๔. กฬารขตฺติยวคฺโค

๑. ภูตสุตฺตวณฺณนา

๓๑. อชิตมาณเวนาติ โสฬสสุ พาวริยพฺราหฺมณปริจารเกสุ ‘‘อชิโต’’ติ ลทฺธนาเมน มาณเวน. สงฺขา วุจฺจติ ปญฺญา, สงฺขาตา ปริญฺญาตา ธมฺมา เยสํ เต สงฺขาตธมฺมา, ปฏิวิทฺธสจฺจา ขีณาสวา. เสกฺขา ปน วิปากสฺส อปริญฺญาตตฺตา ‘‘สงฺขาตธมฺมา’’ติ น วุจฺจนฺติ. เสกฺขธมฺมสมนฺนาคเมน เต เสกฺขา. เต ปน กามํ ปุคฺคลปฏิลาภวเสน อเนกสหสฺสาว โหนฺติ, จตุมคฺคเหฏฺฐิมผลตฺตยสฺส ปน วเสน ตํสมงฺคิตาสามญฺเญน น สตฺตชนโต อุทฺธนฺติ อาห ‘‘สตฺต ชเน’’ติ นิยเมตฺวา วิเสเสติ. สํกิเลสวชฺชํ, ตโต วา อตฺตานํ วิย วิเนยฺยโลกํ นิปาติ รกฺขตีติ นิปโก, ตสฺส ภาโว เนปกฺกํ, ญาณนฺติ อาห ‘‘เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตตฺตา นิปโก’’ติ.

‘‘โก นุ โข อิมสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ’’ติ จินฺเตนฺโต ปญฺหาย กงฺขติ นาม. ‘‘กถํ พฺยากรมาโน นุ โข สตฺถุ อชฺฌาสยํ น วิโรเธมี’’ติ จินฺเตนฺโต อชฺฌาสยํ กงฺขติ นาม. สุชานนียตฺถปริจฺเฉทํ กตฺวา จินฺตนา เหตฺถ ‘‘กงฺขา’’ติ อธิปฺเปตา, น วิจิกิจฺฉาติ. ปหีนวิจิกิจฺโฉ หิ มหาเถโร อายสฺมโต อสฺสชิมหาเถรสฺส สนฺติเกเยว, วิจินนภูตํ กุกฺกุจฺจสทิสํ ปเนตํ วีมํสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปตฺตํ อาทาย จรนฺโตติ ปพฺพชิตภาวลกฺขณํ. ธมฺมเสนาปติภาเวน วา มม ปตฺตธมฺมเทสนาวารํ อาทาย จรนฺโตติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ชาตนฺติ ยถารหํ ปจฺจยโต อุปฺปนฺนํ, สงฺขตนฺติ อตฺโถ. ปญฺหพฺยากรณํ อุปฏฺฐาสีติ ปญฺหสฺส พฺยากรณตา ปฏิภาสิ. ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ ปาโฐ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘ปสฺสนฺตสฺสา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ตํ ‘‘ภูตนฺติ…เป… ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ อิมาย ปาฬิยา น สเมติ, ตสฺมา ยถาทสฺสิตปาโฐ เอว ยุตฺโต. ยาว อรหตฺตมคฺคา นิพฺพิทาทีนํ อตฺถายาติ สมิตาเปกฺขธมฺมวสา ปทํ วทนฺติ. อาหารสมฺภวนฺติ ปจฺจยเหตุกํ. เสกฺขปฏิปทา กถิตา ‘‘นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ วจนโต. เอส นโย นิโรธวาเรปิ. นิพฺพิทาติ กรเณ ปจฺจตฺตวจนํ, วิราคา นิโรธาติ กรเณ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘สพฺพานิ การณวจนานี’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. ภูตมิทนฺติอาทิมาห สพฺพสุตฺตํ อาหจฺจภาสิตํ ชินวจนเมว กโรนฺโต.

ภูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

๓๒. ตสฺส เถรสฺส นามํ ชาติสมุทาคตํ. นิวตฺโตติ ปุพฺเพ วฏฺฏโสตสฺส ปฏิโสตํ คนฺตุํ อารทฺโธ, ตํ อวิสหนฺโต อนุโสตเมว คจฺฉนฺโต, ตโต นิวตฺโต ปริเกฺลสวิธเม อสํสฏฺโฐ วิยุตฺโต โหติ. เอตฺถ เจตนาติ วา อสฺสาโส. หีนายาวตฺตนํ นาม กาเมสุ สาเปกฺขตาย, ตตฺถ จ นิรเปกฺขตา ตติยมคฺคาธิคเมนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโย มคฺเค’’ติอาทิมาห. สาวกปารมีญาณํ เถรสฺส อรหตฺตาธิคเมน นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อุปริมโกฏิยา อสฺสาโส วุตฺโต. อุคฺฆาฏิตาติ วิวฏา, วูปสมิตาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อรหตฺตปฺปตฺติยํ. วิจิกิจฺฉาภาวนฺติ นิพฺเพมติกตํ.

น เอวํ พฺยากตาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิกา เอวํ อุตฺตานกํ น พฺยากตา, ปริยาเยน ปน พฺยากตา. เกนจีติ เกนจิปิ การเณน. เอวํ อุตฺตานกํ พฺยากริสฺสติ.

ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยาติ ตสฺส กมฺมภวสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส อวิชฺชาย สหการิตายํ สงฺคหิตสฺส ขยา อนุปฺปาทา นิโรธา. ขีณสฺมินฺติ ขีเณ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธ ชาติยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย. ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตนฺติ. วิทิตํ ญาตํ. อาชานาติ จตุสจฺจํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตํ อนติกฺกมิตฺวาว ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา อคฺคมคฺโค. ตทุปจาเรน อคฺคผลํ อิธ ‘‘อญฺญา’’ นาม. ปจฺจโยติ ภวูปปตฺติยา ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

เมติ มยา. อญฺญาสิ อาการคฺคหเณน จิตฺตาจารํ ชานาติ. เตนาติ ภควตา. พฺยากรณํ อนุโมทิตํ ปญฺหพฺยากรณสฺส วิสยกตภาวโต.

อยมสฺส วิสโยติ อยํ เวทนา อสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สวิสโย ตตฺถ วิสยภาเวน ปวตฺตตฺตา. กิญฺจาปีติ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา ทุกฺขา เวทนา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา. วิปริณามโกฏิยาติ อนิจฺจภาเวน สพฺพาว เวทนา ทุกฺขา นาม. สุขปฏิกฺเขปโตปิ หิ สุขปีติยา ผรณตาย สุขาติ ติกฺขมตฺเตน วิปริณามทุกฺขาติ วิปริณามโต อภาวาธิคเมน สุขนิโรธกฺขณมตฺเตน. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. สุขกาโม ทุกฺขํ ติติกฺขติ. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ สุขเวทนุปรโม ทุกฺขโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมายมตฺโถ วิโยเคน ทีเปตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขา วิปริณามสุขา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตถาจาห ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย นตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. ทุกฺขเวทนุปรโม หิ วุตฺตานํ สุขโต อุปฏฺฐาติ เอวาติ วทนฺติ. ตสฺส โยคสฺส วูปสเมน ‘‘อโห สุขํ ชาต’’นฺติ มชฺฌตฺตเวทนาย ชานนภาโว ยาถาวโต อวพุชฺฌนํ สุขํ. อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา วิชานนฺตสฺส สุขํ โหติ ตสฺส สุขุมตาย วิญฺเญยฺยภาวโต. ยถา รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ สมฺมเทว อวโพโธ ปรมํ สุขํ. เตนาห –

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

อญฺญาณทุกฺขาติ อชานนภาโว อทุกฺขมสุขาเวทนาย ทุกฺขํ. สมฺมา วิภาคชานนสภาโว ญาณสฺส สมฺภโว. ญาณสมฺปยุตฺตา หิ ญาณูปนิสฺสยา อทุกฺขมสุขา เวทนา ปสตฺถาการา, ยโต สา อิฏฺฐา เจว อิฏฺฐผลา จาติ. อชานนภาโวติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขนฺติ วิทิโต’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน วิทิตนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ตํ อตฺถทสฺสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เวทนาปริจฺเฉทชานเนติ ‘‘ติสฺโส อิมา เวทนา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทโต ชานเน. อญฺญาสีติ กทา อญฺญาสิ? อิมสฺมึ เทสนากาเลติ วทนฺติ, ปฏิเวธกาเลติ ปน ยุตฺตํ. ยถาปฏิวิทฺธา หิ เวทนา อิธ เถเรน เทสิตาติ. อิมินา การเณนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ เวทนานํ อนิจฺจตาย ทุกฺขภาวชานนสงฺขาเตน การเณน. ตํนิมิตฺตํ หิสฺส เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ. อติปฺปปญฺโจติ อติวิตฺถาโร. ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ทุกฺขปริยาปนฺนตฺตา. ทุกฺขนฺติ สพฺพํ เวทยิตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาวโต. ญาตมตฺเตติ ยาถาวโต อวพุชฺฌนมตฺเต. ตณฺหา น ติฏฺฐตีติ น สนฺติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ.

กถํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเทสุ วิมุตฺตา. เหตุมฺหิ เจตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘กตเรน วิโมกฺเขนา’’ติ. กรณตฺเถปิ วา เอตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตถา วุตฺตํ. อภินิเวโสติ วิปสฺสนารมฺโภ. พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว สพฺพสฺสปิ ปริญฺเญยฺยสฺส ปริชานิตพฺพโต. ญาณํ ปวตฺเตตฺวา. เตติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร. ววตฺถเปตฺวาติ สลกฺขณโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา. พหิทฺธา โอตาเรตีติ พหิทฺธาสงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรติ. อชฺฌตฺตํ โอตาเรตีติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสติ. ตตฺร ตสฺมึ จตุกฺเก. เตสํ ววตฺถานกาเลติ เตสํ อชฺฌตฺตสงฺขารานํ วิปสฺสนากาเล.

สพฺพุปาทานกฺขยาติ สพฺพโส อุปาทานานํ ขยา. กามํ ทิฏฺฐิสีลพฺพตอตฺตวาทุปาทานานิ ปฐมมคฺเคเนว ขียนฺติ, กามุปาทานํ ปน อคฺคมคฺเคนาติ ตสฺส วเสน ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา’’ติ วทนฺโต เถโร อตฺตโน อรหตฺตปตฺตึ พฺยากโรติ. เตนาห ‘‘อาสวา นานุสฺสวนฺตี’’ติ. สโตติ อิมินา สติเวปุลฺลปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺตีติ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยํ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถิยญฺจ รูปารมฺมณา อาสวา ปวตฺตนฺตีติ. กิญฺจาปิ ตตฺถ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตถา เสสวาเรสุ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุโฬฺห อาสวสทฺโท. ‘‘อตฺตานํ นาวชานามี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โอมานปหานํ กถิต’’นฺติ อาห. เตน อาสเวสุ สมุทายุปลกฺขณํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เสยฺยมานาทิปฺปหาเนน วินา หีนมานํเยว ปชหติ. ปชานนาติ ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ วุตฺตปชานนสมฺปนฺโน โหตีติ.

สรูปเภทโตปีติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ เอวํ ปริมาณปริจฺเฉทโตปิ. อิทํ ภควา ทสฺเสนฺโต อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ จ ‘‘อยมฺปิ โข’’ติอาทิวจนํ สนฺธายาห.

อสมฺภินฺนาย เอวาติ ยถานิสินฺนาย เอว, อวุฏฺฐิตาย เอวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลโถมนตฺถนฺติ เทสนากุสลานํ อานนฺทตฺเถราทีนํ ปุคฺคลานํ ปสํสนตฺถํ อุกฺกํสนตฺถํ. ธมฺมโถมนตฺถนฺติ ปฏิปตฺติธมฺมสฺส ปสํสนตฺถํ. เตปีติ อานนฺทตฺเถราทโย ภิกฺขูปิ. ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺเถติ สีลาทิอตฺเถ. ธมฺเมติ ปาฬิธมฺเม.

อสฺสาติ ภควโต. อานุภาวํ กริสฺสติ ‘‘ทิวสญฺเจปิ ภควา’’ติอาทินา. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ ‘‘สา หิ ภิกฺขู’’ติอาทินา. เอวํ จินฺเตสีติ เอวํ วกฺขมาเนน ธมฺมทายาทเทสนาย จินฺติตากาเรน จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอกชฺฌาสยายาติ สมานาธิปฺปายาย. มติยาติ ปญฺญาย. อยํ เทสนา อคฺคาติ ภควา ธมฺมเสนาปตึ คุณโต เอวํ ปคฺคณฺหาตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

ปกาเสตฺวาติ คุณโต ปากฏํ ปญฺญาตํ กตฺวา สพฺพสาวเกหิ เสฏฺฐภาเว ฐเปตุกาโม. จิตฺตคติยา จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสมานคติกตฺตาธิฏฺฐาเนน. กถํ ปน กาโย ทนฺธปฺปวตฺติโก ลหุปริวตฺเตน จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตวิปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ โหติ. น หิ ตทา จิตฺตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส ขเณน วตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปนาธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ, เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกติปยจิตฺตวาเรเหว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปติ โหติ, เอวํ ปวตฺตรูปตา วิญฺญายตีติ.

อธิปฺปายานุรูปเมว ตสฺส ภควโต โถมนาย กตตฺตา. อิทํ นาม อตฺถชาตํ ภควา ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อปสฺสํ. อาสยชานนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตน สตฺถุ อชฺฌาสโย คหิโต โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ภควา ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตเนว ปฐมปญฺหวิสฺสชฺชนสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาวโต.

เอตํ อโหสีติ เอตํ ปริวิตกฺกนํ อโหสิ. อสฺสาติ กฬารขตฺติยสฺส ภิกฺขุโน. ธมฺเม ทหตีติ ธมฺมธาตุ, สาวกปารมีญาณํ, สาวกวิสเย ธมฺเม ทหติ ยาถาวโต อชิเต กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมธาตู’’ติอาทิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว วิสเย. โคจรธมฺเมติ โคจรภูเต เญยฺยธมฺเม.

กฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

๓๓. ญาณเมว ญาณวตฺถุ สมฺปตฺตีนํ การณภาวโต. จตูสูติ จตุสจฺจสฺส โพธนวเสน วุตฺเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. ปฐมนฺติ ‘‘ชรามรเณ ญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ ญาณํ, เยน ธารณปริจยมนสิการวเสน ปวตฺตํ สพฺพํ คณฺหิ. สนฺนิจยญาณมยํ สวนมยํ นามเตฺวว เวทิตพฺพํ. สภาวโต ปจฺจยโต จสฺส ปริคฺคณฺหนญาณํ สมฺมสนญาณํเตฺวว เวทิตพฺพํ. ชรามรณสีเสน เจตฺถ ชรามรณวนฺโตว ธมฺมา คหิตา. ปฏิเวธญาณนฺติ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนญาณํ. อิมินา ธมฺเมนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. อิมสฺส หิ ธมฺมสฺส อธิคมเหตุ อยํ อริโย อตีตานาคเต นเยนปิ จตุสจฺจธมฺเม อภิสมฺพุชฺฌติ. มคฺคญาณเมว ปน อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ ทุติยวิกปฺโป วุตฺโต. เอวญฺหิ ‘‘อกาลิก’’นฺติ สมตฺถิตํ โหติ.

ญาณจกฺขุนา ทิฏฺเฐนาติ ธมฺมจกฺขุภูเตน ญาณจกฺขุนา อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปจฺจกฺขโต ทิฏฺเฐน. ปญฺญาย วิทิเตนาติ มคฺคปญฺญาย ตเถว วิทิเตน. ยสฺมา ตถา ทิฏฺฐํ วิทิตํ สพฺพโส ปตฺตํ มหาอุปาโย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริโยคาเฬฺหนา’’ติ. ทิฏฺเฐนาติ วา ทสฺสเนน, ธมฺมํ ปสฺสิตฺวา ฐิเตนาติ อตฺโถ. วิทิเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ วิทิตฺวา ปากฏานิ กตฺวา ฐิเตน. อกาลิเกนาติ น กาลนฺตรวิปากทายินา. ปตฺเตนาติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปตฺวา ฐิตตฺตา ธมฺมํ ปตฺเตน. ปริโยคาเฬฺหนาติ จตุสจฺจธมฺเม ปริโยคาหิตฺวา ฐิเตน. อตีตานาคเต นยํ เนตีติ อตีเต จ อนาคเต จ นยํ เนติ หรติ เปเสติ. อิทํ ปน ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจํ, สตฺถารา ปน มคฺคญาณํ อตีตานาคเต นยนสทิสํ กตํ ตํมูลกตฺตา. อตีตมคฺคสฺส หิ ปจฺจเวกฺขณํ นาม โหติ, ตสฺมา มคฺคญาณํ นยนสทิสํ กตํ นาม โหติ, ปจฺจเวกฺขณญาเณน ปน นยํ เนติ. เตนาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. ยถา ปน เตน นยํ เนติ. ตํ อาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย โข เกจี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ นยนุปฺปาทนํ นยญาณสฺเสว ปวตฺติวิเสโส. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส กิจฺจ’’นฺติ. กิญฺจาปิ ‘‘อิมินาติ มคฺคญาณธมฺเมน วา’’ติ วุตฺตํ, ทุวิธํ ปน มคฺคผลญาณํ สมฺมสนญาณปจฺจเวกฺขณาย มูลการณํ, น นยนสฺสาติ ทุวิเธน ญาณธมฺเมนาติ น น ยุชฺชติ. ตถา จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาตตฺตา มคฺคผลสงฺขาตสฺส วา ธมฺมสฺส สจฺจปฏิเวธสมฺปโยคํ คตตฺตา ‘‘นยนํ โหตู’’ติ เตน ‘‘อิมินา ธมฺเมนา’’ติ ญาณสฺส วิสยภาเวน ญาณสมฺปโยเคน ตทญาเตนาติ จ อตฺโถ น น ยุชฺชติ. อนุอเยติ ธมฺมญาณสฺส อนุรูปวเสน อเย พุชฺฌนญาเณ ทิฏฺฐานํ อทิฏฺฐานยนโต อทิฏฺฐสฺส ทิฏฺฐตาย ญาปนโต จ. เตนาห ‘‘ธมฺมญาณสฺส อนุคมเน ญาณ’’นฺติ. ขีณาสวสฺส เสกฺขภูมิ นาม อคฺคมคฺคกฺขโณ. กสฺมา ปเนตํ เอวํ วุตฺตนฺติ เจ? ‘‘เอวํ ชรามรณํ ปชานาตี’’ติอาทินา วตฺตมานวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

ญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

๓๔. สตฺตรีติ ต-การสฺส ร-การาเทสํ วุตฺตํ. สตฺตติสทฺเทน วา สมานตฺโถ สตฺตริสทฺโท. พฺยญฺชนรุจิวเสน พฺยญฺชนํ ภณนฺตีติ พฺยญฺชนภาณกา. เตนาห ‘‘พหุพฺยญฺชนํ กตฺวา’’ติอาทิ. ติฏฺฐติ ตตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐิติ, ปจฺจุปฺปนฺนลกฺขณสฺส ธมฺมสฺส ฐิติ ธมฺมฏฺฐิติ. อถ วา ธมฺโมติ การณํ, ปจฺจโยติ อตฺโถ. ธมฺมสฺส โย ฐิติสภาโว, โสว ธมฺมโต อญฺโญ นตฺถีติ ธมฺมฏฺฐิติ, ปจฺจโย. ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ – ‘‘ปจฺจยปริคฺคเห ปญฺญา ธมฺมฏฺฐิติญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๔). ตถา จาห ‘‘ปจฺจยากาเร ญาณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ธมฺมานนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. ปวตฺติฏฺฐิติการณตฺตาติ ปวตฺติสงฺขาตาย ฐิติยา การณตฺตา. ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา อทฺธตฺตเย อนฺวยพฺยติเรกวเสน ปวตฺติยา ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺส. ขโย นาม วินาโส, โสว เภโทติ. วิรชฺชนํ ปลุชฺชนํ. นิรุชฺฌนํ อนฺตรธานํ. เอเกกสฺมินฺติ ชรามรณาทีสุ เอเกกสฺมึ. ปุพฺเพ ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติ ตรุณวิปสฺสนํ อาห. ตสฺมา อิธาปิ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ วิปสฺสนาติ คเหตฺวา ‘‘วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

ทุติยญาณวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

๓๕. เทสนํ โอสาเปสีติ ยถารทฺธกถํ ฐเปสิ. ตตฺถ นิสินฺนสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส ลทฺธิยา ภินฺทนวเสน อุปริ กเถตุกาโม. พุทฺธานญฺหิ เทสนาวารํ ปจฺฉินฺทาเปตฺวา ปุจฺฉิตุํ สมตฺโถ นาม โกจิ นตฺถิ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิคติกสฺส โอกาสทานตฺถ’’นฺติ. ทุปฺปโญฺห เอโส สตฺตูปลทฺธิยา ปุจฺฉิตตฺตา. สตฺตูปลทฺธิวาทปเทนาติ ‘‘สตฺโต ชีโว อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ ปวตฺตทิฏฺฐิทีปกปทวเสน. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท. ทิฏฺฐิ-สทฺโท ปน ทฺวยสงฺคหิโต, พฺรหฺมจริยวาโส ปน ปรมตฺถโต อริยมคฺคภาวนาติ อาห ‘‘อริยมคฺควาโส’’ติ. อยํ ทิฏฺฐีติ อนญฺเญ สรีรชีวาติ ทิฏฺฐิ. ‘‘ชีโว’’ติ จ ชีวิตเมว วทนฺติ. วฏฺฏนฺติ ทุวิธํ วฏฺฏํ. นิโรเธนฺโตติ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต. สมุจฺฉินฺทนฺโตติ อปฺปวตฺติยํ ปาปเนน อุปจฺฉินฺทนฺโต. ตเทตํ มคฺเคน นิโรเธตพฺพํ วฏฺฏํ นิรุชฺฌตีติ โยชนา. ‘‘อยํ สตฺโต วินาสํ อภาวํ ปตฺวา สพฺพโส อุจฺฉิชฺชตี’’ติ เอวํ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา คหิตาการสฺส สมฺภเว สจฺจภาเว สติ. น โหตีติ สาตฺถโก น โหติ.

คจฺฉตีติ สรีรโต นิกฺขมิตฺวา คจฺฉติ. วิวฏฺเฏนฺโตติ อปฺปวตฺตึ กโรนฺโตติ อตฺโถ. วิวฏฺเฏตุํ น สกฺโกติ นิจฺจสฺส อปฺปวตฺตึ ปาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ อสมาหิตปุคฺคลเสวนวเสน ตถา ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน จ ปชหิตพฺพาปชหนวเสน สมฺมาทิฏฺฐึ วิชฺฌติ. วิสูกมิวาติ กณฺฑโก วิย. น เกวลํ อนนุวตฺตโกว, อถ โข วิโรโธปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตนธมฺมตาย วิญฺญาปนโต. วิรูปํ พีภจฺฉํ ผนฺทิตํ วิปฺผนฺทิตํ. ปณฺณปุปฺผผลปลฺลวานํ อวตฺถุภูโต ตาโล เอว ตาลาวตฺถุ ‘‘อสิเว สิวา’’ติ โวหาโร วิย. เกจิ ปน ‘‘ตาลวตฺถุกตานี’’ติ ปฐนฺติ, อวตฺถุภูตตาย ตาโล วิย กตานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิยา’’ติ. อนุอภาวนฺติ วินาสํ.

อวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา

๓๖. อิติ วาติ เอวํ วา. ชรามรณสฺส เจว ชรามรณสามิกสฺส จ ขณวเสน โย วเทยฺย. อวิสารทธาตุโก ปุจฺฉิตุํ อจฺเฉกตาย มงฺกุภาเวน ชาโต. เตนาห ‘‘ปุจฺฉิตุํ น สกฺโกตี’’ติ.

ทุติยอวิชฺชาปจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา

๓๗. น ตุมฺหากนฺติ กายสฺส อนตฺตนิยภาวทสฺสนเมว ปเนตนฺติ ยา ตสฺส อนตฺตนิยตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺตนิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ น อตฺตนิยํ, ปรกิยํ นาม สิยาติ, ตมฺปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ อญฺเญส’’นฺติ อาห. นยิทํ ปุราณกมฺมเมวาติ ‘‘อิทํ กาโย’’ติ วุตฺตสรีรํ ปุราณกมฺมเมว น โหติ. น หิ กาโย เวทนาสภาโว. ปจฺจยโวหาเรนาติ การโณปจาเรน. อภิสงฺขตนฺติอาทิ นปุํสกลิงฺควจนํ. ปุริมลิงฺคสภาคตายาติ ‘‘ปุราณมิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตปุริมนปุํสกลิงฺคสภาคตาย. อญฺญมญฺญาภิมุเขหิ สเมจฺจ ปจฺจเยหิ กโต อภิสงฺขโตติ อาห ‘‘ปจฺจเยหิ กโตติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ ตถา อภิสงฺขตตฺตสงฺขาเตน อภิมุขภาเวน เจตยิตํ ปกปฺปิตํ, ปวตฺติตนฺติ อตฺโถ. เจตนาวตฺถุโกติ เจตนาเหตุโก. เวทนิยนฺติ เวทนาย หิตํ วตฺถารมฺมณภาเวน เวทนาย ปจฺจยภาวโต. เตนาห ‘‘เวทนิยวตฺถู’’ติ.

นตุมฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

๓๘. ยญฺจาติ เอตฺถ จ-สทฺโท อฏฺฐาเน. เตน เจตนาย วิย ปกปฺปานานุสยานมฺปิ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา วกฺขมานํเยว อวิสิฏฺฐํ อารมฺมณภาวํ โชเตติ. กามํ ตีสุปิ ปเทสุ ‘‘ปวตฺเตติ’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต, วตฺตนตฺโถ ปน เจตนาทีนํ ยถากฺกมํ เจตยนปกปฺปนานุสยนรูโป วิสิฏฺฐฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา กมฺมวิญฺญาณสฺส ปจฺจยนิทฺธารณเมตนฺติ. ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปา คหิตา ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐสุปิ หิ โลภสหคตจิตฺเตสุ ตณฺหากปฺโป, ตตฺถ จตูเสฺวว ทิฏฺฐิกปฺโปติ. กามํ อนุสยา โลกิยกุสลเจตนาสุปิ อนุเสนฺติเยว, อกุสเลสุ ปน ปวตฺติ ปากฏาติ ‘‘ทฺวาทสนฺนํ เจตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. สหชาตโกฏิยาติ อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนาปิ กามราคาทโย อนุสยาว วุจฺจนฺติ ตํสทิสตายาติ วุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน ลกฺขณปฺปเภโท อตฺถีติ. อนาคตา เอว หิ กามราคาทโย นิปฺปริยายโต ‘‘อนุสยา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ปจฺจยุปฺปนฺโน วฏฺฏตีติ อาห ‘‘อารมฺมณํ ปจฺจโย’’ติ. กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิตตฺถนฺติ กมฺมวิญฺญาณสฺเสว ปวตฺติยา. ตสฺมึ ปจฺจเย สตีติ ตสฺมึ เจตนาปกปฺปนานุสยสญฺญิเต ปจฺจเย สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหติ. สนฺตาเน ผลทานสมตฺถตาเยว โหตีติ ‘‘ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปติฏฺฐิเต’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน วิรุเฬฺหติ. ปติฏฺฐิเตติ หิ อิมินา กมฺมสฺส กตภาโว วุตฺโต, ‘‘วิรุเฬฺห’’ติ อิมินา อุปจิตภาโว. เตนาห ‘‘กมฺมํ ชวาเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุเรตรํ อุปฺปนฺนาหิ กมฺมเจตนาหิ ลทฺธปจฺจยตฺตา พลปฺปตฺตาย สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย กมฺมวิญฺญาณํ ลทฺธปติฏฺฐํ วิรุฬฺหมูลญฺจ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิพฺพตฺตมูเล ชาเต’’ติ. ตถา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วิปากํ เทนฺตํ อนนฺตเร ชาติวเสน เทติ อุปปชฺชเวทนียกมฺมนฺติ.

เตภูมกเจตนายาติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาย. อปฺปวตฺตนกฺขโณติ อิธ ปวตฺตนกฺขโณ ชายมานกฺขโณ. น ชายมานกฺขโณ อปฺปวตฺตนกฺขโณ น เกวลํ ภงฺคกฺขโณ อปฺปหีนานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อปฺปหีนโกฏิยาติ อสมุจฺฉินฺนภาเวน. ตทิทํ เตภูมกกุสลากุสลเจตนาสุ อปฺปวตฺตมานาสุ อนุสยานํ สหชาตโกฏิอาทินา ปวตฺติ นาม นตฺถิ, วิปากาทีสุ อปฺปหีนโกฏิยา ปวตฺตติ กโรนฺตสฺส อภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวาริตตฺตาติ ปฏิปกฺเขติ อวาริตพฺพตฺตา. ปจฺจโยว โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยา.

ปฐมทุติยวาเรหิ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา ตติยวาเร ‘‘โน เจ’’ติอาทินา วิวฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ปฐมปเท เตภูมกกุสลากุสลเจตนา นิวตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตาติ อกรณโต อปฺปวตฺติยา อปคตา. ตณฺหาทิฏฺฐิโย นิวตฺตาติ โยชนา. วุตฺตปฺปกาเรสูติ ‘‘เตภูมกวิปาเกสู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรสุ.

เอตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอตฺถ เจตนาปกปฺปนานํ ปวตฺตนวเสน ธมฺมปริจฺเฉโท ทสฺสิโตติ ‘‘เจเตตีติ เตภูมกกุสลากุสลเจตนา คหิตา’’ติอาทินโย อิเธว โหตีติ ทสฺสิโต. จตสฺโสติ ปฏิฆทฺวยโมหมูลสมาคตา จตสฺโส อกุสลเจตนา. จตูสุ อกุสลเจตนาสูติ ยถาวุตฺตาสุ เอว จตูสุ อกุสลเจตนาสุ, อิตรา ปน ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ อิมินา ปฏิกฺเขเปน นิวตฺตาติ. สุตฺเต อาคตํ วาเรตฺวาติ ‘‘โน จ ปกปฺเปตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺเขปวเสน สุตฺเต อาคตํ วชฺเชตฺวา. ‘‘น ปกปฺเปตี’’ติ หิ อิมินา อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตโกฏิยา ปวตฺตอนุสโย นิวตฺติโต เตสํ จิตฺตานํ อปฺปวตฺตนโต, ตสฺมา ตํ ฐานํ ฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปุริมสทิโสว ปุริมนเยสุ วุตฺตนเยน คเหตพฺโพ ธมฺมปริจฺเฉทตฺตา.

ตทปฺปติฏฺฐิเตติ สมาสภาวโต วิภตฺติโลโป, สนฺธิวเสน ท-การาคโม, ตสฺส อปฺปติฏฺฐิตํ ตทปฺปติฏฺฐิตํ, ตสฺมึ ตทปฺปติฏฺฐิเตติ เอวเมตฺถ สมาสปทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ตติยวาเร อรหตฺตมคฺคสฺส กิจฺจํ กถิตํ สพฺพโส อนุสยนิพฺพตฺติเภทนโต. ขีณาสวสฺส กิจฺจกรณนฺติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ สพฺพโส เวทนาทีนํ ปฏิกฺเขปภาวโต. นว โลกุตฺตรธมฺมาติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ มคฺคปฏิปาฏิยา อนุสยสมุคฺฆาฏนโต มคฺคานนฺตรานิ ผลานิ, ตทุภยารมฺมณญฺจ นิพฺพานนฺติ. วิญฺญาณสฺสาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส. ปุนพฺภวสีเสน อนนฺตรภวสงฺคหิตํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว วา คหิตนฺติ อาห ‘‘ปุนพฺภวสฺส จ อนฺตเร เอโก สนฺธี’’ติ. ภวชาตีนนฺติ เอตฺถ ‘‘ทุติยภวสฺส ตติยภเว ชาติยา’’ติ เอวํ ปรมฺปรวเสน คเหตพฺพํ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคหเณน ปน นานนฺตริยโต กมฺมภโว คหิโต, ชาติเหตุผลสิทฺธิเปตฺถ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตติ โน จ ปกปฺเปติ, อถ โข อนุเสตี’’ติ เอวํ ภควตา ทุติยนเย ปุพฺพภาเค ภวนิพฺพตฺตกกุสลากุสลายูหนํ, ปกปฺปนญฺจ วินาปิ ภเวสุ ทิฏฺฐาทีนวสฺส โยคิโน อนุสยปจฺจยา วิปสฺสนาเจตนาปิ ปฏิสนฺธิชนกา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ กุสลากุสลสฺส อปฺปวตฺติ เจปิ, ตทา วิชฺชมานเตภูมกวิปากาทิธมฺเมสุ อปฺปหีนโกฏิยา อนุสยิตกิเลสปฺปจฺจยา ภววชฺชสฺส กมฺมวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐิตตา โหตีติ ทสฺสนตฺถญฺจ วุตฺโต. ‘‘น เจเตติ ปกปฺเปติ อนุเสตี’’ติ อยํ นโย น คหิโต เจตนํ วินา ปกปฺปนสฺส อภาวโต.

เจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

๓๙. วิญฺญาณนามรูปานํ อนฺตเร เอโก สนฺธีติ เหตุผลสนฺธิ วิญฺญาณคฺคหเณน กมฺมวิญฺญาณสฺส คหิตตฺตา. นามรูปํ ปน วิปากนามรูปเมวาติ ปากฏเมว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ทุติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา

๔๐. รูปาทีสุ ฉสุ อารมฺมเณสุ. เตน เจตฺถ ภวตฺตยํ สงฺคณฺหาติ ฉฬารมฺมณปริยาปนฺนตฺตา. ตสฺเสว ภวตฺตยสฺส ปตฺถนา ปณิธานาทิวเสน นติ นาม. อาคติมฺหิ คตีติ ปจฺจุปฏฺฐานวเสน อภิมุขํ คติ ปวตฺติ เอตสฺมาติ อาคติ, กมฺมาทินิมิตฺตํ. ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส คติ ปวตฺติ นิพฺพตฺติ โหติ. เตนาห ‘‘อาคเต’’ติอาทิ. จุตูปปาโตติ จวนํ จุติ, มรณํ. อุปปชฺชนํ นิพฺพตฺติ, อุปปาโต. จุติโต อุปปาโต ปุนรุปฺปาโท. เตนาห ‘‘เอวํ วิญฺญาณสฺสา’’ติอาทิ. อิโตติ นิพฺพตฺตภวโต. ตตฺถาติ ปุนพฺภวสงฺขาเต อายติภเว. เอโกว สนฺธีติ เอโก เหตุผลสนฺธิ เอว กถิโต.

ตติยเจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กฬารขตฺติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.