๓. ตติยวคฺโค

๑. เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๗. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา เทวปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนายํ.

เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา

๒๖๘. ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก วิรูปวณฺโณ. โอโกฏิมโกติ รสฺสภาเวน อวรโกฏิมโก. สกฺเกน คหิตนามเมเวตํ, น ปน โส ตถารูโป โกจิ ยกฺโข. เตนาห ‘‘เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา โส ตถารูโป หุตฺวา อาคโตติ อาห ‘‘สกฺโก กิรา’’ติ. กถํ ปเนตฺถ ญายติ ‘‘โส เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา, น ปเนโส อวรุทฺธกยกฺโข’’ติ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวรุทฺธกยกฺขา ปนา’’ติอาทิมาห. เทวานํ วจนํ สุตฺวา. ผรุเสนาติ ผรุสสมาจาเรน. ‘‘โก นาม มยฺหํ อาสเน สนฺนิสินฺโน’’ติ อกฺขนฺตึ อนุปฺปาเทนฺโต ขนฺติยํ ฐตฺวา. พลวจิตฺตีการนฺติ ครุตรํ สกฺการพหุมานํ. นีจวุตฺติยาติ ปรมนิปจฺจกาเร สุวูปสมเน จ ทสฺสิยมาเน. สกฺกสฺส ตาย เอว อาจารสมฺปตฺติยา สกฺกาสเน ฐาตุํ, อตฺตโน จ อาวิกาตุํ อสกฺโกนฺโต อนฺตรธายิ. อุปหตจิตฺโตมฺหีติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยาสพฺภาวโต ปรสฺมึ อุปหตจิตฺโตมฺหีติ สกฺโก อตฺตโน สภาวํ วทติ. โกธวเส วตฺเตตุนฺติ โกเธน อตฺตโน วเส นิพฺพตฺเตตุํ น สุกโรมฺหิ, อถ โข โกธํ มยฺหํ วเส น วตฺเตมีติ อธิปฺปาโย. จิรํ น กุชฺฌามีติ ยทิ เม กทาจิ โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โกธํ อนุวตฺเตนฺโต จิรกาลํ น กุชฺฌามิ. น อุปนยฺหามีติ อนฺโต สเจ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว จ นํ ปฏิวิเนยฺยนฺติ ตํ เม ปุพฺเพว วตํ ปริปูริตํ.

ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๙. อาพาธิโกติ อาพาโธ อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. วาเจสีติ สิกฺขาเปสิ. สมฺพโร นาม อสุรมายาย อาทิปุริโส ปุราตโน อสุรินฺโท. ตํ สนฺธายาห ‘‘ยถา สมฺพโร’’ติอาทิ. เอวํ ปจฺจติ อญฺโญปิ มายาวี มายํ ปโยเชตฺวา. อุปวาทนฺตราโย นาม ขมาปเน สติ วิคจฺฉติ, ปากติกเมว โหตีติ อาห ‘‘เอวมสฺส ผาสุ ภเวยฺยา’’ติ. เตนาติ เวปจิตฺตินา สมฺพรวิชฺชาย อทาเนน วญฺจิตตฺตา. ตถา อกตฺวาติ อิสีนํ สนฺติกํ เนตฺวา ขมาปนวเสน กาตพฺพํ อกตฺวา.

สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

๒๗๐. สมฺปโยเชสุนฺติ อญฺญมญฺญํ วาจสิกํ ผรุสํ ปโยเชสุํ. เตนาห ‘‘กลหํ อกํสู’’ติ, วิวาทํ อกํสูติ อตฺโถ. อติกฺกมฺมวจนนฺติ วจีสํวรํ อติกฺกมิตฺวา วจนํ. ยสฺมา อจฺจเย เทสิยมาเน ตํ ขีณยติ อญฺญมญฺญสฺส ขมมานสฺส ขมนํ ปฏิคฺคณฺหโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิคณฺหาตีติ น ขมตี’’ติ. ตุมฺหากํ วเส วตฺตตุ, วิเสวิตํ อกตฺวา ยถากามกรณีโย โหตุ. มิตฺตธมฺโม อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘มิตฺโต’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘มิตฺตธมฺเม’’ติ. กรณวจนนฺติ ‘‘มิตฺเตหี’’ติ กรณวจนํ ภุมฺมตฺเถ. เตนาห ‘‘มิตฺเตสู’’ติ. ยถา นิพฺพตฺตสภาวสฺส ภาวโต อญฺญถตฺตํ ชรา, เอวํ มิตฺตภาวโต วุตฺตวิปริยาโย อมิตฺตธมฺโม ชราปริยาเยน วุตฺโต. อคารยฺหํ อนวชฺชํ สพฺพโส ปหีนกิเลสํ. เตนาห ‘‘ขีณาสวปุคฺคล’’นฺติ.

อจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา

๒๗๑. โกโธ ตุเมฺห มา อภิภวีติ เอตฺถ โกเธน อนภิภวนียตฺตํ ขนฺติเมตฺตากรุณาทิตปฺปฏิปกฺขธมฺมปริพฺรูหเนน. ตถา หิ ตํสมงฺคิโน โกโธ อภิภุยฺยตีติ อาห ‘‘ตุเมฺหว โกธํ อภิภวถ. กุชฺฌนฺตานํ มา ปฏิกุชฺฌิตฺถา’’ติ. ปฏิปทาติ เอสา ปฏิปตฺติ. เมตฺตาติ อปฺปนาปฺปตฺตา เมตฺตา. ตทุปจาโร เมตฺตาปุพฺพภาโค. น วิหึสติ กิญฺจิ เอตายาติ อวิหึสา. กรุณาติ อปฺปนาปฺปตฺตกรุณา เวทิตพฺพา. ตทุปจาโร กรุณาปุพฺพภาโค. ลามกชนนฺติ ขนฺติอาทีสุ โยนิโสมนสิการาภาเวน คารยฺหสมาจารสมาโยเคน จ นิหีนํ ชนํ. ปจฺจยปริสุทฺธิยา โกโธ อภิมทฺทมาโน ปุคฺคลํ อภิมทฺทติ, ตสฺส โส ปฏิสงฺขานภาวนาพเลหิ สมฺมเทว ปหาตพฺโพติ.

อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

สกฺกสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย สคาถาวคฺควณฺณนา.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.