๑๑. สกฺกสํยุตฺตํ

๑. ปฐมวคฺโค

๑. สุวีรสุตฺตวณฺณนา

๒๔๗. อภิยํสูติ ยุทฺธสชฺชาภิมุขา หุตฺวา คจฺฉึสุ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสุรานํ อภิยาเน อยํ ทานิ วุจฺจมานา อนุปุพฺพโต กถา. เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวาติ เตตฺตึส ปุริเส ปุญฺญกิริยาย สหายภูเต คเหตฺวา. ‘‘ยาวชีวํ มาตาปิตุภโร อสฺส’’นฺติอาทินา สมาทินฺนานิ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา. อธิคณฺหนฺตํ อภิภวนฺตํ. ปุตฺตหตายาติ หตปุตฺตาย. สา สุรา น โหติ, น สุรํ ปิวิมฺหาติ อธิปฺปาโย. ตโต ปฏฺฐายาติ ‘‘น สุรา’’ติ วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย. ‘‘น สุรนฺติ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา’’ติ เกจิ. เหฏฺฐิมตเล อนฺโตภูมิยํ อายามโต ทสโยชนสหสฺสํ.

อุรคาทิสหจริตานิ ฐานานิ อุรคาทีนีติ อาห ‘‘อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสู’’ติ. ปฐมาลินฺเทติ ปฐเม ปริภณฺเฑ. ปญฺจโยชนสหสฺสวิตฺถารปุถุพหลาหิ สิเนรุสฺส จตูสุปิ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปริภณฺฑา. สิเนรุสฺส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ ปสฺเส ยุคนฺธราทีสุ ปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร มหาทีเป จ ลภิตพฺพสฺส มหโต อตฺถสฺส วเสน มหตฺถา. กุปิตาวิลจิตฺตาติ กุปิเตน โกเปน อากุลจิตฺตา. ยุทฺเธสีติ ยุทฺเธสิโน. เสเสสูติ เสเสสุ ปริภณฺเฑสุ. เสสาติ สุปณฺณาทโย.

วมฺมิกมกฺขิกาติ สปกฺขิกอุปจิกา. โอสกฺกิตฺวาติ ปิฏฺฐิภาเคน นิวตฺติตฺวา.

ปมาทํ อาปาเทสีติ สกฺกสฺส อาณาย ปมาทํ อาปชฺชิ. สฏฺฐิโยชนํ วิตฺถาเรน. สุวณฺณมหาวีถินฺติ สุวณฺณมยภูมิชคติวีถึ.

อนุฏฺฐหนฺโตติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ อกโรนฺโต. อวายมนฺโตติ วายามํ เจตสิกวีริยํ อกโรนฺโต. กิญฺจิ กิจฺจนฺติ กสิวาณิชฺชาทิเภทํ อญฺญตรํ กิจฺจํ กตฺตพฺพกมฺมํ. วรนฺติ ปวรํ. เตนาห ‘‘อุตฺตม’’นฺติ. ตญฺจ โข กสิตพฺพฏฺฐานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โอกาส’’นฺติ. กมฺมํ อกตฺวาติ กิญฺจิปิ ชีวิตเหตุภูตํ กมฺมํ อกตฺวา. ชีวิตฏฺฐานํ นามาติ ตสฺส ชีวิตสฺส เหตุ นาม. นิพฺพานสฺส มคฺโคติ นิพฺพานสฺส อธิคมุปายภูโต มคฺโค.

สุวีรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สุสีมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๘. อนฺตเรติ อพฺภนฺตเร. เอวํนามกนฺติ ‘‘สุสีโม’’ติ เอวํนามกํ. เอกํ ปุตฺตเมว อญฺญตรํ อตฺตโน ปุตฺตเมว.

สุสีมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. สมุปพฺยูโฬฺหติ อุภินฺนํ สห เอว สมาคโม, ภุสํ วา พฺยูโฬฺหติ อตฺโถ. ภุสา ปนสฺส พฺยูฬฺหตา ทฺวินฺนํ เสนานํ สมาคนฺตฺวา สมฺปิณฺฑิตภาเวนาติ อาห ‘‘สมฺปิณฺฑิโต ราสิภูโต’’ติ. ปจฺฉิมนฺโตติ รถปญฺชรสฺส ปรนฺโต ปจฺฉิมนฺโต ปจฺฉิมโกฏฺฐาโส. รถสนฺธิโตติ รถปญฺชรสฺส กุพฺพเรน สทฺธึ สมฺพนฺธนฏฺฐานโต. ตเทว ปมาณนฺติ ตเทว ‘‘ทิยฑฺฒโยชนสตายาโม’’ติ วุตฺตปฺปมาณเมว. ทิคุณํ กตฺวาติ ‘‘ปจฺฉิมนฺโต สตโยชโน’’ติอาทินา ทิคุณํ กตฺวา. จนฺทมณฺฑลสูริยมณฺฑลกิงฺกิณิกชาลาทิเภทสฺส เสสาลงฺการสฺส. ปสฺสนฺตานํ เทวานํ. ราชา โนติ อมฺหากํ ราชา เทวเสฏฺโฐ. ทุติยํ อาสนํ ลภตีติ สกฺเก นิสินฺเน ตสฺส อนนฺตรํ ทุติยํ อาสนํ ลภติ. ตสฺมา เทวเสฏฺฐตาย สกฺโก วิย คารวฏฺฐานิโย, ยโต สกฺโก ‘‘ตสฺส ธชคฺคํ อุลฺโลเกยฺยาถา’’ติ อาห. เอส นโย เสเสสุปิ. อสุเรหิ ปราชิโตติ อสุเรหิ ปราชยํ อาปาทิโต. รชธชํ ทิสฺวาติ ปรเสนาย อุปคจฺฉนฺติยา อุฏฺฐิตรชมตฺตมฺปิ ทิสฺวา ฐิโตปิ ตํ รชธชํ ทิสฺวา ภีรุภาเวน ปลายนธมฺโม.

ยสฺส ธชคฺคปริตฺตสฺส. อานุภาโว วตฺตติ อสมฺมุขีภูตาหิปิ เทวตาหิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต. โจรภยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน โรคภยาทีนญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ วิธินา ภาวิเต ปริตฺตสฺส อตฺเถ อุปจารชฺฌานาทีนมฺปิ อิชฺฌนโต.

ทีฆวาปีนามเก คาเม เจติยํ ทีฆวาปิเจติยํ. มุทฺธเวทิกา นาม หมฺมิยํ ปริกฺขิปิตฺวา กตเวทิกา. พุทฺธคตํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริตฺตรกฺขคุตฺตึ อาห. ปริตฺตสฺส อานุภาเวน เทฺว อิฏฺฐกา…เป… อฏฺฐํสุ. ตถา หิ ตสฺมึ นิสฺเสณิยํ ฐิเต…เป… อฏฺฐํสูติ.

ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. ‘‘มหานุภาวตาย อสุรานํ จิตฺตเวปเนน เวปจิตฺตี’’ติ วทนฺติ. อิสีหิ ปน อภยํ ยาจิเต ‘‘ภยเมว ททามี’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘อกฺขยํ โหตุ เต ภย’’นฺติ อภิสปวเสน วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เวปนจิตฺตตาย ‘‘เวปจิตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ยํ โลกิยา ‘‘ปุโลโม’’ติ จ วทนฺติ. นิปาตปทานิปิ กานิจิ อตฺถวิเสสโชตกานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘นิปาตมตฺต’’นฺติ เหตุอตฺถาทีนเมตฺถ อสมฺภวโต. ตนฺติ สกฺกํ เทวานมินฺทํ. กณฺเฐ ปญฺจเมหีติ กณฺฐพนฺธนปญฺจเมหิ, วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส. จิตฺเตเนวาติ ‘‘อิมํ พนฺธามิ, อยํ พชฺฌตู’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺเตเนว. พชฺฌติ พทฺโธ โหติ, อยํ เทวานุภาโว. มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ทสหีติ ‘‘โจโรสี’’ติอาทินา อิธ วุตฺเตหิ ทสหิ. เตนาห ‘‘อิเมหี’’ติ. นิพฺพตฺติตฺวา จิรกาลตํ อุปาทาย ขุํสนวเสน วทติ ‘‘ชรสกฺกา’’ติ. น ตํ อกฺโกสํ มนสิ กโรติ ทีฆรตฺตํ ขนฺติโสรจฺเจสุ นิรุฬฺหอชฺฌาสยตฺตา. มหาปฏิคฺคหณนฺติ มหนฺตํ อุปสมพฺยญฺชนํ. อสฺสาติ เวปจิตฺตสฺส.

ปฏิสํยุเชติ ปฏิสตฺตุ หุตฺวา สํยุทฺธํ กเรยฺย. เตนาห ‘‘ปฏิปฺผเรยฺยา’’ติ. อุปสมํ…เป… มญฺเญ อุปสเมเนว ปจฺจตฺถิกสฺส นายกภูตสฺส โกธสฺส ปฏิเสธนโต. ตาทิเส หิ โกโธ ปฏิกิริยํ อลภนฺโต อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมติ. ยทา-สทฺโท เหตุอตฺโถ, น กาลตฺโถติ อาห ‘‘ยสฺมา ตํ มญฺญตี’’ติ. ตาวเทว เทฺว คาโว ยุชฺฌนฺเตติ ตสฺมึเยว ขเณ ทฺวีสุ โคเณสุ ยุชฺฌนฺเตสุ.

ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ อนนฺตเรว อสฺส วิโรธํ อนตฺถํ ปฏิพาหิตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส เจว สมฺปรายิกสฺส จ สํวิธานโต. ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ เสฏฺฐพลํ วิโรธปจฺจยํ อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. พาลโยคโต พาโล, ตสฺส พลํ พาลพลํ, อญฺญาณนฺติ อาห ‘‘พาลพลํ นาม อญฺญาณพล’’นฺติ. ตํ ยสฺส พลนฺติ ตํ อญฺญาณพลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส พลํ, อพลเมว ตํ ปญฺญาพเลน วิทฺธํเสตพฺพโต. ปฏิวตฺตา น วิชฺชตีติ ธมฺมฏฺฐํ ปฏิปฺผริตฺวา อภิภวิตฺวา ปวตฺตา นตฺถิ. ปฏิวจนมตฺตํ ปน โกจิ วเทยฺยาปิ, ตํ อการณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา วา’’ติอาทิมาห. พาลพลนฺติ ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา’’ติ วจนสฺส การณวจนํ. ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปฏิกุชฺฌนกสฺส. นานตฺตาวิตกฺกนโต อุภินฺนํ อตฺถํ. ติกิจฺฉนฺตนฺติ อนตฺถปฏิพาหนมุเขน ปณฺฑิตกิจฺจกรเณน ปฏิเสเธนฺตํ. ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอวํ ปญฺญเปตุํ เหตุผลานํ อนวโพธโต จตุสจฺจธมฺเม อเฉกาติ.

เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๑. ‘‘เฉกตายา’’ติ วตฺวา ตสฺส วตฺตุํ เฉกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ กิรสฺสา’’ติอาทิมาห. คาหนฺติ ลทฺธึ. โมเจตฺวาติ ยสฺส ปุน ‘‘โจโร’’ติ อุตฺตริ วตฺตุํ น สกฺโกติ, เอวํ วิโมเจตฺวาติ ปฐมํ วตฺตุํ น สกฺกา. ครูติ ภาริยํ, ทุกฺกรนฺติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ ‘‘ปรสฺสา’’ติ วุตฺโต โส กิญฺจิ ปฐมํ วทนฺโต อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทติ นาม, ตํ ยถาสตฺติ วิทิตมโน ตสฺส อุตฺตริ วตฺตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘ปรสฺส วจนํ อนุคนฺตฺวา ปน ปจฺฉา สุขํ วตฺตุ’’นฺติ. อปิ จ อสุรินฺเทน ‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโย’’ติ ปฐมํ วุตฺตํ, วิเสโส จ ปุพฺพํ อุปเนนฺตํ อนุวตฺตติ. วจสิ กุสโล สกฺโก เทวราชา ตํ วิเสสํ เตเนว ปุพฺพํ อุปนยาเปนฺโต อุปลาปนวเสน ‘‘ตุเมฺห เขฺวตฺถา’’ติอาทิมาห. ปุพฺพเทวาติ สกฺกปมุขาย เทวปริสาย โลเก ปุพฺเพว อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ ปสํสวจนํ. เวปจิตฺตึ สนฺธาย ‘‘ตุเมฺห’’ติ ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา ‘‘ตุมฺหากํ ตาว ปเวณิอาคตํ ภณถา’’ติ วุตฺตํ. คารวฏฺฐานิยตฺตา เวปจิตฺติโน พหุวจนปโยโค. ทณฺเฑน อวจาโร อวจรณํ ทณฺฑาวจโร, นตฺถิ เอตฺถ วุตฺโต ทณฺฑาวจโรติ อทณฺฑาวจรา, สกฺเกน วุตฺตา คาถาโย.

สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. กุลาวกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๒. รถสทฺโทติ รถาลงฺการภูตานํ กิงฺกิณิกชาลาทีนํ สทฺโท. ตถา ธชสทฺโท. อาชานียสทฺโทติ อาชานียานํ หสิตสทฺโท จ. กรุณาสมาวชฺชิตหทโยติ ปาณานํ อนุปโรเธน ปณามิตจิตฺโต. อีสามุเขนาติ รถกปฺปรมุเขน. ปุญฺญปจฺจยนิพฺพตฺโตติ อุฬารํ สุวิปุลํ ปุญฺญํ ปจฺจยํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. น สชฺชติ กตฺถจิ อปฺปฏิฆฏฺฏเนน คจฺฉนฺโต. สิมฺพลิวเนนาติ สิมฺพลิวนมชฺเฌน. วิภคฺคํ นิมฺมถิตนฺติ อิโต จิโต วิภคฺคญฺเจว นิรวเสสโต มถิตญฺจ โหติ.

กุลาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๓. สุปจฺจตฺถิโกติ สุฏฺฐุ อติวิย ปจฺจตฺถิโก ปฏิสตฺตุ. คหิโตสีติ เทวปาเสน พนฺธิตฺวา คหิโต อสิ. พทฺโธว อโหสิ สกฺกสฺส ปุญฺญานุภาเวน. เจติยราชา กิร อิมสฺมึ กปฺเป ตโต ปุพฺเพ เกนจิ อวุตฺตปุพฺพํ ขรมุสาวาทํ อภาสิ, ตาวเทว วิรชฺฌิตฺวา มหาปถวิยา วิวเร ทิเน นิปติตฺวา อวีจิอคฺคิชาลานมินฺทนมโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เจติยรญฺโญ ปาปํ สนฺธายา’’ติ. มหาปาปานีติ มหนฺตานิ ครุตรานิ ปาปานิ. ตถา หิ เวปจิตฺติโน สปถกรเณ นิทสฺสนภาเวน เอตานิ อฏฺฐกถายํ อาคตานีติ.

นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๔. ทฺวารปาลรูปกานิ วิยาติ ทฺวารปาลากาเรน กตปฏิมาโย วิย. วายเมเถว, น อนฺตรา สํโกจํ อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. นิปฺผนฺนโสภเนสูติ นิปฺผนฺนภาเวน สุนฺทเรสุ. สพฺเพ หิ อนิปฺผนฺนา อตฺถา น โสภนฺติ. กิจฺจชาตาติ วิปฺปกตภาเวน สญฺชาตกิจฺจา. อกิจฺจชาโตติ อสญฺชาตกิจฺโจ กิจฺจรหิโต นาม นตฺถิ คมนฏฺฐิตสยนนิสชฺชาทิวเสน อุปฺปชฺชนกทุกฺขวิโนทนภาวโต. สํโยคปรมาเตฺวว สมฺโภคาติ อิเมสํ สตฺตานํ สํภุญฺชิตพฺพวตฺถูนิ นาม ปกติยา วิโรธสีลานิปิ อสํโยเคน วา อสุนฺทรานิปิ, ตานิ อภิสงฺขรณปจนสํโยชนปรมานิ เวทิตพฺพานิ ตถา สติ สมฺโภคารหภาวูปคมนโต. เตนาห ‘‘ปาริวาสิกโอทนาทีนี’’ติอาทิ. อุณฺหาเปตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพยุตฺเต ปริภชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย.

เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๕. ชามาติกา วุจฺจติ ธีตุปติ, สสุโร ภริยาย ปิตา, ตสฺมา อิเม อนฺตรวตฺติโน เทฺว ชนา สกฺกเวปจิตฺติโน สุชาย วเสน ชามาติกสสุรา. ‘‘จิรทิกฺขิตาน’’นฺติ ทิกฺขิตฺวา ปพฺพชิตฺวา จิรกาลานํ วตสมาทานวเสน อิโต พาหิรกานํ ปพฺพชิตานนฺติ อาห ‘‘จิรสมาทินฺนวตาน’’นฺติ. อิโต ปฏิกฺกมาติ อิโต ยถาฐิตฏฺฐานโต อเปหิ อปกฺกม. น ปฏิกฺกูลสญฺญิโน คุเณ คารวโยคโต. เทวา หิ เยภุยฺเยน ‘‘มยํ ปุพฺเพ คุณวนฺเต ปยิรุปาสิตฺวา เตสํ โอวาเท ฐตฺวา ปุญฺญานิ อุปจินิตฺวา อิธูปปนฺนา’’ติ คุณวนฺเตสุ อาทรภาวํ อุปฏฺฐเปนฺติ.

อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๖. จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตปาทสมนฺตา มหาสมุทฺทตีรปิฏฺฐิยํ. ยเถว สิเนรุสมีเป มหาสมุทฺโท อนุปุพฺพนินฺโน อนุปุพฺพโปโณ อนุปุพฺพปพฺภาโร, เอวํ เยภุยฺเยน จกฺกวาฬปาทสมีเปปิ. เตนาห ‘‘รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลุกปุลิเน’’ติ. วุตฺตปฺปการาสูติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตปฺปการาสุ. อสฺสมปเทนาติ อสฺสมปทเวมชฺเฌน. เอวํ จินฺตยึสูติ ‘‘ยํ นูน มย’’นฺติอาทินา ยถา ปาฬิยํ อาคตํ, เอวํ มนฺตยึสุ.

อิจฺฉิตกโรติ ยทิจฺฉิตกรณํ. ทุฏฺฐานนฺติ ทุราสยานํ. เต ปน ทุฏฺฐชฺฌาสยา วิรุทฺธา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทุฏฺฐานํ วิรุทฺธาน’’นฺติ. ปวุตฺตนฺติ พีชํ สนฺธาย วปิตํ. เตนาห ‘‘เขตฺเต ปติฏฺฐาปิต’’นฺติ.

สายมาสภตฺตนฺติ สายํ อสิตพฺพโภชนํ. ยถาวารํ ภกฺขิตเมตํ เทวานํ วิย สุขุมํ คุรุวาสญฺจ น โหตีติ ‘‘ภตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เคลญฺญชาตนฺติ สญฺชาตเคลญฺญํ. เวปตีติ กมฺปติ ปเวธติ.

สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

๑. วตปทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๗. สมาทาตพฺพโต วตานิ, อญฺญมญฺญํ อสงฺกรสภาเวน ปพฺพชิตพฺพโต ปทานิ, ตโต เอว อสํกิณฺณภาคาติ กตฺวา ‘‘วตโกฏฺฐาสานี’’ติ วุตฺตํ. สมตฺตานีติ ปุญฺญวิเสสตาย ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตเนน กิตฺติสญฺญาเนน จ สมํ อตฺตานิ สมตฺตานิ. ปริปุณฺณานีติ อขณฺฑาทิภาเวน สพฺพโส ปุณฺณานิ. สมาทินฺนานีติ ตตฺถ สกฺกจฺจการิตาย สมฺมา อาทินฺนานิ. มาตุลานีติ ปิตุภคินี, น ยา กาจิ มาตุลสฺส ภริยา กุลเชฏฺฐกานํ อธิปฺเปตตฺตา, ภริยาปิ วา มาตุลสมฺพนฺธโต คเหตพฺพา, ตถา สติ มหาปิตุภริยาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

อาทิ-สทฺเทน เชฏฺฐภคินีนํ สงฺคโห. อปจิติการโกติ เตสํ ปจฺจุฏฺฐานกโร. โย โกจิ ททนฺโตปิ สาเปกฺโข เทติ, โส มุตฺตจาโค น โหติ, อยํ ปน น เอวนฺติ ‘‘มุตฺตจาโค โหตี’’ติ วุตฺตํ. วิสฺสฏฺฐจาโคติ นิรเปกฺขปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ยถา ปาณาติปาตพหุโล ‘‘โลหิตปาณี’’ติ วุจฺจติ, ตถา ทานพหุโล ‘‘ปยตปาณี’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘เทยฺยธมฺมทานตฺถาย สทา โธตหตฺโถ’’ติ. โวสฺสคฺครโตติ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชเน อภิรโต. ปเรหิ ยาจิตพฺพารโหติ ปเรหิ ยาจิตุํ ยุตฺโต อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส ตาวเทว วิสฺสชฺชนโต. ทาเนเนว ยุตฺโตติ สพฺพกาลํ ทาเนเนว ยุตฺโต อภิณฺหํ ปวตฺตมหาทานตฺตา. ทาเน จ สํวิภาเค จาติ ปรสฺส สมฺปุณฺณํ กตฺวา ปริจฺจชนสงฺขาเต ทาเน จ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต สํวิภชนสงฺขาเต สํวิภาเค จ รโต อภิรโต.

วตปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา

๒๕๘. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต, มนุสฺสตฺตํ วา ปตฺโต. อาวสถนฺติ นิวาสฏฺฐานํ กาเรตฺวา อทาสิ, ตสฺมา วาสํ อทาสีติ วาสโว. อตฺถ-สทฺโท อิธ การณปริยาโยติ อาห ‘‘สหสฺสมฺปิ การณาน’’นฺติ. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโตว. วินิจฺฉินติ, ตสฺมา สหสฺสํ ปญฺญาอกฺขีนิ เอตสฺสาติ สหสฺสกฺโข. มฆํ วุจฺจติ ธนํ, ตํ ปน สทฺธาสงฺขาตํ มฆํ อสฺส อตฺถีติ มฆวา. ปุเร ทานํ ททาตีติ ปุรินฺทโท อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา. ปุญฺญานิ กาตุํ สกฺโกตีติ สกฺโก.

สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๙. โสติ สกฺโก เทวราชา. พหุวจเน วตฺตพฺเพ เอกวจนํ วุตฺตํ. วุจฺจตีติ วจนํ, อตฺโถ. ตสฺมา พหุวจเนติ พหุมฺหิ อตฺเถติ อตฺโถ. ยถา ปฏิปชฺชนฺโต อนุกฺกเมน เต ธมฺเม สมาทิยิตฺวา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺโก กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนนฺตเรติ สกฺกภาวสฺส อตีตานนฺตเร อตฺตภาเว. ตํ สพฺพนฺติ สกฺกสฺส มฆมาณวกาเล สมฺมาปฏิปตฺตึ, ตาย สกฺกภาวูปคมนญฺจาติ ตํ สพฺพํ. วุตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๖๐. มนุสฺสทลิทฺโทติ มนุสฺเสสุ ทุคฺคโต. มนุสฺสการุญฺญตนฺติ มนุสฺเสสุ ปรมนิหีนตํ. มนุสฺสกปโณติ มนุสฺเสสุ วา ปรมนิหีโน. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ตสฺมึ อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน. ลามกโต จินฺเตนฺตีติ ตสฺส ปุริมวตฺถุํ นิสฺสาย หีนโต จินฺเตนฺติ. กเถนฺตีติ ตเมว ปเรสํ กเถนฺติ. วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาริกํ กโรนฺติ. สพฺพทา ปริจฺฉิชฺช ปริวารสมฺปนฺโน หุตฺวา อฑฺฒฏฺฐรตเน หตฺถิกฺขนฺเธ มหจฺจราชานุภาเวน นิสินฺนตฺตา ชนกาเยน สมุลฺโลกิยมาโน. อวลมฺพนฺตีติ โอลมฺพนฺติ. วนฺทนมตฺตํ วา นาโหสิ, อญฺญทตฺถุ ปจฺเจกพุทฺธโต อตฺตโน สมานาทรกิริยํ ปจฺจาสีสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส’’ติอาทิ. กฺวายนฺติ โก อยนฺติ พฺยาปนฺนวเสน วทติ. กาฬรตฺเตหิ สุตฺเตหิ สิพฺพิตตฺตา วณฺณวิการํ ทิสฺวา ‘‘กุฏฺฐิจีวรานิ ปารุโต’’ติ อาห. มหานิรเย นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ ปจฺจนุโภติ. ตทนุรูปปาปกมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ลทฺโธกาเสน ราชคเห…เป… ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. กามญฺจ เอตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ กุสลกมฺเมเนว, ตสฺส ปน อกุสลกมฺมสฺส วิปากิโน พลวภาวโต วุตฺตํ ‘‘วิปากาวเสเสนา’’ติ. เตนาห ‘‘คหิตกาลโต…เป… นิกฺขนฺโต’’ติ. ภิกฺขาย จริตุํ สมตฺถกาลโต ปฏฺฐาย โรคสฺส พลวตาย มํสานิ…เป… ปตนฺติ. ญาณํ เปเสตฺวาติ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา ภาวนาญาณํ นิพฺพานํ ปฏิเปเสตฺวา ปวตฺเตตฺวา. อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. จุมฺพฏนฺติ ปาทจุมฺพฏํ. กุฏฺฐิโน หิ สกลปาทตลํ มา รุชีติ จุมฺพฏํ กตฺวา ตํ ปาทตเล พนฺธิตฺวา คจฺฉนฺติ, มตฺติกปาตึ ภินฺทิตฺวา วิย ตถา นิหีนมนุสฺสตฺตภาวโต จวิตฺวา สุวณฺณปาตึ ปฏิลภนฺโต วิย เทวตฺตภาวํ คณฺหนฺโต จุติจิตฺตโต ทุติยจิตฺตวาเร อาทานจิตฺตกฺขเณ เทวโลเก นิพฺพตฺโต.

มคฺเคนาคตาติ มคฺคาธิคมเนน อาคตา อุปฺปนฺนา. อริยกนฺตสีลนฺติ อริยานํ กนฺตํ มนาปํ มโนรมํ สีลธมฺมํ. อริยานํ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา วิย อธิสีลสิกฺขาปิ สพฺพา อติวิย กนฺตา เอวาติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ อิมสฺมึ โสตาปนฺนสฺส ภวสงฺขาเต อตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาเน. ปญฺจสีลมฺปิ ยสฺมา ทิฏฺฐิ วิย ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ.

ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา

๒๖๑. อารมนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อารามา, มโนรมา อุปวนาทโย. เต เอว เจเตนฺติ เอตฺถ สทฺธาย อตฺตโน ปีติโสมนสฺสํ สนฺธหนฺตีติ เจติยาติ จ วุจฺจนฺติ. มนุสฺสรมณียภาวสฺสาติ มนุสฺสานํ อารมณียภาวสฺส. ตสฺส ปน สีลาทิคุณวเสน อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยานุภาวตาปิ โหตีติ ภควา ‘‘นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ อโวจ. อเจตนาย ภูมิยา รมณียตา นาม คุณวิสิฏฺฐานํ อริยานํ เสวนวเสน เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘อิทานิ…เป… คาเม วาติอาทิมาหา’’ติ.

รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ยชมานสุตฺตวณฺณนา

๒๖๒. ยชนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส เทนฺตานํ. อฏฺฐุปฺปตฺติโก สุตฺตนิกฺเขโปติ ทสฺเสตฺวา อตฺถวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อคฺคนฺติ เสฏฺฐํ. เตหิ เตหิ วา ยถาลทฺธสปฺปิอาทโย มา นสฺสนฺตุ, อคฺคภาเวน คหิตานิ สปฺปิอาทีนิ เกวลํ อคฺคิมฺหิ ฌาปเนน, เทวา มนุสฺสา มิจฺฉาคาเหน มา นสฺสนฺตุ. ตกฺเกนาติ ตกฺกมตฺเตน. ‘‘กเถมา’’ติ อเมฺห มญฺญถ, อิทานิ ปสฺสถ, ปจฺจกฺขโต อยํ โว…เป… อาคจฺฉตีติ อาหํสูติ โยชนา.

อุปธิวิปากนฺติ อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. วิปฺผารวนฺตํ โหติ วิปุลปกฺขตาย. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหาพฺรหฺมุนา จ เอวํ โอวาโท ทินฺโน’’ติ.

ยชมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๓. อุฏฺฐหาติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ กโรหิ. เตนาห ‘‘วิจร, โลเก’’ติ. เจตสิกวีริยํ ปน ภควตา มตฺถกํ ปาปิตเมว. เตนาห ‘‘วิชิตสงฺคามา’’ติ. ทฺวาทสโยชนิกสฺส อุจฺจภาเวน. วิตฺถารโต ปน อายามโต จ อเนกโยชนสตสหสฺสปริมาณจกฺกวาฬํ อติพฺยาเปตฺวา ฐิตสฺส. ปนฺนภาราติ ปาติตภาร. นิกฺเขปิตพฺพโต ภาราติ อาห ‘‘โอโรปิตขนฺธา’’ติอาทิ. เต หิ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส สมฺปาตนฏฺเฐน ภารา นาม. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๒). ตเทกเทสา จ กิเลสาภิสงฺขารา. ปนฺนรสาย ปุณฺณมาย รตฺตินฺติ ยถา ปนฺนรสปุณฺณมาย รตฺติยํ ปริปุณฺณกาเล อุปกฺกิเลสวิมุตฺโต จนฺโท โสภติ, เอวํ ตว จิตฺตํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ โสภตีติ อธิปฺปาโย.

พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๔. ปุถุทฺทิสาติ พหุทิสา. กา ปน ตาติ อาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา จา’’ติ. อนุทิสาคหเณน เจตฺถ อุทฺธํ อโธปิ คยฺหตีติ จ ทสฺเสติ. ภูมิวาสิโนติ ภูมิปฏิพทฺธวุตฺติโน. เอเตน รุกฺขปพฺพตนิวาสิโนปิ คหิตา โหนฺติ. จิรรตฺตสมาหิตจิตฺเตติ อุปจารปฺปนาฌานานิ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานตาย จิรกาลํ สมาหิตจิตฺเต. อาปาณโกฏิกนฺติ ชีวิตปริยนฺตํ ยาวชีวํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อวเสสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สงฺคณฺหาติ. นิจฺจสีลวเสน ปญฺจหิ, นิยมสีลวเสน ทสหิ. ปิ-สทฺเทน ตโต กติปเยหิ อุโปสถสีลวเสน อฏฺฐหิปีติ ทสฺเสติ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมโต อนเปเตหิ. ปมุโขติ ปโมกฺโข.

คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๕. พฺรหฺมชาณุโกติ ทกฺขิณชาณุมณฺฑลํ ปถวิยํ ฐเปตฺวา วนฺทมาโน พฺรหฺมชาณุโก นาม ตถาภูโต หุตฺวา. ยชิตพฺพโต ยกฺโข, ปูชนีโย. เอวํ ปูชาวิเสสโยคโต สกฺโกติ อาห ‘‘โส ยกฺโขติ โส สกฺโก’’ติ. สกฺกสฺส นมกฺการภาชนภูตญฺหิ ปุจฺฉนฺโต มาตลิ ‘‘โก นาม โส ยกฺโข’’ติ อาห. คุณเนมิตฺตเกหีติ คุณเหตุเกหิ อนนฺตานิ หิ พุทฺธานํ นามานิ, ตานิ จ โข สพฺพานิปิ คุณเนมิตฺตกาเนว. อนนฺตคุณตฺตา. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ. –

ตสฺมา อโนมนามนฺติ ปริปุณฺณคุณนามนฺติ อตฺโถ. สมติกฺกเมนาติ สมฺมา สมุจฺฉินฺทนวเสน อติกฺกมเนน. กิเลสารีนํ อเปตจโยติ อปจโย, โส อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอเตสนฺติ อปจยารามา. เตนาห ‘‘วฏฺฏวิทฺธํสเน รตา’’ติ.

สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๖. ปูติมฺหิ เทเห มาตุ สรีเร สยนโต, อตฺตโน เอว วา ปูติเทหํ สรีรํ ตสฺมึ ฐิตตาย อวตฺถริตฺวา สยนโต ปูติเทหสยาติ โยชนา. กุณปเมฺหเตติ เอเต มนุสฺสา อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูเล มาตุกุจฺฉิสงฺขาเต กุณปสฺมึ ทส มาเส นิมุคฺคา. เตสํ กินฺนาม ตฺวํ ปิหยสีติ โยชนา. เอเตสํ เอตํ วิหยามีติ เอเตสํ อิสีนํ เอตํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วิหยามิ. อิทานิ ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ธญฺญํ โกฏฺเฐ น ปกฺขิปนฺติ ปกฺขิปิตพฺพสฺส จ อภาวโต. เตนาห ‘‘น หิ เอเตสํ ธญฺญ’’นฺติ. ปเรสํ นิฏฺฐิตนฺติ ปเรสํ คหิตํ สนฺตกํ เตสํ ปากาย นิฏฺฐิตํ. ภิกฺขาจารวตฺเตนาติ ปิณฺฑาจริยาย. เอสมานา ปริเยสนฺตา. เอวํ ปริยิฏฺเฐน. ยาเปนฺติ, น เอสนฺติ อเนสนํ. สุสมาทินฺนสุนฺทรวตาติ สุฏฺฐุ สมาทินฺนโสภนวตา.

เอวํ สุภาสิตภาสิโนติ คนฺถธุรวิปสฺสนาธุรานํ วเสน คุณปริมาณสุภาสิตสฺเสว ภาสนสีลา. อริเยน ตุณฺหีภูเตน ตุณฺหีภูตา. ตโต เอว มนสฺส สาติสยํ สมญฺจรา. คหิตทณฺเฑสุ ปรามาสาทิปยุตฺเตสุ ทณฺฑาทานาทิเหตุ อุปฺปชฺชนกกิเลสปริฬาหาภาวโต นิพฺพุตา. เตนาห ‘‘วิสฺสฏฺฐทณฺฑา’’ติ. สาทาเนสูติ สภวาทาเนสุ. อนาทานาติ ตพฺพิรหิตา. เตนาห ‘‘ภวโยนี’’ติอาทิ.

สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

๑. เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๗. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา เทวปุตฺตสํยุตฺตวณฺณนายํ.

เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา

๒๖๘. ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก วิรูปวณฺโณ. โอโกฏิมโกติ รสฺสภาเวน อวรโกฏิมโก. สกฺเกน คหิตนามเมเวตํ, น ปน โส ตถารูโป โกจิ ยกฺโข. เตนาห ‘‘เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา โส ตถารูโป หุตฺวา อาคโตติ อาห ‘‘สกฺโก กิรา’’ติ. กถํ ปเนตฺถ ญายติ ‘‘โส เอโก รูปาวจรพฺรหฺมา, น ปเนโส อวรุทฺธกยกฺโข’’ติ ยุตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวรุทฺธกยกฺขา ปนา’’ติอาทิมาห. เทวานํ วจนํ สุตฺวา. ผรุเสนาติ ผรุสสมาจาเรน. ‘‘โก นาม มยฺหํ อาสเน สนฺนิสินฺโน’’ติ อกฺขนฺตึ อนุปฺปาเทนฺโต ขนฺติยํ ฐตฺวา. พลวจิตฺตีการนฺติ ครุตรํ สกฺการพหุมานํ. นีจวุตฺติยาติ ปรมนิปจฺจกาเร สุวูปสมเน จ ทสฺสิยมาเน. สกฺกสฺส ตาย เอว อาจารสมฺปตฺติยา สกฺกาสเน ฐาตุํ, อตฺตโน จ อาวิกาตุํ อสกฺโกนฺโต อนฺตรธายิ. อุปหตจิตฺโตมฺหีติ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยาสพฺภาวโต ปรสฺมึ อุปหตจิตฺโตมฺหีติ สกฺโก อตฺตโน สภาวํ วทติ. โกธวเส วตฺเตตุนฺติ โกเธน อตฺตโน วเส นิพฺพตฺเตตุํ น สุกโรมฺหิ, อถ โข โกธํ มยฺหํ วเส น วตฺเตมีติ อธิปฺปาโย. จิรํ น กุชฺฌามีติ ยทิ เม กทาจิ โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ตํ โกธํ อนุวตฺเตนฺโต จิรกาลํ น กุชฺฌามิ. น อุปนยฺหามีติ อนฺโต สเจ เม โกโธ อุปฺปชฺเชยฺย, ขิปฺปเมว จ นํ ปฏิวิเนยฺยนฺติ ตํ เม ปุพฺเพว วตํ ปริปูริตํ.

ทุพฺพณฺณิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๙. อาพาธิโกติ อาพาโธ อสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. วาเจสีติ สิกฺขาเปสิ. สมฺพโร นาม อสุรมายาย อาทิปุริโส ปุราตโน อสุรินฺโท. ตํ สนฺธายาห ‘‘ยถา สมฺพโร’’ติอาทิ. เอวํ ปจฺจติ อญฺโญปิ มายาวี มายํ ปโยเชตฺวา. อุปวาทนฺตราโย นาม ขมาปเน สติ วิคจฺฉติ, ปากติกเมว โหตีติ อาห ‘‘เอวมสฺส ผาสุ ภเวยฺยา’’ติ. เตนาติ เวปจิตฺตินา สมฺพรวิชฺชาย อทาเนน วญฺจิตตฺตา. ตถา อกตฺวาติ อิสีนํ สนฺติกํ เนตฺวา ขมาปนวเสน กาตพฺพํ อกตฺวา.

สมฺพริมายาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. อจฺจยสุตฺตวณฺณนา

๒๗๐. สมฺปโยเชสุนฺติ อญฺญมญฺญํ วาจสิกํ ผรุสํ ปโยเชสุํ. เตนาห ‘‘กลหํ อกํสู’’ติ, วิวาทํ อกํสูติ อตฺโถ. อติกฺกมฺมวจนนฺติ วจีสํวรํ อติกฺกมิตฺวา วจนํ. ยสฺมา อจฺจเย เทสิยมาเน ตํ ขีณยติ อญฺญมญฺญสฺส ขมมานสฺส ขมนํ ปฏิคฺคณฺหโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นปฺปฏิคณฺหาตีติ น ขมตี’’ติ. ตุมฺหากํ วเส วตฺตตุ, วิเสวิตํ อกตฺวา ยถากามกรณีโย โหตุ. มิตฺตธมฺโม อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘มิตฺโต’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘มิตฺตธมฺเม’’ติ. กรณวจนนฺติ ‘‘มิตฺเตหี’’ติ กรณวจนํ ภุมฺมตฺเถ. เตนาห ‘‘มิตฺเตสู’’ติ. ยถา นิพฺพตฺตสภาวสฺส ภาวโต อญฺญถตฺตํ ชรา, เอวํ มิตฺตภาวโต วุตฺตวิปริยาโย อมิตฺตธมฺโม ชราปริยาเยน วุตฺโต. อคารยฺหํ อนวชฺชํ สพฺพโส ปหีนกิเลสํ. เตนาห ‘‘ขีณาสวปุคฺคล’’นฺติ.

อจฺจยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา

๒๗๑. โกโธ ตุเมฺห มา อภิภวีติ เอตฺถ โกเธน อนภิภวนียตฺตํ ขนฺติเมตฺตากรุณาทิตปฺปฏิปกฺขธมฺมปริพฺรูหเนน. ตถา หิ ตํสมงฺคิโน โกโธ อภิภุยฺยตีติ อาห ‘‘ตุเมฺหว โกธํ อภิภวถ. กุชฺฌนฺตานํ มา ปฏิกุชฺฌิตฺถา’’ติ. ปฏิปทาติ เอสา ปฏิปตฺติ. เมตฺตาติ อปฺปนาปฺปตฺตา เมตฺตา. ตทุปจาโร เมตฺตาปุพฺพภาโค. น วิหึสติ กิญฺจิ เอตายาติ อวิหึสา. กรุณาติ อปฺปนาปฺปตฺตกรุณา เวทิตพฺพา. ตทุปจาโร กรุณาปุพฺพภาโค. ลามกชนนฺติ ขนฺติอาทีสุ โยนิโสมนสิการาภาเวน คารยฺหสมาจารสมาโยเคน จ นิหีนํ ชนํ. ปจฺจยปริสุทฺธิยา โกโธ อภิมทฺทมาโน ปุคฺคลํ อภิมทฺทติ, ตสฺส โส ปฏิสงฺขานภาวนาพเลหิ สมฺมเทว ปหาตพฺโพติ.

อกฺโกธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

สกฺกสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ สารตฺถปฺปกาสินิยา

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย สคาถาวคฺควณฺณนา.

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.