๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

๓๘. ยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อฏฺฐาเน. เตน เจตนาย วิย ปกปฺปานานุสยานมฺปิ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา วกฺขมานํเยว อวิสิฏฺฐํ อารมฺมณภาวํ โชเตติ. กามํ ตีสุปิ ปเทสุ ‘‘ปวตฺเตติ’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต, วตฺตนตฺโถ ปน เจตนาทีนํ ยถากฺกมํ เจตยนปกปฺปนานุสยนรูโป วิสิฏฺฐฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา กมฺมวิญฺญาณสฺส ปจฺจยนิทฺธารณเมตนฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐสุปิ หิ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหากปฺโป, ตตฺถ จตูเสฺวว ทิฏฺฐิกปฺโปติ. กามํ อนุสยา โลกิยกุสลเจตนาสุปิ อนุเสนฺติเยว, อกุสเลสุ ปน ปวตฺติ ปากฏาติ ‘‘ทฺวาทสนฺนํ เจตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. สหชาตโกฏิยาติ อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนาปิ กามราคาทโย อนุสยาว วุจฺจนฺติ ตํสทิสตายาติ วุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน ลกฺขณปฺปเภโท อตฺถีติ. อนาคตา เอว หิ กามราคาทโย นิปฺปริยายโต ‘‘อนุสยา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ปจฺจยุปฺปนฺโน วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อารมฺมณํ ปจฺจโย’’ติ. กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺเสว ปวตฺติยา. ตสฺมึ ปจฺจเย สตีติ ตสฺมึ เจตนาปกปฺปนานุสยสญฺญิเต ปจฺจเย สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ. สนฺตาเน ผลทานสมตฺถตาเยว โหตีติ ‘‘ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน วิรุเฬฺหติ. ปติฏฺฐิเตติ หิ อิมินา กมฺมสฺส กตภาโว วุตฺโต, ‘‘วิรุเฬฺห’’ติ อิมินา อุปจิตภาโว. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนาหิ กมฺมเจตนาหิ ลทฺธปจฺจยตฺตา พลปฺปตฺตาย สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย กมฺมวิญฺญาณํ ลทฺธปติฏฺฐํ วิรุฬฺหมูลญฺจ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพตฺตมูเล ชาเต’’ติ. ตถา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วิปากํ เทนฺตํ อนนฺตเร ชาติวเสน เทติ อุปปชฺชเวทนียกมฺมนฺติ.

เตภูมกเจตนายาติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาย. อปฺปวตฺตนกฺขโณติ อิธ ปวตฺตนกฺขโณ ชายมานกฺขโณ. น ชายมานกฺขโณ อปฺปวตฺตนกฺขโณ น เกวลํ ภงฺคกฺขโณ อปฺปหีนานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อปฺปหีนโกฏิยาติ อสมุจฺฉินฺนภาเวน. ตทิทํ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาสุ อปฺปวตฺตมานาสุ อนุสยานํ สหชาตโกฏิอาทินา ปวตฺติ นาม นตฺถิ, วิปากาทีสุ อปฺปหีนโกฏิยา ปวตฺตติ กโรนฺตสฺส อภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวาริตตฺตาติ ปฏิปกฺเขติ อวาริตพฺพตฺตา. ปจฺจโยว โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา.

ปฐมทุติยวาเรหิ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา ตติยวาเร ‘‘โน เจ’’ติอาทินา วิวฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตาติ อกรณโต อปฺปวตฺติยา อปคตา. ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตาติ โยชนา. วุตฺตปฺปกาเรสูติ ‘‘เตภูมกวิปาเกสู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรสุ.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอตฺถ เจตนาปกปฺปนานํ ปวตฺตนวเสน ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโตติ ‘‘เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา’’ติอาทินโย อิเธว โหตีติ ทสฺสิโต. จตสฺโสติ ปฏิฆทฺวยโมหมูลสมาคตา จตสฺโส อกุสลเจตนา. จตูสุ อกุสลเจตนาสูติ ยถาวุตฺตาสุ เอว จตูสุ อกุสลเจตนาสุ, อิตรา ปน ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ อิมินา ปฏิกฺเขเปน นิวตฺตาติ. สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวาติ ‘‘โน จ ปกปฺเปตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺเขปวเสน สุตฺเต อาคตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ หิ อิมินา อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตโกฏิยา ปวตฺตอนุสโย นิวตฺติโต เตสํ จิตฺตานํ อปฺปวตฺตนโต, ตสฺมา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมสทิโสว ปุริมนเยสุ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ ธมฺมปริจฺเฉทตฺตา.

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ สมาสภาวโต วิภตฺติโลโป, สนฺธิวเสน ท-การาคโม, ตสฺส อปฺปติฏฺฐิตํ ตทปฺปติฏฺฐิตํ, ตสฺมึ ตทปฺปติฏฺฐิเตติ เอวเมตฺถ สมาสปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตติยวาเร อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ กถิตํ สพฺพโส อนุสยนิพฺพตฺติเภทนโต. ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ สพฺพโส เวทนาทีนํ ปฏิกฺเขปภาวโต. นว โลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยา อนุสยสมุคฺฆาฏนโต มคฺคานนฺตรานิ ผลานิ, ตทุภยารมฺมณญฺจ นิพฺพานนฺติ. วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ปุนพฺภวสีเสน อนนฺตรภวสงฺคหิตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วา คหิตนฺติ อาห ‘‘ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ. ภวชาตีนนฺติ เอตฺถ ‘‘ทุติยภวสฺส ตติยภเว ชาติยา’’ติ เอวํ ปรมฺปรวเสน คเหตพฺพํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคหเณน ปน นานนฺตริยโต กมฺมภโว คหิโต, ชาติเหตุผลสิทฺธิเปตฺถ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ โน จ ปกปฺเปติ, อถ โข อนุเสตี’’ติ เอวํ ภควตา ทุติยนเย ปุพฺพภาเค ภวนิพฺพตฺตกกุสลากุสลายูหนํ, ปกปฺปนญฺจ วินาปิ ภเวสุ ทิฏฺฐาทีนวสฺส โยคิโน อนุสยปจฺจยา วิปสฺสนาเจตนาปิ ปฏิสนฺธิชนกา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ กุสลากุสลสฺส อปฺปวตฺติ เจปิ, ตทา วิชฺชมานเตภูมกวิปากาทิธมฺเมสุ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิตกิเลสปฺปจฺจยา ภววชฺชสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐิตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถญฺจ วุตฺโต. ‘‘น เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสตี’’ติ อยํ นโย น คหิโต เจตนํ วินา ปกปฺปนสฺส อภาวโต.

เจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.