๒. กฬารสุตฺตวณฺณนา

๓๒. ตสฺส เถรสฺส นามํ ชาติสมุทาคตํ. นิวตฺโตติ ปุพฺเพ วฏฺฏโสตสฺส ปฏิโสตํ คนฺตุํ อารทฺโธ, ตํ อวิสหนฺโต อนุโสตเมว คจฺฉนฺโต, ตโต นิวตฺโต ปริเกฺลสวิธเม อสํสฏฺโฐ วิยุตฺโต โหติ. เอตฺถ เจตนาติ วา อสฺสาโส. หีนายาวตฺตนํ นาม กาเมสุ สาเปกฺขตาย, ตตฺถ จ นิรเปกฺขตา ตติยมคฺคาธิคเมนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโย มคฺเค’’ติอาทิมาห. สาวกปารมีญาณํ เถรสฺส อรหตฺตาธิคเมน นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ตสฺส ตํ อุปริมโกฏิยา อสฺสาโส วุตฺโต. อุคฺฆาฏิตาติ วิวฏา, วูปสมิตาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ อรหตฺตปฺปตฺติยํ. วิจิกิจฺฉาภาวนฺติ นิพฺเพมติกตํ.

น เอวํ พฺยากตาติ ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทิกา เอวํ อุตฺตานกํ น พฺยากตา, ปริยาเยน ปน พฺยากตา. เกนจีติ เกนจิปิ การเณน. เอวํ อุตฺตานกํ พฺยากริสฺสติ.

ตสฺส ปจฺจยสฺส ขยาติ ตสฺส กมฺมภวสงฺขาตสฺส ปจฺจยสฺส อวิชฺชาย สหการิตายํ สงฺคหิตสฺส ขยา อนุปฺปาทา นิโรธา. ขีณสฺมินฺติ ขีเณ. อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธ ชาติยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย. ชาติสงฺขาตํ ผลํ ขีณํ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตนฺติ. วิทิตํ ญาตํ. อาชานาติ จตุสจฺจํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ญาตํ อนติกฺกมิตฺวาว ปฏิวิชฺฌตีติ อญฺญา อคฺคมคฺโค. ตทุปจาเรน อคฺคผลํ อิธ ‘‘อญฺญา’’ นาม. ปจฺจโยติ ภวูปปตฺติยา ปจฺจโย ปฏิจฺจสมุปฺปาโท.

เมติ มยา. อญฺญาสิ อาการคฺคหเณน จิตฺตาจารํ ชานาติ. เตนาติ ภควตา. พฺยากรณํ อนุโมทิตํ ปญฺหพฺยากรณสฺส วิสยกตภาวโต.

อยมสฺส วิสโยติ อยํ เวทนา อสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สวิสโย ตตฺถ วิสยภาเวน ปวตฺตตฺตา. กิญฺจาปีติ กิญฺจาปิ สุขา เวทนา ฐิติสุขา ทุกฺขา เวทนา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา. วิปริณามโกฏิยาติ อนิจฺจภาเวน สพฺพาว เวทนา ทุกฺขา นาม. สุขปฏิกฺเขปโตปิ หิ สุขปีติยา ผรณตาย สุขาติ ติกฺขมตฺเตน วิปริณามทุกฺขาติ วิปริณามโต อภาวาธิคเมน สุขนิโรธกฺขณมตฺเตน. ตถา หิ วุตฺตํ ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. สุขกาโม ทุกฺขํ ติติกฺขติ. อปริญฺญาตวตฺถุกานญฺหิ สุขเวทนุปรโม ทุกฺขโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมายมตฺโถ วิโยเคน ทีเปตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขา วิปริณามสุขา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตถาจาห ปปญฺจสูทนิยํ ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย นตฺถิภาโว สุข’’นฺติ. ทุกฺขเวทนุปรโม หิ วุตฺตานํ สุขโต อุปฏฺฐาติ เอวาติ วทนฺติ. ตสฺส โยคสฺส วูปสเมน ‘‘อโห สุขํ ชาต’’นฺติ มชฺฌตฺตเวทนาย ชานนภาโว ยาถาวโต อวพุชฺฌนํ สุขํ. อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา วิชานนฺตสฺส สุขํ โหติ ตสฺส สุขุมตาย วิญฺเญยฺยภาวโต. ยถา รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ สมฺมเทว อวโพโธ ปรมํ สุขํ. เตนาห –

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

อญฺญาณทุกฺขาติ อชานนภาโว อทุกฺขมสุขาเวทนาย ทุกฺขํ. สมฺมา วิภาคชานนสภาโว ญาณสฺส สมฺภโว. ญาณสมฺปยุตฺตา หิ ญาณูปนิสฺสยา อทุกฺขมสุขา เวทนา ปสตฺถาการา, ยโต สา อิฏฺฐา เจว อิฏฺฐผลา จาติ. อชานนภาโวติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ทุกฺขนฺติ วิทิโต’’ติ ปาฬิ, อฏฺฐกถายํ ปน วิทิตนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ตํ อตฺถทสฺสนมตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เวทนาปริจฺเฉทชานเนติ ‘‘ติสฺโส อิมา เวทนา’’ติ เอวํ ปริจฺเฉทโต ชานเน. อญฺญาสีติ กทา อญฺญาสิ? อิมสฺมึ เทสนากาเลติ วทนฺติ, ปฏิเวธกาเลติ ปน ยุตฺตํ. ยถาปฏิวิทฺธา หิ เวทนา อิธ เถเรน เทสิตาติ. อิมินา การเณนาติ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ เวทนานํ อนิจฺจตาย ทุกฺขภาวชานนสงฺขาเตน การเณน. ตํนิมิตฺตํ หิสฺส เวทนาสุ ตณฺหา น อุปฺปชฺชติ. อติปฺปปญฺโจติ อติวิตฺถาโร. ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ทุกฺขปริยาปนฺนตฺตา. ทุกฺขนฺติ สพฺพํ เวทยิตํ ทุกฺขํ สงฺขารทุกฺขภาวโต. ญาตมตฺเตติ ยาถาวโต อวพุชฺฌนมตฺเต. ตณฺหา น ติฏฺฐตีติ น สนฺติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ.

กถํ วิโมกฺขาติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภเทสุ วิมุตฺตา. เหตุมฺหิ เจตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ เหตุอตฺเถน กรณวจเนน อตฺถมาห ‘‘กตเรน วิโมกฺเขนา’’ติ. กรณตฺเถปิ วา เอตํ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ตถา วุตฺตํ. อภินิเวโสติ วิปสฺสนารมฺโภ. พหิทฺธาธมฺมาปิ ทฏฺฐพฺพาเยว สพฺพสฺสปิ ปริญฺเญยฺยสฺส ปริชานิตพฺพโต. ญาณํ ปวตฺเตตฺวา. เตติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร. ววตฺถเปตฺวาติ สลกฺขณโต ปริจฺฉินฺทิตฺวา. พหิทฺธา โอตาเรตีติ พหิทฺธาสงฺขาเรสุ ญาณํ โอตาเรติ. อชฺฌตฺตํ โอตาเรตีติ อชฺฌตฺตสงฺขาเร สมฺมสติ. ตตฺร ตสฺมึ จตุกฺเก. เตสํ ววตฺถานกาเลติ เตสํ อชฺฌตฺตสงฺขารานํ วิปสฺสนากาเล.

สพฺพุปาทานกฺขยาติ สพฺพโส อุปาทานานํ ขยา. กามํ ทิฏฺฐิสีลพฺพตอตฺตวาทุปาทานานิ ปฐมมคฺเคเนว ขียนฺติ, กามุปาทานํ ปน อคฺคมคฺเคนาติ ตสฺส วเสน ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา’’ติ วทนฺโต เถโร อตฺตโน อรหตฺตปตฺตึ พฺยากโรติ. เตนาห ‘‘อาสวา นานุสฺสวนฺตี’’ติ. สโตติ อิมินา สติเวปุลฺลปฺปตฺตึ ทสฺเสติ. จกฺขุโต รูเป สวนฺตีติ จกฺขุวิญฺญาณวีถิยํ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถิยญฺจ รูปารมฺมณา อาสวา ปวตฺตนฺตีติ. กิญฺจาปิ ตตฺถ กุสลาทีนมฺปิ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรณกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตถา เสสวาเรสุ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรณกอสุจิมฺหิ นิรุโฬฺห อาสวสทฺโท. ‘‘อตฺตานํ นาวชานามี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โอมานปหานํ กถิต’’นฺติ อาห. เตน อาสเวสุ สมุทายุปลกฺขณํ กถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เสยฺยมานาทิปฺปหาเนน วินา หีนมานํเยว ปชหติ. ปชานนาติ ‘‘นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ วุตฺตปชานนสมฺปนฺโน โหตีติ.

สรูปเภทโตปีติ ‘‘จตฺตาโร’’ติ เอวํ ปริมาณปริจฺเฉทโตปิ. อิทํ ภควา ทสฺเสนฺโต อาหาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ จ ‘‘อยมฺปิ โข’’ติอาทิวจนํ สนฺธายาห.

อสมฺภินฺนาย เอวาติ ยถานิสินฺนาย เอว, อวุฏฺฐิตาย เอวาติ อตฺโถ. ปุคฺคลโถมนตฺถนฺติ เทสนากุสลานํ อานนฺทตฺเถราทีนํ ปุคฺคลานํ ปสํสนตฺถํ อุกฺกํสนตฺถํ. ธมฺมโถมนตฺถนฺติ ปฏิปตฺติธมฺมสฺส ปสํสนตฺถํ. เตปีติ อานนฺทตฺเถราทโย ภิกฺขูปิ. ธมฺมปฏิคฺคาหกา ภิกฺขู. อตฺเถติ สีลาทิอตฺเถ. ธมฺเมติ ปาฬิธมฺเม.

อสฺสาติ ภควโต. อานุภาวํ กริสฺสติ ‘‘ทิวสญฺเจปิ ภควา’’ติอาทินา. นนฺติ สาริปุตฺตตฺเถรํ. อหมฺปิ ตเถว โถเมสฺสามิ ‘‘สา หิ ภิกฺขู’’ติอาทินา. เอวํ จินฺเตสีติ เอวํ วกฺขมาเนน ธมฺมทายาทเทสนาย จินฺติตากาเรน จินฺเตสิ. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. เอกชฺฌาสยายาติ สมานาธิปฺปายาย. มติยาติ ปญฺญาย. อยํ เทสนา อคฺคาติ ภควา ธมฺมเสนาปตึ คุณโต เอวํ ปคฺคณฺหาตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

ปกาเสตฺวาติ คุณโต ปากฏํ ปญฺญาตํ กตฺวา สพฺพสาวเกหิ เสฏฺฐภาเว ฐเปตุกาโม. จิตฺตคติยา จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสมานคติกตฺตาธิฏฺฐาเนน. กถํ ปน กาโย ทนฺธปฺปวตฺติโก ลหุปริวตฺเตน จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตวิปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ โหติ. น หิ ตทา จิตฺตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส ขเณน วตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปนาธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ, เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกติปยจิตฺตวาเรเหว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปติ โหติ, เอวํ ปวตฺตรูปตา วิญฺญายตีติ.

อธิปฺปายานุรูปเมว ตสฺส ภควโต โถมนาย กตตฺตา. อิทํ นาม อตฺถชาตํ ภควา ปุจฺฉิสฺสตีติ ปุพฺเพ มยา อวิทิตํ อปสฺสํ. อาสยชานนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ พฺยากโรนฺเตน สตฺถุ อชฺฌาสโย คหิโต โหตี’’ติ เอวํ สตฺถุ อชฺฌาสยชานนตฺถํ. ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต ภควา ปฐมํ ปญฺหํ อนุโมทิ ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตเนว ปฐมปญฺหวิสฺสชฺชนสฺส สมฺปฏิจฺฉิตภาวโต.

เอตํ อโหสีติ เอตํ ปริวิตกฺกนํ อโหสิ. อสฺสาติ กฬารขตฺติยสฺส ภิกฺขุโน. ธมฺเม ทหตีติ ธมฺมธาตุ, สาวกปารมีญาณํ, สาวกวิสเย ธมฺเม ทหติ ยาถาวโต อชิเต กตฺวา ฐเปตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมธาตู’’ติอาทิ. สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกเมว วิสเย. โคจรธมฺเมติ โคจรภูเต เญยฺยธมฺเม.

กฬารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.