๔. เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. ‘‘มหานุภาวตาย อสุรานํ จิตฺตเวปเนน เวปจิตฺตี’’ติ วทนฺติ. อิสีหิ ปน อภยํ ยาจิเต ‘‘ภยเมว ททามี’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘อกฺขยํ โหตุ เต ภย’’นฺติ อภิสปวเสน วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เวปนจิตฺตตาย ‘‘เวปจิตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ยํ โลกิยา ‘‘ปุโลโม’’ติ จ วทนฺติ. นิปาตปทานิปิ กานิจิ อตฺถวิเสสโชตกานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘นิปาตมตฺต’’นฺติ เหตุอตฺถาทีนเมตฺถ อสมฺภวโต. ตนฺติ สกฺกํ เทวานมินฺทํ. กณฺเฐ ปญฺจเมหีติ กณฺฐพนฺธนปญฺจเมหิ, วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส. จิตฺเตเนวาติ ‘‘อิมํ พนฺธามิ, อยํ พชฺฌตู’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺเตเนว. พชฺฌติ พทฺโธ โหติ, อยํ เทวานุภาโว. มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ทสหีติ ‘‘โจโรสี’’ติอาทินา อิธ วุตฺเตหิ ทสหิ. เตนาห ‘‘อิเมหี’’ติ. นิพฺพตฺติตฺวา จิรกาลตํ อุปาทาย ขุํสนวเสน วทติ ‘‘ชรสกฺกา’’ติ. น ตํ อกฺโกสํ มนสิ กโรติ ทีฆรตฺตํ ขนฺติโสรจฺเจสุ นิรุฬฺหอชฺฌาสยตฺตา. มหาปฏิคฺคหณนฺติ มหนฺตํ อุปสมพฺยญฺชนํ. อสฺสาติ เวปจิตฺตสฺส.

ปฏิสํยุเชติ ปฏิสตฺตุ หุตฺวา สํยุทฺธํ กเรยฺย. เตนาห ‘‘ปฏิปฺผเรยฺยา’’ติ. อุปสมํ…เป… มญฺเญ อุปสเมเนว ปจฺจตฺถิกสฺส นายกภูตสฺส โกธสฺส ปฏิเสธนโต. ตาทิเส หิ โกโธ ปฏิกิริยํ อลภนฺโต อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมติ. ยทา-สทฺโท เหตุอตฺโถ, น กาลตฺโถติ อาห ‘‘ยสฺมา ตํ มญฺญตี’’ติ. ตาวเทว เทฺว คาโว ยุชฺฌนฺเตติ ตสฺมึเยว ขเณ ทฺวีสุ โคเณสุ ยุชฺฌนฺเตสุ.

ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ อนนฺตเรว อสฺส วิโรธํ อนตฺถํ ปฏิพาหิตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส เจว สมฺปรายิกสฺส จ สํวิธานโต. ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ เสฏฺฐพลํ วิโรธปจฺจยํ อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. พาลโยคโต พาโล, ตสฺส พลํ พาลพลํ, อญฺญาณนฺติ อาห ‘‘พาลพลํ นาม อญฺญาณพล’’นฺติ. ตํ ยสฺส พลนฺติ ตํ อญฺญาณพลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส พลํ, อพลเมว ตํ ปญฺญาพเลน วิทฺธํเสตพฺพโต. ปฏิวตฺตา น วิชฺชตีติ ธมฺมฏฺฐํ ปฏิปฺผริตฺวา อภิภวิตฺวา ปวตฺตา นตฺถิ. ปฏิวจนมตฺตํ ปน โกจิ วเทยฺยาปิ, ตํ อการณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา วา’’ติอาทิมาห. พาลพลนฺติ ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา’’ติ วจนสฺส การณวจนํ. ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปฏิกุชฺฌนกสฺส. นานตฺตาวิตกฺกนโต อุภินฺนํ อตฺถํ. ติกิจฺฉนฺตนฺติ อนตฺถปฏิพาหนมุเขน ปณฺฑิตกิจฺจกรเณน ปฏิเสเธนฺตํ. ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอวํ ปญฺญเปตุํ เหตุผลานํ อนวโพธโต จตุสจฺจธมฺเม อเฉกาติ.

เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.