วีถิปฏิปนฺโน หุตฺวา ปวตฺตติ, เอวํ คณฺหาเปสิ. สมุตฺเตเชสีติ วิปสฺสนาย อารทฺธาย สงฺขารานํ อุทยพฺพยาทีสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ ยถากาลํ ปคฺคหสมุเปกฺขเณหิ โพชฺฌงฺคานํ อนุปวตฺตเนน ภาวนามชฺฌิมวีถึ ปาเปตฺวา ยถา วิปสฺสนาญาณํ สุปฺปสนฺนํ หุตฺวา วหติ, เอวํ อินฺทฺริยานํ วิสทภาวกรเณน วิปสฺสนาจิตฺตํ สมฺมา อุตฺเตเชสิ, นิพฺพานวเสน วา สมาทเปสิ. สมฺปหํเสสีติ ตถา ปวตฺติยมานาย วิปสฺสนาย สมปฺปวตฺตภาวนาวเสน อุปริ ลทฺธพฺพภาวนาวเสน จิตฺตํ สมฺปหํเสสิ, ลทฺธสฺสาทวเสน สุฏฺฐุ โตเสสิ. เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

มนุเต ปริญฺญาทิวเสน สจฺจานิ พุชฺฌตีติ มุนิ. เตติ ตํ. อุปโยคตฺเถ หิ อิทํ สามิวจนํ. อุตฺตรีติ อุปริ, ตว ยถาภูตสภาวโต ปรโตติ อตฺโถ. ปกฺขปติโต อคติคมนํ อติเรกโอกาโส. อุปปริกฺขีติ อนุวิจฺจ นิวารโก น พหุมโต. พุทฺธปฏิภาโค เถโร. ‘‘พาลา ภิกฺขุนี ทุพฺภาสิตํ อาหา’’ติ อวตฺวา ‘‘ขมถ, ภนฺเต’’ติ วทนฺเตน ปกฺขปาเตน วิย วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘เอกา ภิกฺขุนี น วาริตา’’ติอาทิ.

จุตา สลิงฺคโต นฏฺฐา, เทสนฺตรปกฺกเมน อทสฺสนํ น คตา. กณฺฏกสาขา วิยาติ กุรณฺฏกอปามคฺคกณฺฏกลสิกาหิ สาขา วิย.

อุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. จีวรสุตฺตวณฺณนา

๑๕๔. ราชคหสฺส ทกฺขิณภาเค คิริ ทกฺขิณาคิริ ณ-กาเร อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา, ตสฺส ทกฺขิณภาเค ชนปโทปิ ‘‘ทกฺขิณาคิรี’’ติ วุจฺจติ, ‘‘คิริโต ทกฺขิณภาโค’’ติ กตฺวา. เอกทิวเสนาติ เอเกน ทิวเสน อุปฺปพฺพาเชสุํ เตสํ สทฺธาปพฺพชิตาภาวโต.

ยตฺถ จตฺตาโร วา อุตฺตริ วา ภิกฺขู อกปฺปิยนิมนฺตนํ สาทิยิตฺวา ปญฺจนฺนํ โภชนานํ อญฺญตรํ โภชนํ เอกโต ปฏิคฺคณฺหิตฺวา ภุญฺชนฺติ, เอตํ คณโภชนํ นาม, ตํ ติณฺณํ ภิกฺขูนํ ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ติกโภชนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ วจเนน คณโภชนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตโย อตฺถวเส ปฏิจฺจ อนุญฺญาตตฺตาปิ ‘‘ติกโภชน’’นฺติ วทนฺติ.

‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคโห เอว เปสลานํ ผาสุวิหาโร’’ติ อิทํ เอกํ องฺคํ. เตเนวาห ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ นิคฺคเหเนวา’’ติอาทิ. ‘‘ยถา เทวทตฺโต…เป… สงฺฆํ ภินฺเทยฺยุ’’นฺติ อิมินา การเณน ติกโภชนํ ปญฺญตฺตํ.

อถ กิญฺจรหีติ อถ กสฺมา ตฺวํ อสมฺปนฺนคณํ พนฺธิตฺวา จรสีติ อธิปฺปาโย. อสมฺปนฺนาย ปริสาย จาริกาจรณํ กุลานุทฺทยาย น โหติ, กุลานํ ฆาติตตฺตาติ อธิปฺปาเยน เถโร ‘‘สสฺสฆาตํ มญฺเญ จรสี’’ติอาทิมโวจ.

โสเธนฺโต ตสฺสา อติวิย ปริสุทฺธภาวทสฺสเนน. อุทฺทิสิตุํ น ชานามิ ตถา จิตฺตสฺเสว อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา. กิญฺจนํ กิเลสวตฺถุ. สงฺคเหตพฺพเขตฺตวตฺถุ ปลิโพโธ, อาลโย อเปกฺขา. โอกาสาภาวโตติ พหุกิจฺจกรณียตาย กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. สนฺนิปาตฏฺฐานโตติ สงฺเกตํ กตฺวา วิย กิเลสรชานํ ตตฺถ สนฺนิชฺฌปวตฺตนโต.

สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ จริยํ. ขณฺฑาทิภาวาปาทเนน อขณฺฑํ กตฺวา. ลกฺขณวจนเญฺหตํ. กิญฺจิ สิกฺเขกเทสํ อเสเสตฺวา เอกนฺเตเนว ปริปูเรตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. จิตฺตุปฺปาทมตฺตมฺปิ สํกิเลสมลํ อนุปฺปาเทตฺวา อจฺจนฺตเมว วิสุทฺธํ กตฺวา ปริหริตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ. ตโต เอว สงฺขํ วิย ลิขิตนฺติ สงฺขลิขิตํ. เตนาห ‘‘ลิขิตสงฺขสทิส’’นฺติ. ทาฐิกาปิ ตคฺคหเณเนว คเหตฺวา ‘‘มสฺสุ’’เตฺวว วุตฺตํ, น เอตฺถ เกวลํ มสฺสุเยวาติ อตฺโถ. กสาเยน รตฺตานิ กาสายานิ.

วงฺคสาฏโกติ วงฺคเทเส อุปฺปนฺนสาฏโก. เอสาติ มหากสฺสปตฺเถโร. อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณิธานโต ปภุติ, อยํ อิทานิ วุจฺจมานา. อคฺคสาวกทฺวยํ อุปาทาย ตติยตฺตา ‘‘ตติยสาวก’’นฺติ วุตฺตํ. อฏฺฐสฏฺฐิภิกฺขุสตสหสฺสนฺติ ภิกฺขูนํ สตสหสฺสญฺเจว สฏฺฐิสหสฺสานิ จ อฏฺฐ จ สหสฺสานิ.

อยญฺจ อยญฺจ คุโณติ สีลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา คุโณติ กิตฺเตนฺโต มหาสมุทฺทํ ปูรยมาโน วิย กเถสิ.

โกลาหลนฺติ เทวตาหิ นิพฺพตฺติโต โกลาหโล.

ขุทฺทกาทิวเสน ปญฺจวณฺณา. ตรณํ วา โหตุ มรณํ วาติ มโหฆํ โอคาหนฺโต ปุริโส วิย มจฺเฉรสมุทฺทํ อุตฺตรนฺโต ปจฺฉาปิ…เป… ปาทมูเล ฐเปสิ ภควโต ธมฺมเทสนาย มจฺเฉรปหานสฺส กถิตตฺตา.

สตฺถุ คุณา กถิตา นาม โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ คุเณ กเถนฺตสฺสา’’ติ. ตโต ปฏฺฐายาติ ตทา สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวนโต ปฏฺฐาย.

ตถาคตมญฺจสฺสาติ ตถาคตสฺส ปริโภคมญฺจสฺส. ทานํ ทตฺวา พฺราหฺมณสฺส ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐเปสิ. ตาทิสสฺเสว เสฏฺฐิโน ธีตา หุตฺวา.

อทินฺนวิปากสฺสาติ ปุพฺเพ กตูปจิตสฺส สพฺพโส น ทินฺนวิปากสฺส. ตสฺส กมฺมสฺสาติ ตสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปตฺเต ปิณฺฑปาตํ ฉินฺทิตฺวา กลลปูรณกมฺมสฺส. ตสฺมึเยว อตฺตภาเว สตฺตสุ ฐาเนสุ ทุคฺคนฺธสรีรตาย ปฏินิวตฺติตา. อิฏฺฐกปนฺตีติ สุวณฺณิฏฺฐกปนฺติ. ฆฏนิฏฺฐกายาติ ตสฺส ปนฺติยํ ปฐมํ ฐปิตอิฏฺฐกาย สทฺธึ ฆเฏตพฺพอิฏฺฐกาย อูนา โหติ. ภทฺทเก กาเลติ อีทิสิยา อิฏฺฐกาย อิจฺฉิตกาเลเยว อาคตาสิ. เตน พนฺธเนนาติ เตน สิเลสสมฺพนฺเธน.

โอลมฺพกาติ มุตฺตามณิมยา โอลมฺพกา. ปุญฺญนฺติ นตฺถิ โน ปุญฺญํ ตํ, ยํ นิมิตฺตํ ยํ การณา อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาโภ สิยาติ อตฺโถ. ปุญฺญนิยาเมนาติ ปุญฺญานุภาวสิทฺเธน นิยาเมน. โส จ อสฺส พาราณสิรชฺชํ ทาตุํ กโตกาโส.

ผุสฺสรถนฺติ มงฺคลรถํ. อุณฺหีสํ วาลพีชนี ขคฺโค มณิปาทุกา เสตจฺฉตฺตนฺติ ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑํ. เสตจฺฉตฺตํ วิสุํ คหิตํ. ทิพฺพวตฺถํ สาทิยิตุํ ปุญฺญานุภาวโจทิโต ‘‘นนุ ตาตา ถูล’’นฺติอาทิมาห.

ปญฺจ จงฺกมนสตานีติ เอตฺถ อิติ-สทฺเทน อาทิอตฺเถน อคฺคิสาลาทีนิ ปพฺพชิตสารุปฺปฏฺฐานานิ สงฺคณฺหาติ.

สาธุกีฬิตนฺติ อริยานํ ปรินิพฺพุตฏฺฐาเน กาตพฺพสกฺการํ วทติ.

นปฺปมชฺชิ นิโรคา อยฺยาติ ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ. ปรินิพฺพุตา เทวาติ เทวี ปฏิวจนํ อทาสิ. ปฏิยาเทตฺวาติ นิยฺยาเตตฺวา. สมณกปพฺพชฺชนฺติ สมิตปาเปหิ อริเยหิ อนุฏฺฐาตพฺพปพฺพชฺชํ. โส หิ ราชา ปจฺเจกพุทฺธานํ เวสสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘อิทเมว ภทฺทก’’นฺติ ตาทิสํเยว ลิงฺคํ คณฺหิ.

ตตฺเถวาติ พฺรหฺมโลเกเยว. วีสติเม วสฺเส สมฺปตฺเตติ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. พฺรหฺมโลกโต อาคนฺตฺวา นิพฺพตฺตตฺตา พฺรหฺมจริยาธิการสฺส จิรกาลํ สงฺคหิตตฺตา ‘‘เอวรูปํ กถํ มา กเถถา’’ติอาทิมาห.

วีสติ ธรณานิ ‘‘นิกฺข’’นฺติ วทนฺติ. อลภนฺโต น วสามีติ สญฺญาเปสฺสามีติ สมฺพนฺโธ.

อิตฺถากโรติ อิตฺถิรตนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. อยฺยธีตาติ อมฺหากํ อยฺยสฺส ธีตา, ภทฺทกาปิลานีติ อตฺโถ. ปสาทรูเปน นิพฺพิสิฏฺฐตาย ‘‘มหาคีว’’นฺติ ปฏิมาย สทิสภาวมาห. เตนาห ‘‘อยฺยธีตายา’’ติอาทิ.

สมานปณฺณนฺติ สทิสปณฺณํ, กุมารสฺส กุมาริยา จ วุตฺตนฺตปณฺณํ. อิโต จ เอตฺโต จาติ เต ปุริสา สมาคมฏฺฐานโต มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคามํ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครญฺจ อุทฺทิสฺส ปกฺกมนฺตา อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺเชนฺตา นาม โหนฺตีติ ‘‘อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุ’’นฺติ วุตฺตา.

ปุปฺผทามนฺติ หตฺถิหตฺถปฺปมาณํ ปุปฺผทามํ. ตานิ ปุปฺผทามานิ. เตติ อุโภ ภทฺทา เจว ปิปฺปลิกุมาโร จ. โลกามิเสนาติ เคหสฺสิตเปเมน, กามสฺสาเทนาติ อตฺโถ. อสํสฏฺฐาติ น สํสฏฺฐา. วิจารยึสุ ฆเฏ ชลนฺเตน วิย ปทีเปน อชฺฌาสเยน สมุชฺชลนฺเตน วิโมกฺขพีเชน สมุสฺสาหิตจิตฺตา. ยนฺตพทฺธานีติ สสฺสสมฺปาทนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ อิฏฺฐกทฺวารกวาฏโยชนวเสน ยนฺตพทฺธอุทกนิกฺขมนตุมฺพานิ. กมฺมนฺโตติ กสิกมฺมกรณฏฺฐานํ. ทาสคามาติ ทาสานํ วสนคามา.

โอสาเปตฺวาติ ปกฺขิปิตฺวา. อากปฺปกุตฺตวเสนาติ อาการวเสน กิริยาวเสน จ. อนนุจฺฉวิกนฺติ ปพฺพชิตเวสสฺส อนนุรูปํ. ตสฺส มตฺถเกติ เทฺวธาปถสฺส ทฺวิธาภูตฏฺฐาเน.

เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ นิสีทีติ สมฺพนฺโธ. สา ปน สตฺถุ ตตฺถ นิสชฺชา เอทิสีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิสีทนฺโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยา พุทฺธานํ อปริมิตกาลสงฺคหิตา อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยปุญฺญสมฺภารูปจยนิพฺพตฺตา นิรูปิตสภาวพุทฺธคุณวิชฺโชติตา ลกฺขณานุพฺยญฺชนสมุชฺชลา พฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตา สภาวสิทฺธตาย อกิตฺติมา รูปกายสิรี, ตํเยว มหากสฺสปสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ปสาทสํวฑฺฒนตฺถํ อนิคฺคเหตฺวา นิสินฺโน ภควา ‘‘พุทฺธเวสํ คเหตฺวา…เป… นิสีที’’ติ วุตฺโต. อสีติหตฺถํ ปเทสํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺติยา ‘‘อสีติหตฺถา’’ติ วุตฺตา. สตสาโขติ พหุสาโข อเนกสาโข. สุวณฺณวณฺโณ อโหสิ นิรนฺตรํ พุทฺธรสฺมีหิ สมนฺตโต สโมกิณฺณตฺตา. เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน เวทิตพฺพา.

ราชคหํ นาฬนฺทนฺติ จ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ อนฺตราสทฺทโยคโตติ อาห ‘‘ราชคหสฺส นาฬนฺทาย จา’’ติ. น หิ เม อิโต อญฺเญน สตฺถารา ภวิตุํ สกฺกา ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ สตฺตานํ ยถารหํ อนุสาสนสมตฺถสฺส อญฺญสฺส สเทวเก อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สุคเตน ภวิตุํ สกฺกา โสภนคมนคุณคณยุตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. น หิ เม อิโต อญฺเญน สมฺมาสมฺพุทฺเธน ภวิตุํ สกฺกา สมฺมา สพฺพธมฺมานํ สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุทฺธสฺส อภาวโต. อิมินาติ ‘‘สตฺถา เม, ภนฺเต’’ติ อิมินา วจเนน.

อชานมาโนว สพฺพญฺเญยฺยนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพเจตสาติ สพฺพอชฺฌตฺติกงฺคปริปุณฺณเจตสา. สมนฺนาคตนฺติ สมฺปนฺนํ สมฺมเทว อนุ อนุ อาคตํ อุปคตํ. ผเลยฺยาติ วิทาเลยฺย. วิลยนฺติ วินาสํ.

เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. หิโรตฺตปฺปสฺส พหลตา นาม วิปุลตาติ อาห ‘‘มหนฺต’’นฺติ. ปฐมตรเมวาติ ปเคว อุปสงฺกมนโต. ตถา อติมานปหีโน อสฺส, หิริโอตฺตปฺปํ ยถา สณฺฐาติ. กุสลสนฺนิสฺสิตนฺติ อนวชฺชธมฺมนิสฺสิตํ. อฏฺฐิกนฺติ เตน ธมฺเมน อฏฺฐิกํ. อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สวนจิตฺตํ ‘‘สพฺพเจโต’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส โถกมฺปิ พหิ คนฺตุํ อเทนฺโต’’ติ. เตน สโมธานํ ทสฺเสติ. สพฺเพน…เป… สมนฺนาหริตฺวา อารมฺภโต ปภุติ ยาว เทสนา นิปฺผนฺนา, ตาว อนฺตรนฺตรา ปวตฺเตน สพฺเพน สมนฺนาหารจิตฺเตน ธมฺมํเยว สมนฺนาหริตฺวา. ฐปิตโสโตติ ธมฺเม นิหิตโสโต. โอทหิตฺวาติ อปิหิตํ กตฺวา. ปฐมชฺฌานวเสนาติ อิทํ อสุเภสุ ตสฺเสว อิชฺฌโต, อิตรตฺถญฺจ สุขสมฺปยุตฺตตา วุตฺตา.

สํสารสาคเร ปริพฺภมนฺตสฺส อิณฏฺฐาเน ติฏฺฐนฺติ กิเลสา อาสวสภาวาปาทนโตติ อาห ‘‘สรโณติ สกิเลโส’’ติ. จตฺตาโร หิ ปริโภคาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคตฺตํ สํวณฺณนาสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ภควา ปฐมํ โอวาทํ เถรสฺส พฺราหฺมณชาติกตฺตา ชาติมานปหานตฺถมภาสิ, ทุติยํ พาหุสจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอหํการปหานตฺถํ, ตติยํ อุปธิสมฺปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอตฺตสิเนหปหานตฺถํ. อฏฺฐเม ทิวเสติ ภควตา สมาคตทิวสโต อฏฺฐเม ทิวเส.

มคฺคโต โอกฺกมนํ ปฐมตรํ ภควตา สมาคตทิวเสเยว อโหสิ. ยทิ อรหตฺตาธิคโม ปจฺฉา, อถ กสฺมา ปาฬิยํ ปเคว สิทฺธํ วิย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทสนาวารสฺสา’’ติอาทิ. ‘‘สตฺตาหเมว ขฺวาหํ, อาวุโส สรโณ, รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชิ’’นฺติ วตฺวา อวสรปฺปตฺตํ อรหตฺตํ ปเวเทนฺโต ‘‘อฏฺฐมิยา อญฺญา อุทปาที’’ติ อาห. อยเมตฺถ เทสนาวารสฺส อาคโม. ตโต ปรํ ภควตา อตฺตโน กตํ อนุคฺคหํ จีวรปริวตฺตนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ โข, อาวุโส’’ติอาทิมาห.

อนฺตนฺเตนาติ จตุคฺคุณํ กตฺวา ปญฺญตฺตาย สงฺฆาฏิยา อนฺตนฺเตน. ชาติปํสุกูลิเกน…เป… ภวิตุํ วฏฺฏตีติ เอเตน ปุพฺเพ ชาติอารญฺญกคฺคหเณน จ เตรส ธุตงฺคา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนุจฺฉวิกํ กาตุนฺติ อนุรูปํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชิตุํ. เถโร ปารุปีติ สมฺพนฺโธ.

ภควโต โอวาทํ ภควโต วา ธมฺมกายํ นิสฺสาย อุรสฺส วเสน ชาโตติ โอรโส. ภควโต วา ธมฺมสรีรสฺส มุขโต สตฺตตึสโพธิปกฺขิยโต ชาโต. เตเนว ธมฺมชาตธมฺมนิมฺมิตภาโวปิ สํวณฺณิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โอวาทธมฺโม เอว สตฺถารา ทาตพฺพโต เถเรน อาทาตพฺพโต โอวาทธมฺมทายาโท, โอวาทธมฺมทายชฺโชติ อตฺโถ, ตํ อรหตีติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ.

‘‘ปพฺพชฺชา จ ปริโสธิตา’’ติ วตฺวา ตสฺสา สมฺมเทว โสธิตภาวํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ, ‘‘อาวุโส, ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวนฺติ ยถา อหํ ลภึ, เอวํ โส สตฺถุ สนฺติกา ลภตีติ โยชนา. สีหนาทํ นทิตุนฺติ เอตฺถาปิ สีหนาทนทนา นาม เทสนาว, เถโร สตฺถารา อตฺตโน กตานุคฺคหเมว อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยน อุลฺลิงฺเคติ, น อญฺญถา. น หิ มหาเถโร เกวลํ อตฺตโน คุณานุภาวํ วิภาเวติ. เสสนฺติ ยํ อิธ อสํวณฺณิตํ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

จีวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา

๑๕๕. ยถา อตีตกปฺเป อตีตาสุ ชาตีสุ กมฺมกิเลสวเสน อาคโต, ตถา เอตรหิปิ อาคโตติ ตถาคโต, ยถา ยถา วา ปน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตถา ตํ ตํ อตฺตภาวํ อาคโต อุปคโต อุปปนฺโนติ ตถาคโต, สตฺโตติ อาห ‘‘ตถาคโตติ สตฺโต’’ติ. เอตนฺติ ‘‘เอวํ โหติ ภวติ ติฏฺฐติ สสฺสติสม’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ ทิฏฺฐิคตํ. อตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหตีติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถโต สุขนฺติ ปสตฺถสนฺนิสฺสิตํ น โหติ. อาทิพฺรหฺมจริยกนฺติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ อธิปฺเปตํ ตสฺส ปธานภาวโต. ตสฺส ปน เอตํ ทิฏฺฐิคตํ อาทิปฏิปทามตฺตํ น โหติ อนุปการกตฺตา วิโลมนโต จ. ตโต เอว อิตรพฺรหฺมจริยสฺสปิ อนิสฺสโยว. เสสํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

ปรํมรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๓. สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา

๑๕๖. อาชานาติ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวาว ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา, อคฺคมคฺคปญฺญา. อญฺญสฺส อยนฺติ อญฺญา, อรหตฺตผลํ. เตนาห ‘‘อรหตฺเต’’ติ.

โอภาเสติ โอภาสนิมิตฺตํ. ‘‘จิตฺตํ วิกมฺปตี’’ติ ปททฺวยํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. โอภาเสติ วิสยภูเต. อุปกฺกิเลเสหิ จิตฺตํ วิกมฺปตีติ โยชนา. เตนาห ‘‘เยหิ จิตฺตํ ปเวธตี’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

อุปฏฺฐาเนติ สติยํ. อุเปกฺขาย จาติ วิปสฺสนุเปกฺขาย จ. เอตฺถ จ วิปสฺสนาจิตฺตสมุฏฺฐานสนฺตานวินิมุตฺตํ ปภาสนํ รูปายตนํ โอภาโส. ญาณาทโย วิปสฺสนาจิตฺตสมฺปยุตฺตาว. สกสกกิจฺเจ สวิเสโส หุตฺวา ปวตฺโต อธิโมกฺโข สทฺธาธิโมกฺโข. อุปฏฺฐานํ สติ. อุเปกฺขาติ อาวชฺชนุเปกฺขา. สา หิ อาวชฺชนจิตฺตสมฺปยุตฺตา เจตนา. อาวชฺชนอชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺติยา อิธ ‘‘อาวชฺชนุเปกฺขา’’ติ วุจฺจติ. ปุน อุเปกฺขายาติ วิปสฺสนุเปกฺขาว อเนน สมชฺฌตฺตตาย เอวํ วุตฺตา. นิกนฺติ นาม วิปสฺสนาย นิกามนา อเปกฺขา. สุขุมตรกิเลโส วา สิยา ทุวิญฺเญยฺโย.

อิมานิ ทส ฐานานีติ อิมานิ โอภาสาทีนิ อุปกฺกิเลสุปฺปตฺติยา ฐานานิ อุปกฺกิเลสวตฺถูนิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจิตาติ ยสฺส ปญฺญา ปริจิตวตี ยาถาวโต ชานาติ. ‘‘อิมานิ นิสฺสาย อทฺธา มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต อห’’นฺติ ปวตฺตอธิมาโน ธมฺมุทฺธจฺจํ ธมฺมูปนิสฺสโย วิกฺเขโป. ตตฺถ กุสโล หิ ตํ ยาถาวโต ชานนฺโต น จ ตตฺถ สมฺโมหํ คจฺฉติ.

อธิคมสทฺธมฺมปฺปติรูปกํ นาม อนธิคเต อธิคตมานิภาวาวหตฺตา. ยทคฺเคน วิปสฺสนาญาณสฺส อุปกฺกิเลโส, ตทคฺเคน ปฏิปตฺติสทฺธมฺมปฺปติรูปโกติปิ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ธาตุกถาติ มหาธาตุกถํ วทติ. เวทลฺลปิฏกนฺติ เวตุลฺลปิฏกํ. ตํ นาคภวนโต อานีตนฺติ วทนฺติ. วาทภาสิตนฺติ อปเร. อพุทฺธวจนํ พุทฺธวจเนน วิรุชฺฌนโต. น หิ สมฺพุทฺโธ ปุพฺพาปรวิรุทฺธํ วทติ. ตตฺถ สลฺลํ อุปฏฺฐเปนฺติ กิเลสวินยํ น สนฺทิสฺสติ, อญฺญทตฺถุ กิเลสุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ.

อวิกฺกยมานนฺติ วิกฺกยํ อคจฺฉนฺตํ. ตนฺติ สุวณฺณภณฺฑํ.

น สกฺขึสุ ญาณสฺส อวิสทภาวโต. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ.

อิทานิ ‘‘ภิกฺขู ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตา อเหสุ’’นฺติอาทินา วุตฺตเมว อตฺถํ การณโต วิภาเวตุํ ปุน ‘‘ปฐมโพธิยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสูติ อตีเต กทา เต ปฏิสมฺภิทาวหํ ปฏิปตฺตึ ปูรยึสุ? ปฐมโพธิกาลิกา ภิกฺขู. น หิ อตฺตสมฺมาปณิธิยา ปุพฺเพกตปุญฺญตาย จ วินา ตาทิสํ ภวติ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ตทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อนฺตรหิโต นาม ภวิสฺสตีติ เอเตน อริยมคฺเคน อาสนฺนา เอว ปุพฺพภาคปฏิปทา ปฏิปตฺติสทฺธมฺโมติ ทสฺเสติ.

ทฺวีสูติ สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ อนฺตรหิเตสุปิ. อนนฺตรหิตเมว อธิสีลสิกฺขายํ ฐิตสฺส อิตรสิกฺขาทฺวยสมุฏฺฐาปิตโต. กึ การณาติ เกน การเณน, อญฺญสฺมึ ธมฺเม อนฺตรหิเต อญฺญตรสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรธานํ วุจฺจตีติ อธิปฺปาโย. ปฏิปตฺติยา ปจฺจโย โหติ อนวเสสโต ปฏิปตฺติกฺกมสฺส ปริทีปนโต. ปฏิปตฺติ อธิคมสฺส ปจฺจโย วิเสสลกฺขณปฏิเวธภาวโต. ปริยตฺติเยว ปมาณํ สาสนสฺส ฐิติยาติ อธิปฺปาโย.

นนุ จ สาสนํ โอสกฺกิตํ ปริยตฺติยา วตฺตมานายาติ อธิปฺปาโย. อนาราธกภิกฺขูติ สีลมตฺตสฺสปิ น อาราธโก ทุสฺสีโล. อิมสฺมินฺติ อิมสฺมึ ปาติโมกฺเข. วตฺตนฺตาติ ‘‘สีลํ อโกเปตฺวา ฐิตา อตฺถี’’ติ ปุจฺฉิ.

เอเตสูติ เอวํ มหนฺเตสุ สกลํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตุํ สมตฺเถสุ จตูสุ มหาภูเตสุ. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺเญน เกนจิ อติมหนฺเตนปิ สทฺธมฺโม น อนฺตรธายติ, สมยนฺตเรน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตสฺมา. เอวมาหาติ อิทานิ วุจฺจมานาการํ วทติ.

อาทานํ อาทิ, อาทิ เอว อาทิกนฺติ อาห ‘‘อาทิเกนาติ อาทาเนนา’’ติ. เหฏฺฐาคมนียาติ อโธภาคคมนียา, อปายทุกฺขสฺส สํสารทุกฺขสฺส จ นิพฺพตฺตกาติ อตฺโถ. คารวรหิตาติ ครุการรหิตา. ปติสฺสยนํ นีจภาเวน ปติพทฺธวุตฺติตา, ปติสฺโส ปติสฺสโยติ อตฺถโต เอกํ, โส เอเตสํ นตฺถีติ อาห ‘‘อปฺปติสฺสาติ อปฺปติสฺสยา อนีจวุตฺติกา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

สทฺธมฺมปฺปติรูปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

กสฺสปสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.