๒. สนิทานสุตฺตวณฺณนา

๙๖. ภาวนปุํสกเมตํ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. สนิทานนฺติ อตฺตโน ผลํ นิททาตีติ นิทานํ, การณนฺติ อาห ‘‘สนิทาโน สปฺปจฺจโย’’ติ. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน ปฏิสํยุตฺโต วา กามปฏิพทฺโธ วา. ตกฺเกตีติ ตกฺโก. อภูตการํ สมาโรเปตฺวา กปฺเปตีติ สงฺกปฺโป. อารมฺมเณ จิตฺตํ อปฺเปตีติ อปฺปนา. วิเสเสน อปฺเปตีติ พฺยปฺปนา. อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ เจตโส อภินิโรปนา. มิจฺฉา วิปรีโต ปาปโก สงฺกปฺโปติ มิจฺฉาสงฺกปฺโป. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺเตสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺโก เอว กามธาตุสทฺเทน นิรุโฬฺห ทฏฺฐพฺโพ วิตกฺกสฺส กามปสงฺคปฺปตฺติสาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุปิ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กามธาตุ หีนชฺฌาสเยหิ กาเมตพฺพธาตุภาวโต.

กิเลสกามสฺส อารมฺมณภาวตฺตา สพฺพากุสลสํคาหิกาย กามธาตุยา อิตรา เทฺว สงฺคเหตฺวา กถนํ สพฺพสงฺคาหิกา. ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต กถา อสมฺภินฺนา. อิมํ กามาวจรสญฺญิตํ กามวิตกฺกสญฺญิตญฺจ กามธาตุํ. ปฏิจฺจาติ ปจฺจยภูตํ ลภิตฺวา. ตีหิ การเณหีติ ตีหิ สารภูเตหิ การเณหิ.

พฺยาปาทวิตกฺโก พฺยาปาโท อุตฺตรปทโลเปน, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน สภาวธารณฏฺเฐน ธาตูติ พฺยาปาทธาตุ. พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, โทโส. พฺยาปาโทปิ ธาตูติ โยชนา. สหชาตปจฺจยาทิวเสนาติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยวเสน. วิเสเสน หิ ปรสฺส อตฺตโน จ ทุกฺขาปนํ วิหึสา, สา เอว ธาตุ, อตฺถโต โรสนา ปรูปฆาโต, ตถา ปวตฺโต วา โทสสหคตจิตฺตุปฺปาโท.

ติณคหเน อรญฺเญติ ติเณหิ คหนภูเต อรญฺเญ. อนยพฺยสนนฺติ อปายพฺยสนํ, ปริหรณูปายรหิตํ วิปตฺตินฺติ วา อตฺโถ. อวฑฺฒึ วินาสนฺติ อวฑฺฒิญฺเจว วินาสญฺจาติ วทนฺติ สพฺพโส วฑฺฒิรหิตํ. สุกฺขติณทาโย วิย อารมฺมณํ กิเลสคฺคิสํวทฺธนฏฺเฐน. ติณุกฺกา วิย อกุสลสญฺญา อนุทหนฏฺเฐน. ติณกฏฺฐ…เป… สตฺตา อนยพฺยสนาปตฺติโต. ‘‘อิเม สตฺตา’’ติ หิ อโยนิโส ปฏิปชฺชมานา อธิปฺเปตา. เตนาห ‘‘ยถา สุกฺขติณทาเย’’ติอาทิ.

สมตาภาวโต สมตาวิโรธโต วิสมตาเหตุโต จ วิสมา ราคาทโยติ อาห ‘‘ราควิสมาทีนิ อนุคต’’นฺติ. อิจฺฉิตพฺพา อวสฺสํภาวินิภาเวน.

สํกิเลสโต นิกฺขมนฏฺเฐน เนกฺขมฺโม, โส เอว นิชฺชีวฏฺเฐน ธาตูติ เนกฺขมฺมธาตุ. สฺวายํ เนกฺขมฺมสทฺโท ปพฺพชฺชาทีสุ กุสลวิตกฺเก จ นิรุโฬฺหติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมวิตกฺโกปิ เนกฺขมฺมธาตู’’ติ. อิตราปิ เทฺว ธาตุโยติ อพฺยาปาทอวิหึสาธาตุโย วทติ. วิสุํ ทีเปตพฺพา สรูเปน อาคตตฺตา. วิตกฺกาทโยติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปจฺฉนฺทปริฬาหปริเยสนา. ยถานุรูปํ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยานุรูปํ. กถํ ปเนตฺถ กุสลธมฺเมสุ ปริฬาโห วุตฺโตติ? สงฺขารปริฬาหมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, โสฬสสุ อากาเรสุ ทุกฺขสจฺเจ สนฺตาปฏฺโฐ วิย วุตฺโต, ยสฺส วิคเมน อรหโต สีติภาวปฺปตฺติ วุจฺจติ.

สยํ น พฺยาปชฺชติ, เตน วา ตํสมงฺคีปุคฺคโล น กิญฺจิ พฺยาปาเทตีติ อพฺยาปาโท, วิหึสาย วุตฺตวิปริยาเยหิ สา เวทิตพฺพา. หิเตสิภาเวน มิชฺชติ สินิยฺหตีติ มิตฺโต, มิตฺตสฺส เอสาติ เมตฺติ, อพฺยาปาโท. เมตฺตายนาติ เมตฺตาการณํ, เมตฺตาย วา อยนา ปวตฺตนา. เมตฺตายิตตฺตนฺติ เมตฺตายิตสฺส เมตฺตาย ปวตฺตสฺส ภาโว. เมตฺตาเจโตวิมุตฺตีติ เมตฺตายนวเสน ปวตฺโต จิตฺตสมาธิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

สนิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.