๑. นขสิขาสุตฺตวณฺณนา

๗๔. สุขุมาติ ตรุณา ปริตฺตา เกสคฺคมตฺตภาวโต. ยถา เกสา ทีฆโส ทฺวงฺคุลมตฺตาย สพฺพสฺมึ กาเล เอตปฺปมาณาว, น ตจฺฉินฺทนํ, เอวํ นขคฺคาปิ เกสคฺคมตฺตาว, น เตสํ ฉินฺทนํ อวฑฺฒนโต. ปรโตติ ‘‘สหสฺสิมํ สตสหสฺสิม’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อภิสเมตฺวาติ ปฏิวิชฺฌิตฺวา, ตสฺมา อภิสเมตาวิโน ปฏิวิทฺธสจฺจสฺสาติ อตฺโถ. กามํ ปุริมปทํ ทุกฺขกฺขนฺธสฺส อตีตภาวํ อุปาทายปิ วตฺตุํ ยุตฺตํ. ปุเรตรํเยว ปน วุตฺตภาวํ อุปาทาย วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมํ ทุกฺขกฺขนฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปุริมํ นาม ปจฺฉิมํ อเปกฺขิตฺวา. ปุริมปจฺฉิมตา หิ ตํ ตํ อุปาทาย วุจฺจตีติ อิธาธิปฺเปตํ ปุริมํ นีหริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กตมํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อตีตมฺปิ ปริกฺขีณ’’นฺติ อิธาธิปฺเปตํ ปริกฺขีณเมว วิภาเวตุํ ‘‘กตมํ ปน ปริกฺขีณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปนฺนสฺส ทุกฺขกฺขโย อิธ โจทิโตติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ วตฺวา อิทานิ ตํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘กตม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สตฺตสุ อตฺตภาเวสุ ยํ อปาเย อุปฺปชฺเชยฺย อฏฺฐมํ ปฏิสนฺธึ อาทึ กตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ อปาเยสุ จาติ ยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ สพฺพํ ปริกฺขีณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส, ยํ ปริมาณํ, ตโต อุทฺธญฺจ อุปปาตํ อตฺถีติ อธิปฺปาโย. มหา อตฺโถ คุโณ มหตฺโถ, โส เอตสฺส อตฺถีติ มหตฺถิโย ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘มหโต อตฺถสฺส นิปฺผาทโก’’ติ.

นขสิขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.