๒. ทุติยวคฺโค

๑. วตปทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๗. สมาทาตพฺพโต วตานิ, อญฺญมญฺญํ อสงฺกรสภาเวน ปพฺพชิตพฺพโต ปทานิ, ตโต เอว อสํกิณฺณภาคาติ กตฺวา ‘‘วตโกฏฺฐาสานี’’ติ วุตฺตํ. สมตฺตานีติ ปุญฺญวิเสสตาย ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตเนน กิตฺติสญฺญาเนน จ สมํ อตฺตานิ สมตฺตานิ. ปริปุณฺณานีติ อขณฺฑาทิภาเวน สพฺพโส ปุณฺณานิ. สมาทินฺนานีติ ตตฺถ สกฺกจฺจการิตาย สมฺมา อาทินฺนานิ. มาตุลานีติ ปิตุภคินี, น ยา กาจิ มาตุลสฺส ภริยา กุลเชฏฺฐกานํ อธิปฺเปตตฺตา, ภริยาปิ วา มาตุลสมฺพนฺธโต คเหตพฺพา, ตถา สติ มหาปิตุภริยาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

อาทิ-สทฺเทน เชฏฺฐภคินีนํ สงฺคโห. อปจิติการโกติ เตสํ ปจฺจุฏฺฐานกโร. โย โกจิ ททนฺโตปิ สาเปกฺโข เทติ, โส มุตฺตจาโค น โหติ, อยํ ปน น เอวนฺติ ‘‘มุตฺตจาโค โหตี’’ติ วุตฺตํ. วิสฺสฏฺฐจาโคติ นิรเปกฺขปริจฺจาโคติ อตฺโถ. ยถา ปาณาติปาตพหุโล ‘‘โลหิตปาณี’’ติ วุจฺจติ, ตถา ทานพหุโล ‘‘ปยตปาณี’’ติ วุตฺโตติ อาห ‘‘เทยฺยธมฺมทานตฺถาย สทา โธตหตฺโถ’’ติ. โวสฺสคฺครโตติ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจชเน อภิรโต. ปเรหิ ยาจิตพฺพารโหติ ปเรหิ ยาจิตุํ ยุตฺโต อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส ตาวเทว วิสฺสชฺชนโต. ทาเนเนว ยุตฺโตติ สพฺพกาลํ ทาเนเนว ยุตฺโต อภิณฺหํ ปวตฺตมหาทานตฺตา. ทาเน จ สํวิภาเค จาติ ปรสฺส สมฺปุณฺณํ กตฺวา ปริจฺจชนสงฺขาเต ทาเน จ อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต สํวิภชนสงฺขาเต สํวิภาเค จ รโต อภิรโต.

วตปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา

๒๕๘. มนุสฺสภูโตติ มนุสฺเสสุ ภูโต, มนุสฺสตฺตํ วา ปตฺโต. อาวสถนฺติ นิวาสฏฺฐานํ กาเรตฺวา อทาสิ, ตสฺมา วาสํ อทาสีติ วาสโว. อตฺถ-สทฺโท อิธ การณปริยาโยติ อาห ‘‘สหสฺสมฺปิ การณาน’’นฺติ. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโตว. วินิจฺฉินติ, ตสฺมา สหสฺสํ ปญฺญาอกฺขีนิ เอตสฺสาติ สหสฺสกฺโข. มฆํ วุจฺจติ ธนํ, ตํ ปน สทฺธาสงฺขาตํ มฆํ อสฺส อตฺถีติ มฆวา. ปุเร ทานํ ททาตีติ ปุรินฺทโท อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา. ปุญฺญานิ กาตุํ สกฺโกตีติ สกฺโก.

สกฺกนามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๙. โสติ สกฺโก เทวราชา. พหุวจเน วตฺตพฺเพ เอกวจนํ วุตฺตํ. วุจฺจตีติ วจนํ, อตฺโถ. ตสฺมา พหุวจเนติ พหุมฺหิ อตฺเถติ อตฺโถ. ยถา ปฏิปชฺชนฺโต อนุกฺกเมน เต ธมฺเม สมาทิยิตฺวา สกฺโก สกฺกตฺตํ อชฺฌคา, ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺโก กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนนฺตเรติ สกฺกภาวสฺส อตีตานนฺตเร อตฺตภาเว. ตํ สพฺพนฺติ สกฺกสฺส มฆมาณวกาเล สมฺมาปฏิปตฺตึ, ตาย สกฺกภาวูปคมนญฺจาติ ตํ สพฺพํ. วุตฺโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

มหาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๖๐. มนุสฺสทลิทฺโทติ มนุสฺเสสุ ทุคฺคโต. มนุสฺสการุญฺญตนฺติ มนุสฺเสสุ ปรมนิหีนตํ. มนุสฺสกปโณติ มนุสฺเสสุ วา ปรมนิหีโน. ตสฺมึ ฐาเนติ ตสฺส เทวปุตฺตสฺส ตสฺมึ อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน. ลามกโต จินฺเตนฺตีติ ตสฺส ปุริมวตฺถุํ นิสฺสาย หีนโต จินฺเตนฺติ. กเถนฺตีติ ตเมว ปเรสํ กเถนฺติ. วิตฺถาเรนฺตีติ วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาริกํ กโรนฺติ. สพฺพทา ปริจฺฉิชฺช ปริวารสมฺปนฺโน หุตฺวา อฑฺฒฏฺฐรตเน หตฺถิกฺขนฺเธ มหจฺจราชานุภาเวน นิสินฺนตฺตา ชนกาเยน สมุลฺโลกิยมาโน. อวลมฺพนฺตีติ โอลมฺพนฺติ. วนฺทนมตฺตํ วา นาโหสิ, อญฺญทตฺถุ ปจฺเจกพุทฺธโต อตฺตโน สมานาทรกิริยํ ปจฺจาสีสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘โส’’ติอาทิ. กฺวายนฺติ โก อยนฺติ พฺยาปนฺนวเสน วทติ. กาฬรตฺเตหิ สุตฺเตหิ สิพฺพิตตฺตา วณฺณวิการํ ทิสฺวา ‘‘กุฏฺฐิจีวรานิ ปารุโต’’ติ อาห. มหานิรเย นิพฺพตฺติตฺวา มหาทุกฺขํ ปจฺจนุโภติ. ตทนุรูปปาปกมฺมสฺส วิปากาวเสเสน ลทฺโธกาเสน ราชคเห…เป… ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. กามญฺจ เอตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ กุสลกมฺเมเนว, ตสฺส ปน อกุสลกมฺมสฺส วิปากิโน พลวภาวโต วุตฺตํ ‘‘วิปากาวเสเสนา’’ติ. เตนาห ‘‘คหิตกาลโต…เป… นิกฺขนฺโต’’ติ. ภิกฺขาย จริตุํ สมตฺถกาลโต ปฏฺฐาย โรคสฺส พลวตาย มํสานิ…เป… ปตนฺติ. ญาณํ เปเสตฺวาติ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา ภาวนาญาณํ นิพฺพานํ ปฏิเปเสตฺวา ปวตฺเตตฺวา. อินฺทฺริยานํ ปริปกฺกตฺตา สตฺถุ เทสนาวิลาเสน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. จุมฺพฏนฺติ ปาทจุมฺพฏํ. กุฏฺฐิโน หิ สกลปาทตลํ มา รุชีติ จุมฺพฏํ กตฺวา ตํ ปาทตเล พนฺธิตฺวา คจฺฉนฺติ, มตฺติกปาตึ ภินฺทิตฺวา วิย ตถา นิหีนมนุสฺสตฺตภาวโต จวิตฺวา สุวณฺณปาตึ ปฏิลภนฺโต วิย เทวตฺตภาวํ คณฺหนฺโต จุติจิตฺตโต ทุติยจิตฺตวาเร อาทานจิตฺตกฺขเณ เทวโลเก นิพฺพตฺโต.

มคฺเคนาคตาติ มคฺคาธิคมเนน อาคตา อุปฺปนฺนา. อริยกนฺตสีลนฺติ อริยานํ กนฺตํ มนาปํ มโนรมํ สีลธมฺมํ. อริยานํ อธิจิตฺตอธิปญฺญาสิกฺขา วิย อธิสีลสิกฺขาปิ สพฺพา อติวิย กนฺตา เอวาติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ อิมสฺมึ โสตาปนฺนสฺส ภวสงฺขาเต อตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาเน. ปญฺจสีลมฺปิ ยสฺมา ทิฏฺฐิ วิย ภวนฺตเรปิ อปฺปหีนํ.

ทลิทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา

๒๖๑. อารมนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อารามา, มโนรมา อุปวนาทโย. เต เอว เจเตนฺติ เอตฺถ สทฺธาย อตฺตโน ปีติโสมนสฺสํ สนฺธหนฺตีติ เจติยาติ จ วุจฺจนฺติ. มนุสฺสรมณียภาวสฺสาติ มนุสฺสานํ อารมณียภาวสฺส. ตสฺส ปน สีลาทิคุณวเสน อจินฺเตยฺยาปริเมยฺยานุภาวตาปิ โหตีติ ภควา ‘‘นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ อโวจ. อเจตนาย ภูมิยา รมณียตา นาม คุณวิสิฏฺฐานํ อริยานํ เสวนวเสน เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘อิทานิ…เป… คาเม วาติอาทิมาหา’’ติ.

รามเณยฺยกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ยชมานสุตฺตวณฺณนา

๒๖๒. ยชนฺตานนฺติ ทกฺขิเณยฺยํ อุทฺทิสฺส เทนฺตานํ. อฏฺฐุปฺปตฺติโก สุตฺตนิกฺเขโปติ ทสฺเสตฺวา อตฺถวณฺณนํ กาตุํ ‘‘ตทา กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อคฺคนฺติ เสฏฺฐํ. เตหิ เตหิ วา ยถาลทฺธสปฺปิอาทโย มา นสฺสนฺตุ, อคฺคภาเวน คหิตานิ สปฺปิอาทีนิ เกวลํ อคฺคิมฺหิ ฌาปเนน, เทวา มนุสฺสา มิจฺฉาคาเหน มา นสฺสนฺตุ. ตกฺเกนาติ ตกฺกมตฺเตน. ‘‘กเถมา’’ติ อเมฺห มญฺญถ, อิทานิ ปสฺสถ, ปจฺจกฺขโต อยํ โว…เป… อาคจฺฉตีติ อาหํสูติ โยชนา.

อุปธิวิปากนฺติ อุปธีสุ วา วิปจฺจติ, อุปธโย วา วิปากา เอตสฺสาติ อุปธิวิปากํ. วิปฺผารวนฺตํ โหติ วิปุลปกฺขตาย. ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน มหาพฺรหฺมุนา จ เอวํ โอวาโท ทินฺโน’’ติ.

ยชมานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๓. อุฏฺฐหาติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ กโรหิ. เตนาห ‘‘วิจร, โลเก’’ติ. เจตสิกวีริยํ ปน ภควตา มตฺถกํ ปาปิตเมว. เตนาห ‘‘วิชิตสงฺคามา’’ติ. ทฺวาทสโยชนิกสฺส อุจฺจภาเวน. วิตฺถารโต ปน อายามโต จ อเนกโยชนสตสหสฺสปริมาณจกฺกวาฬํ อติพฺยาเปตฺวา ฐิตสฺส. ปนฺนภาราติ ปาติตภาร. นิกฺเขปิตพฺพโต ภาราติ อาห ‘‘โอโรปิตขนฺธา’’ติอาทิ. เต หิ ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส สมฺปาตนฏฺเฐน ภารา นาม. วุตฺตเญฺหตํ ‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒๒). ตเทกเทสา จ กิเลสาภิสงฺขารา. ปนฺนรสาย ปุณฺณมาย รตฺตินฺติ ยถา ปนฺนรสปุณฺณมาย รตฺติยํ ปริปุณฺณกาเล อุปกฺกิเลสวิมุตฺโต จนฺโท โสภติ, เอวํ ตว จิตฺตํ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ โสภตีติ อธิปฺปาโย.

พุทฺธวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๔. ปุถุทฺทิสาติ พหุทิสา. กา ปน ตาติ อาห ‘‘จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา จา’’ติ. อนุทิสาคหเณน เจตฺถ อุทฺธํ อโธปิ คยฺหตีติ จ ทสฺเสติ. ภูมิวาสิโนติ ภูมิปฏิพทฺธวุตฺติโน. เอเตน รุกฺขปพฺพตนิวาสิโนปิ คหิตา โหนฺติ. จิรรตฺตสมาหิตจิตฺเตติ อุปจารปฺปนาฌานานิ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานตาย จิรกาลํ สมาหิตจิตฺเต. อาปาณโกฏิกนฺติ ชีวิตปริยนฺตํ ยาวชีวํ. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน อวเสสปุญฺญกิริยวตฺถูนิ สงฺคณฺหาติ. นิจฺจสีลวเสน ปญฺจหิ, นิยมสีลวเสน ทสหิ. ปิ-สทฺเทน ตโต กติปเยหิ อุโปสถสีลวเสน อฏฺฐหิปีติ ทสฺเสติ. ธมฺมิเกหีติ ธมฺมโต อนเปเตหิ. ปมุโขติ ปโมกฺโข.

คหฏฺฐวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๕. พฺรหฺมชาณุโกติ ทกฺขิณชาณุมณฺฑลํ ปถวิยํ ฐเปตฺวา วนฺทมาโน พฺรหฺมชาณุโก นาม ตถาภูโต หุตฺวา. ยชิตพฺพโต ยกฺโข, ปูชนีโย. เอวํ ปูชาวิเสสโยคโต สกฺโกติ อาห ‘‘โส ยกฺโขติ โส สกฺโก’’ติ. สกฺกสฺส นมกฺการภาชนภูตญฺหิ ปุจฺฉนฺโต มาตลิ ‘‘โก นาม โส ยกฺโข’’ติ อาห. คุณเนมิตฺตเกหีติ คุณเหตุเกหิ อนนฺตานิ หิ พุทฺธานํ นามานิ, ตานิ จ โข สพฺพานิปิ คุณเนมิตฺตกาเนว. อนนฺตคุณตฺตา. วุตฺตเญฺหตํ –

‘‘อสงฺเขฺยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ. –

ตสฺมา อโนมนามนฺติ ปริปุณฺณคุณนามนฺติ อตฺโถ. สมติกฺกเมนาติ สมฺมา สมุจฺฉินฺทนวเสน อติกฺกมเนน. กิเลสารีนํ อเปตจโยติ อปจโย, โส อารมิตพฺพฏฺเฐน อาราโม เอเตสนฺติ อปจยารามา. เตนาห ‘‘วฏฺฏวิทฺธํสเน รตา’’ติ.

สตฺถารวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา

๒๖๖. ปูติมฺหิ เทเห มาตุ สรีเร สยนโต, อตฺตโน เอว วา ปูติเทหํ สรีรํ ตสฺมึ ฐิตตาย อวตฺถริตฺวา สยนโต ปูติเทหสยาติ โยชนา. กุณปเมฺหเตติ เอเต มนุสฺสา อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกฺกูเล มาตุกุจฺฉิสงฺขาเต กุณปสฺมึ ทส มาเส นิมุคฺคา. เตสํ กินฺนาม ตฺวํ ปิหยสีติ โยชนา. เอเตสํ เอตํ วิหยามีติ เอเตสํ อิสีนํ เอตํ สมฺมาปฏิปตฺตึ วิหยามิ. อิทานิ ตํ ปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ธญฺญํ โกฏฺเฐ น ปกฺขิปนฺติ ปกฺขิปิตพฺพสฺส จ อภาวโต. เตนาห ‘‘น หิ เอเตสํ ธญฺญ’’นฺติ. ปเรสํ นิฏฺฐิตนฺติ ปเรสํ คหิตํ สนฺตกํ เตสํ ปากาย นิฏฺฐิตํ. ภิกฺขาจารวตฺเตนาติ ปิณฺฑาจริยาย. เอสมานา ปริเยสนฺตา. เอวํ ปริยิฏฺเฐน. ยาเปนฺติ, น เอสนฺติ อเนสนํ. สุสมาทินฺนสุนฺทรวตาติ สุฏฺฐุ สมาทินฺนโสภนวตา.

เอวํ สุภาสิตภาสิโนติ คนฺถธุรวิปสฺสนาธุรานํ วเสน คุณปริมาณสุภาสิตสฺเสว ภาสนสีลา. อริเยน ตุณฺหีภูเตน ตุณฺหีภูตา. ตโต เอว มนสฺส สาติสยํ สมญฺจรา. คหิตทณฺเฑสุ ปรามาสาทิปยุตฺเตสุ ทณฺฑาทานาทิเหตุ อุปฺปชฺชนกกิเลสปริฬาหาภาวโต นิพฺพุตา. เตนาห ‘‘วิสฺสฏฺฐทณฺฑา’’ติ. สาทาเนสูติ สภวาทาเนสุ. อนาทานาติ ตพฺพิรหิตา. เตนาห ‘‘ภวโยนี’’ติอาทิ.

สงฺฆวนฺทนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.