๕. ภูมิชสุตฺตวณฺณนา

๒๕. ปุริมสุตฺเตติ อนนฺตเร ปุริเม สุตฺเต. วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ ปทตฺเถ ตโต วิสิฏฺฐํ อนิทฺทิสิตฺวา อิตรํ อตฺถโต วิภาเวตุํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติอาทิมาห. น เกวลํ ผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, อถ โข ผสฺสสฺส สหการีการณภูตอญฺญปจฺจยา จ อุปฺปชฺชตีติ. กาเยนาติ โจปนกาเยน, กายวิญฺญตฺติยาติ อตฺโถ. สา หิ กามํ ปฏฺฐาเน อาคเตสุ จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เกนจิ ปจฺจเยน เจตนาย ปจฺจโย น โหติ. ยสฺมา ปน กาเย สติ เอว กายกมฺมํ นาม โหติ, นาสติ, ตสฺมา สา ตสฺสา สามคฺคิยภาเวน อิจฺฉิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘กาเยนปิ กริยมานํ กรียตี’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘กาเย วา, หานนฺท, สติ กายสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ. วาจายปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มนสาติ ปาตุภูเตน มนสา, น มนมตฺเตนาติ. อตฺตนา ปเรหิ อนุสฺสาหิเตน. ปเรนาติ ปเรน อนุสฺสาเหน. สมฺปชาเนนาติ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตวเสน ปชานนฺเตน. อสมฺปชาเนนาติ ตถา น สมฺปชานนฺเตน. ตสฺสาติ สุขทุกฺขสฺส. กายสญฺเจตนาเหตูติ กายกมฺมนิมิตฺตํ, กายิกสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. เอส นโย เสสสญฺเจตนาสุปิ. อุทฺธจฺจสหคตเจตนา ปวตฺติยํ วิปากํ เทติเยวาติ ‘‘วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา วจีทฺวาเรติ เอตฺถ ‘‘กามาวจรกุสลากุสลวเสน วีสติ เจตนา ลพฺภนฺตี’’ติ อิทํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. รูปารูปเจตนาหีติ รูปาวจรารูปาวจรกุสลเจตนาหิ. ตปฺปจฺจยํ ยถารหนฺติ อธิปฺปาโย. ตาปิ เจตนาติ ยถาวุตฺตา เอกูนวีสติ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ กุสลานมฺปิ ปเคว อิตราธิฏฺฐหิตาวิชฺชสฺเสว อุปฺปชฺชนโต, อญฺญถา อนุปฺปชฺชนโต. ยถาวุตฺตเจตนาเภทนฺติ ยถาวุตฺตํ กายเจตนาทิวิภาคํ. ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สรเสเนว ปวตฺตมาโน. ปเรหิ การิยมาโนติ ปเรหิ อุสฺสาหิโต หุตฺวา กยิรมาโน. ชานนฺโตปีติ อนุสฺสวาทิวเสน ชานนฺโตปิ. กมฺมเมว ชานนฺโตติ ตทา อตฺตนา กริยมานกมฺมเมว ชานนฺโต.

จตูสูติ ‘‘สามํ วา ปเร วา สมฺปชาโน วา อสมฺปชาโน วา’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ยถาวุตฺเต เอกูนวีสติเจตนาธมฺเม อสงฺขาริกสสงฺขาริกภาเวน สมฺปชานกตาสมฺปชานกตภาเวน จตุคุเณ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ฉสตฺตติ เทฺวสตา เจตนาธมฺมา’’ติ. เยสํ สหชาตโกฏิ ลพฺภติ, เตสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิ ลพฺภเตวาติ ‘‘อุปนิสฺสยโกฏิยา อนุปติตา’’ติอิจฺเจว วุตฺตา. เตติ ยถาวุตฺตา สพฺเพปิ ธมฺมา. โส กาโย น โหตีติ เอตฺถ ปสาทกาโยปิ คเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยสฺมึ กาเย สตี’’ติอาทิ. โส กาโย น โหตีติ โส กาโย ปจฺจยนิโรเธน น โหติ. วาจาติ สทฺทวาจา. มโนติ ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ. อิทานิ กมฺมวเสเนว โยเชตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอเสว นโย ‘‘วาจาปิ ทฺวารภูตา มโนปิ ทฺวารภูโต’’ติ. ขีณาสวสฺส กถํ กาโย น โหติ, น ตสฺส กายกมฺมาธิฏฺฐานนฺติ อธิปฺปาโย. อวิปากตฺตาติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อตฺโถ. กาโย น โหตีติ วุตฺตํ อกมฺมกรณภาวโต.

ตนฺติ กมฺมํ. เขตฺตํ น โหตีติ ตสฺส ทุกฺขสฺส อวิรุหนฏฺฐานตฺตา. วิรุหนฏฺฐานาทโย พฺยติเรกวเสน วุตฺตา. เตนาห ‘‘น โหตี’’ติ. การณฏฺเฐนาติ อาธารภูตการณภาเวน. สญฺเจตนามูลกนฺติ สญฺเจตนานิมิตฺตํ. วิรุหนาทีนํ อตฺถานนฺติ ‘‘วิรุหนฏฺเฐนา’’ติอาทินา วุตฺตานํ อตฺถานํ. อิมินา วิรุหนาทิภาเวน เวทนา ‘‘สุขทุกฺขเวทนา’’ติ กถิตา, นยิธ เชฏฺฐลกฺขณํ สุขทุกฺขํ นิปฺปโยชกสฺส สุขสฺส ทุกฺขสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา. อุเปกฺขาเวทนาเปตฺถ สุขสณฺหสภาววิปากภูตา เวทนาว.

ภูมิชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.