๑๐. สุสิมสุตฺตวณฺณนา

๗๐. ทสเม ครุกโตติ ครุภาวเหตูนํ อุตฺตมคุณานํ มตฺถกปฺปตฺติยา อนญฺญสาธารเณน ครุกาเรน ครุกโต. มานิโตติ สมฺมาปฏิปตฺติยา มานิโต. ตาย หิ วิญฺญูนํ มนาปตาติ อาห ‘‘มเนน ปิยายิโต’’ติ. จตุปจฺจยปูชาย จ ปูชิโตติ อิทํ อตฺถวจนํ. ยทตฺถํ สํคีติกาเรหิ ‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหตี’’ติอาทินา อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ นิกฺขิตฺตํ, ตสฺส อตฺถสฺส อุลฺลิงฺควเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. อํสกูฏโตติ อุตฺตราสงฺเคน อุโภ อํสกูเฏ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตา ทกฺขิณอํสกูฏโต, อุภยโต วา อปเนนฺติ. ปริจิตคนฺถวเสน ปณฺฑิตปริพฺพาชโก, ยโต ปจฺฉา วิเสสภาคี ชาโต. วิจิตฺตนยาย ธมฺมกถาย กถนโต ‘‘กวิเสฏฺโฐ’’ติ อาหํสุ.

เตชุสฺสโทติ มหาเตโช. ปุเรภตฺตกิจฺจาทีนํ นิยตภาเวน นิยมมนุยุตฺโต. วิปสฺสนาลกฺขณมฺหีติ ญาณํ ตตฺถ กถิตํ. ธมฺมนฺติ ตสฺสํ ตสฺสํ ปริสายํ เถรสฺส อสมฺมุขา เทสิตํ ธมฺมํ. อาหริตฺวา กเถติ ตถา วรสฺส ทินฺนตฺตา.

กิญฺจาปิ สุสิโม ปูรณาทโย วิย สตฺถุปฏิญฺโญ น โหติ, ติตฺถิเยหิ ปน ‘‘อยํ พฺราหฺมณปพฺพชิโต ปญฺญวา เวทงฺคกุสโล’’ติ คณาจริยฏฺฐาเน ฐปิโต, ตถา จสฺส สมฺภาวิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อหํ สตฺถาติ ปฏิชานนฺโต’’ติ, น สสฺสตทิฏฺฐิกตฺตา. ตถา เหส ภควโต สมฺมุขา อุปคนฺตุํ อสกฺขิ.

อญฺญาติ อรหตฺตสฺส นามํ อญฺญินฺทฺริยสฺส จิณฺณนฺเต ปวตฺตตฺตา. ตํ ปวตฺตินฺติ ยํ อญฺญพฺยากรณํ วุตฺตํ, ตํ สุตฺวา. อสฺส สุสิมสฺส, ปรมปฺปมาณนฺติ อุตฺตมโกฏิ. อาจริยมุฏฺฐีติ อาจริยสฺส มุฏฺฐิกตธมฺโม.

องฺคสนฺตตายาติ นีวรณาทีนํ ปจฺจนีกธมฺมานํ วิทูรภาเวน ฌานงฺคานํ วูปสนฺตตาย. นิพฺพุตสพฺพทรถปริฬาหตาย หิ เตสํ ฌานานํ ปณีตตรภาโว. อารมฺมณสนฺตตายาติ รูปปติภาควิคเมน สณฺหสุขุมาทิภาวปฺปตฺตสฺส อารมฺมณสฺส สนฺตภาเวน. ยทคฺเคน หิ เตสํ ภาวนาติสยสมฺภาวิตสณฺหสุขุมปฺปการานิ อารมฺมณานิ สนฺตานิ, ตทคฺเคน ฌานงฺคานํ สนฺตตา เวทิตพฺพา. อารมฺมณสนฺตตาย วา ตทารมฺมณธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ ทีเปตพฺพา. อารุปฺปวิโมกฺขาติ อรูปชฺฌานสญฺญาวิโมกฺขา. ปญฺญามตฺเตเนว วิมุตฺตา, น อุภโตภาควิมุตฺตา. ธมฺมานํ ฐิตตา ตํสภาวตา ธมฺมฏฺฐิติ, อนิจฺจทุกฺขานตฺตตา, ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ อาห ‘‘วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ. เอวมาหาติ ‘‘ปุพฺเพ โข, สุสิม, ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ เอวมาทิ.

วินาปิ สมาธินฺติ สมถลกฺขณปฺปตฺตํ ปุริมสิทฺธํ วินาปิ สมาธินฺติ วิปสฺสนายานิกํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. น สมาธินิสฺสนฺโท อนุปุพฺพวิหารา วิย. น สมาธิอานิสํโส โลกิยาภิญฺญา วิย. น สมาธิสฺส นิปฺผตฺติ สพฺพภวคฺคํ วิย. วิปสฺสนาย นิปฺผตฺติ มคฺโค วา ผลํ วาติ โยชนา.

รูปาทีสุ เจเตสุ ติณฺณํ ลกฺขณานํ ปริวตฺตนวเสน เทสนา เตปริวฏฺฏเทสนา. อนุโยคํ อาโรเปนฺโตติ นนุ วุตฺตํ, สุสิม, อิทานิ อรหตฺตาธิคเมน สพฺพโส ปจฺจยาการํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ตตฺถ วิคตสมฺโมโหติ อนุโยคํ กโรนฺโต. ปากฏกรณตฺถนฺติ ยถา ตฺวํ, สุสิม, นิชฺฌานโก สุกฺขวิปสฺสโก จ หุตฺวา อาสวานํ ขยสมฺมสเน สุปฺปติฏฺฐิโต, เอวเมเตปิ ภิกฺขู, ตสฺมา ‘‘อปิ ปน ตุเมฺห อายสฺมนฺโต’’ติอาทินา น เต ตยา อนุยุญฺชิตพฺพาติ.

สุสิมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.