๑. นานตฺตวคฺโค

๑. ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘๕. ปฐมนฺติ อิมสฺมึ นิทานวคฺเค สํยุตฺตานํ ปฐมํ สํคีตตฺตา. นิสฺสตฺตฏฺฐสุญฺญตฏฺฐสงฺขาเตนาติ ธมฺมมตฺตตาย นิสฺสตฺตตาสงฺขาเตน นิจฺจสุภสุขอตฺตสุญฺญตตฺถสงฺขาเตน. สภาวฏฺเฐนาติ ยถาภูตสภาวฏฺเฐน. ตโต เอว สภาวสฺส ธารณฏฺเฐน ธาตูติ ลทฺธนามานํ. นานาสภาโว อญฺญมญฺญวิสทิสตา ธาตุนานตฺตํ. จกฺขุสงฺขาโต ปสาโท จกฺขุปสาโท. โส เอว จกฺขนฏฺเฐน จกฺขุ, นิสฺสตฺตสุญฺญตฏฺเฐน ธาตุ จาติ จกฺขุธาตุ. จกฺขุปสาทวตฺถุํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา ปวตฺตํ จกฺขุปสาทวตฺถุกํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เทฺว สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุโย, เอกา กิริยา มโนธาตูติ ติสฺโส มโนธาตุโย มโนธาตุ ‘‘มนนมตฺตา ธาตู’’ติ กตฺวา. เวทนาทโย…เป… นิพฺพานญฺจ ธมฺมธาตุ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโต. ตถา เหเต ธมฺมา อายตนเทสนาย ‘‘ธมฺมายตน’’นฺเตว เทสิตา. น หิ เนสํ รูปายตนาทีนํ วิย วิญฺญาเณหิ อญฺญวิญฺญาเณน คเหตพฺพตากาโร อตฺถิ. สพฺพมฺปีติ ฉสตฺตติวิธํ มโนวิญฺญาณํ. กามาวจรา กามธาตุปริยาปนฺนตฺตา. อวสาเน เทฺวติ ธมฺมธาตุมโนวิญฺญาณธาตุโย. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค ตํสํวณฺณนาสุ ทฏฺฐพฺโพ.

ธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘๖. ชาติปสุติอารมฺมณาทิเภเทน นานาภาโว ผสฺโส. ชาติปจฺจยเภเทน หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เภโท โหติเยว. ธมฺมปริจฺเฉทวเสน ธาตุเทสนายํ ติสฺโส มนนมตฺตา ธาตุโยว มโนธาตุโย. กิริยามยสฺส จิตฺตุปฺปตฺติวิภาเคน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส วเสน ธาตุเทสนายํ มนนฏฺเฐน ธาตุตาย สามญฺญโต มโนทฺวาราวชฺชนํ ‘‘มโนธาตู’’ติ อธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘มโนสมฺผสฺโส มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา กามํ สมฺปฏิจฺฉนมโนธาตุอนนฺตรํ อุปฺปชฺชมาโน สนฺตีรณวิญฺญาณธาตุยา สมฺปยุตฺโต ผสฺโสปิ มโนสมฺผสฺโส เอว นาม, ทุพฺพลตฺตา ปน โส สพฺพภเวสุ อสมฺภวโต จ คหิโต อนวเสสโต คหณํ น โหตีติ มโนทฺวาเร ชวนสมฺผสฺโส โหติ, ตสฺมา. อยเมตฺถ อตฺโถติ อยํ อิธ อธิปฺปายานุคโต อตฺโถ.

ผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘๗. มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจาติ มโนทฺวาเร ปฐมชวนสมฺปยุตฺโต ผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, ตํ มโนสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ. มโนธาตูติ อาวชฺชนกิริยมโนธาตุ. มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตูติ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มโนทฺวาเร…เป… เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ.

โนผสฺสนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘๘. สพฺพาปิ ตสฺมึ ทฺวาเร เวทนา วตฺเตยฺยุํ จกฺขุสมฺผสฺสเวทนา อุปนิสฺสยปจฺจยภาวิตา. นิพฺพตฺติผาสุกตฺถนฺติ นิพฺพตฺติยา อุปนิสฺสยภาเวน ปวตฺติยา ทสฺสนสุขตฺถํ. สมฺปฏิจฺฉนเวทนเมว คเหตุํ วฏฺฏติ, ตาย คหิตาย อิตราสํ คหณํ ญายาคตเมวาติ. วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. อาวชฺชนสมฺผสฺสนฺติ อาวชฺชนมโนสมฺผสฺสํ. อนนฺตรูปนิสฺสยภูตํ ปฏิจฺจ ปฐมชวนวเสน อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. อยมธิปฺปาโย อุปนิสฺสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

เวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๘๙. ตติยจตุตฺเถสุ วุตฺตนยาวาติ ‘‘โน จกฺขุสมฺผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุธาตู’’ติ เอวํ วุตฺตนโย, จตุตฺเถ ‘‘จกฺขุธาตุํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุสมฺผสฺโส’’ติอาทินา วุตฺตนโย จ. เอกโต กตฺวาติ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตา. กสฺมา ปน เตสุ สุตฺเตสุ เอวํ เทสนา ปวตฺตาติ อาห ‘‘สพฺพานิ เจตานี’’ติอาทิ. ปฏิเสโธ ปน เตสํ เวทนานานตฺตาทีนํ ผสฺสนานตฺตาทิกสฺส ปจฺจยภาวโต ตถาอุปฺปตฺติยา อสมฺภวโต. อิโต ปเรสูติ ‘‘โน ปริเยสนานานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปริฬาหนานตฺต’’นฺติอาทีสุ.

ทุติยเวทนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๐. ปญฺจ ธาตุโย กามาวจรา รูปสภาวตฺตา.

พาหิรธาตุนานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๑. อาปาเถ ปติตนฺติ จกฺขุสฺส อาปาถคตํ สาฏกเวฐนาทิสญฺญิตํ ภูตสงฺฆาตํ สมฺมา นิสฺสิตํ. จกฺขุทฺวาเร สมฺปฏิจฺฉนาทิสมฺปยุตฺตสญฺญานํ สงฺกปฺปคติกตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตสญฺญาคหเณเนว วา คเหตพฺพโต ‘‘รูปสญฺญาติ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา สญฺญา’’ติ วุตฺตํ ตตฺถ สญฺญาย เอว ลพฺภนโต. เอเตเนว หิ ตํสมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโปติ อิทมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘สญฺญาสงฺกปฺปฉนฺทา เอกชวนวาเรปิ นานาชวนวาเรปิ ลพฺภนฺตี’’ติ. ชวนสมฺปยุตฺตสฺส วิตกฺกสฺส ฉนฺทคติกตฺตา วุตฺตํ ‘‘ตีหิ จิตฺเตหิ สมฺปยุตฺโต สงฺกปฺโป’’ติ. ฉนฺทิกตฏฺเฐนาติ ฉนฺทกรณฏฺเฐน, อิจฺฉิตฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อนุฑหนฏฺเฐนาติ ปริฑหนฏฺเฐน. สนฺนิสฺสยฑาหรสา หิ ราคคฺคิอาทโย ‘‘รูเป’’ติ ปน ตสฺส อารมฺมณทสฺสนเมตํ. ปริฬาโหติ ปริฬาหสีเสน อเปกฺขํ วทติ. เตนาห ‘‘ปริฬาเห อุปฺปนฺเน’’ติอาทิ. ‘‘ปริฬาโห’’ติ ทฬฺหชฺโฌสานา พลวาการปฺปตฺตา วุตฺตาติ อาห ‘‘ปริฬาหปริเยสนา ปน นานาชวนวาเรเยว ลพฺภนฺตี’’ติ. ตาสํ ลทฺธูปนิสฺสยภาวโตติ ทสฺเสติ. อิมินา นเยนาติ ‘‘อุปฺปชฺชติ สญฺญานานตฺต’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘รูปสญฺญาทินานาสภาวํ สญฺญํ ปฏิจฺจ กามสงฺกปฺปาทินานาสภาโว สงฺกปฺโป อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา นเยน เวทิตพฺโพ.

สญฺญานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๒. ปฏิเสธมตฺตเมว นานํ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวาติ อธิปฺปาโย.

โนปริเยสนานานตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

๙๓. วุตฺตปฺปกาเร อารมฺมเณติ ‘‘อาปาเถ ปติต’’นฺติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเร รูปารมฺมเณ. สญฺญาติ รูปสญฺญาว. อรูปธมฺโมปิ สมาโน ยสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตติ, ตํ ผุสนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อารมฺมณํ ผุสมาโน’’ติ. ตณฺหาย วตฺถุภูตํเยว รูปารมฺมณํ ลพฺภตีติ กตฺวา ‘‘รูปลาโภ’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘สห ตณฺหาย อารมฺมณํ รูปลาโภ’’ติ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ สพฺเพสํ สญฺญาทีนํ ธมฺมานํ อุปฺปตฺติยา สพฺพสงฺคณฺหนวเสน ทสฺสิตนโย. เตนาห ‘‘เอกสฺมึเยวา’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกนโยติ วา ธุวปริโภควเสน นิพทฺธารมฺมณนฺติ วา อาคนฺตุการมฺมณนฺติ วา วิภาคํ อกตฺวา สพฺพสงฺคาหิกนโย. อปโร นโย. มิสฺสโกติ อาคนฺตุการมฺมเณ นิพทฺธารมฺมเณ จ วิสยโต นิพทฺธารมฺมเณน มิสฺสโก. นิพทฺธารมฺมเณ สตฺตานํ กิเลโส มนฺโท โหติ. ตถา หิ สญฺญาสงฺกปฺปผสฺสเวทนาว ทสฺสิตา. ยํ กิญฺจิ วิยาติ ยํ กิญฺจิ อญฺญมญฺญํ วิย. โขเภตฺวาติ กุตูหลุปฺปาทนวเสน จิตฺตํ โขเภตฺวา.

อุปาสิกาติ ตสฺส อมจฺจปุตฺตสฺส ภริยํ สนฺธายาห. ตสฺมินฺติ อาคนฺตุการมฺมเณ. ลาโภ นาม ‘‘ลพฺภตี’’ติ กตฺวา.

อุรุวลฺลิยวาสีติ อุรุวลฺลิยเลณวาสี, อุรุวลฺลิยวิหารวาสีติ วทนฺติ. ปาฬิยาติ ‘‘ธาตุนานตฺตํ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินยปวตฺตาย อิมิสฺสา สุตฺตปาฬิยา. ปริวฏฺเฏตฺวาติ มชฺเฌ คหิตผสฺสเวทนาปริโยสาเน ฐปนวเสน ปาฬึ ปริวฏฺเฏตฺวา. วุตฺตปฺปกาเรติอาทิ ปริวตฺเตตพฺพาการทสฺสนํ. ตตฺถ วุตฺตปฺปกาเรติ อาปาถคตรูปารมฺมเณ. อวิภูตวารนฺติ อวิภูตารมฺมณวารํ. อยเมว วา ปาโฐ. คณฺหนฺติ กเถนฺติ. เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺติ จิรตรนิเวสาภาวา. นานาชวนวาเรเยว ทฬฺหตรนิเวสตาย.

๙๔. ทสมํ อุตฺตานเมว นวเม วุตฺตนยตฺตา. ปฏิเสธมตฺตเมว เหตฺถ นานตฺตนฺติ.

พาหิรผสฺสนานตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นานตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.