๑. ปฐมวคฺโค

๑. สุวีรสุตฺตวณฺณนา

๒๔๗. อภิยํสูติ ยุทฺธสชฺชาภิมุขา หุตฺวา คจฺฉึสุ. ตตฺราติ ตสฺมึ อสุรานํ อภิยาเน อยํ ทานิ วุจฺจมานา อนุปุพฺพโต กถา. เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวาติ เตตฺตึส ปุริเส ปุญฺญกิริยาย สหายภูเต คเหตฺวา. ‘‘ยาวชีวํ มาตาปิตุภโร อสฺส’’นฺติอาทินา สมาทินฺนานิ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา. อธิคณฺหนฺตํ อภิภวนฺตํ. ปุตฺตหตายาติ หตปุตฺตาย. สา สุรา น โหติ, น สุรํ ปิวิมฺหาติ อธิปฺปาโย. ตโต ปฏฺฐายาติ ‘‘น สุรา’’ติ วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย. ‘‘น สุรนฺติ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา’’ติ เกจิ. เหฏฺฐิมตเล อนฺโตภูมิยํ อายามโต ทสโยชนสหสฺสํ.

อุรคาทิสหจริตานิ ฐานานิ อุรคาทีนีติ อาห ‘‘อุรคาทีสุ ปญฺจสุ ฐาเนสู’’ติ. ปฐมาลินฺเทติ ปฐเม ปริภณฺเฑ. ปญฺจโยชนสหสฺสวิตฺถารปุถุพหลาหิ สิเนรุสฺส จตูสุปิ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปริภณฺฑา. สิเนรุสฺส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ ปสฺเส ยุคนฺธราทีสุ ปญฺจสตปริตฺตทีปปริวาเร มหาทีเป จ ลภิตพฺพสฺส มหโต อตฺถสฺส วเสน มหตฺถา. กุปิตาวิลจิตฺตาติ กุปิเตน โกเปน อากุลจิตฺตา. ยุทฺเธสีติ ยุทฺเธสิโน. เสเสสูติ เสเสสุ ปริภณฺเฑสุ. เสสาติ สุปณฺณาทโย.

วมฺมิกมกฺขิกาติ สปกฺขิกอุปจิกา. โอสกฺกิตฺวาติ ปิฏฺฐิภาเคน นิวตฺติตฺวา.

ปมาทํ อาปาเทสีติ สกฺกสฺส อาณาย ปมาทํ อาปชฺชิ. สฏฺฐิโยชนํ วิตฺถาเรน. สุวณฺณมหาวีถินฺติ สุวณฺณมยภูมิชคติวีถึ.

อนุฏฺฐหนฺโตติ อุฏฺฐานํ กายิกวีริยํ อกโรนฺโต. อวายมนฺโตติ วายามํ เจตสิกวีริยํ อกโรนฺโต. กิญฺจิ กิจฺจนฺติ กสิวาณิชฺชาทิเภทํ อญฺญตรํ กิจฺจํ กตฺตพฺพกมฺมํ. วรนฺติ ปวรํ. เตนาห ‘‘อุตฺตม’’นฺติ. ตญฺจ โข กสิตพฺพฏฺฐานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘โอกาส’’นฺติ. กมฺมํ อกตฺวาติ กิญฺจิปิ ชีวิตเหตุภูตํ กมฺมํ อกตฺวา. ชีวิตฏฺฐานํ นามาติ ตสฺส ชีวิตสฺส เหตุ นาม. นิพฺพานสฺส มคฺโคติ นิพฺพานสฺส อธิคมุปายภูโต มคฺโค.

สุวีรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สุสีมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๘. อนฺตเรติ อพฺภนฺตเร. เอวํนามกนฺติ ‘‘สุสีโม’’ติ เอวํนามกํ. เอกํ ปุตฺตเมว อญฺญตรํ อตฺตโน ปุตฺตเมว.

สุสีมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. สมุปพฺยูโฬฺหติ อุภินฺนํ สห เอว สมาคโม, ภุสํ วา พฺยูโฬฺหติ อตฺโถ. ภุสา ปนสฺส พฺยูฬฺหตา ทฺวินฺนํ เสนานํ สมาคนฺตฺวา สมฺปิณฺฑิตภาเวนาติ อาห ‘‘สมฺปิณฺฑิโต ราสิภูโต’’ติ. ปจฺฉิมนฺโตติ รถปญฺชรสฺส ปรนฺโต ปจฺฉิมนฺโต ปจฺฉิมโกฏฺฐาโส. รถสนฺธิโตติ รถปญฺชรสฺส กุพฺพเรน สทฺธึ สมฺพนฺธนฏฺฐานโต. ตเทว ปมาณนฺติ ตเทว ‘‘ทิยฑฺฒโยชนสตายาโม’’ติ วุตฺตปฺปมาณเมว. ทิคุณํ กตฺวาติ ‘‘ปจฺฉิมนฺโต สตโยชโน’’ติอาทินา ทิคุณํ กตฺวา. จนฺทมณฺฑลสูริยมณฺฑลกิงฺกิณิกชาลาทิเภทสฺส เสสาลงฺการสฺส. ปสฺสนฺตานํ เทวานํ. ราชา โนติ อมฺหากํ ราชา เทวเสฏฺโฐ. ทุติยํ อาสนํ ลภตีติ สกฺเก นิสินฺเน ตสฺส อนนฺตรํ ทุติยํ อาสนํ ลภติ. ตสฺมา เทวเสฏฺฐตาย สกฺโก วิย คารวฏฺฐานิโย, ยโต สกฺโก ‘‘ตสฺส ธชคฺคํ อุลฺโลเกยฺยาถา’’ติ อาห. เอส นโย เสเสสุปิ. อสุเรหิ ปราชิโตติ อสุเรหิ ปราชยํ อาปาทิโต. รชธชํ ทิสฺวาติ ปรเสนาย อุปคจฺฉนฺติยา อุฏฺฐิตรชมตฺตมฺปิ ทิสฺวา ฐิโตปิ ตํ รชธชํ ทิสฺวา ภีรุภาเวน ปลายนธมฺโม.

ยสฺส ธชคฺคปริตฺตสฺส. อานุภาโว วตฺตติ อสมฺมุขีภูตาหิปิ เทวตาหิ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตพฺพโต. โจรภยาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน โรคภยาทีนญฺเจว วฏฺฏทุกฺขสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ วิธินา ภาวิเต ปริตฺตสฺส อตฺเถ อุปจารชฺฌานาทีนมฺปิ อิชฺฌนโต.

ทีฆวาปีนามเก คาเม เจติยํ ทีฆวาปิเจติยํ. มุทฺธเวทิกา นาม หมฺมิยํ ปริกฺขิปิตฺวา กตเวทิกา. พุทฺธคตํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ปริตฺตรกฺขคุตฺตึ อาห. ปริตฺตสฺส อานุภาเวน เทฺว อิฏฺฐกา…เป… อฏฺฐํสุ. ตถา หิ ตสฺมึ นิสฺเสณิยํ ฐิเต…เป… อฏฺฐํสูติ.

ธชคฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. ‘‘มหานุภาวตาย อสุรานํ จิตฺตเวปเนน เวปจิตฺตี’’ติ วทนฺติ. อิสีหิ ปน อภยํ ยาจิเต ‘‘ภยเมว ททามี’’ติ วตฺวา เตหิ ‘‘อกฺขยํ โหตุ เต ภย’’นฺติ อภิสปวเสน วุตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เวปนจิตฺตตาย ‘‘เวปจิตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ยํ โลกิยา ‘‘ปุโลโม’’ติ จ วทนฺติ. นิปาตปทานิปิ กานิจิ อตฺถวิเสสโชตกานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘นิปาตมตฺต’’นฺติ เหตุอตฺถาทีนเมตฺถ อสมฺภวโต. ตนฺติ สกฺกํ เทวานมินฺทํ. กณฺเฐ ปญฺจเมหีติ กณฺฐพนฺธนปญฺจเมหิ, วิภตฺติอโลเปน นิทฺเทโส. จิตฺเตเนวาติ ‘‘อิมํ พนฺธามิ, อยํ พชฺฌตู’’ติ อุปฺปนฺนจิตฺเตเนว. พชฺฌติ พทฺโธ โหติ, อยํ เทวานุภาโว. มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ทสหีติ ‘‘โจโรสี’’ติอาทินา อิธ วุตฺเตหิ ทสหิ. เตนาห ‘‘อิเมหี’’ติ. นิพฺพตฺติตฺวา จิรกาลตํ อุปาทาย ขุํสนวเสน วทติ ‘‘ชรสกฺกา’’ติ. น ตํ อกฺโกสํ มนสิ กโรติ ทีฆรตฺตํ ขนฺติโสรจฺเจสุ นิรุฬฺหอชฺฌาสยตฺตา. มหาปฏิคฺคหณนฺติ มหนฺตํ อุปสมพฺยญฺชนํ. อสฺสาติ เวปจิตฺตสฺส.

ปฏิสํยุเชติ ปฏิสตฺตุ หุตฺวา สํยุทฺธํ กเรยฺย. เตนาห ‘‘ปฏิปฺผเรยฺยา’’ติ. อุปสมํ…เป… มญฺเญ อุปสเมเนว ปจฺจตฺถิกสฺส นายกภูตสฺส โกธสฺส ปฏิเสธนโต. ตาทิเส หิ โกโธ ปฏิกิริยํ อลภนฺโต อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท วูปสมฺมติ. ยทา-สทฺโท เหตุอตฺโถ, น กาลตฺโถติ อาห ‘‘ยสฺมา ตํ มญฺญตี’’ติ. ตาวเทว เทฺว คาโว ยุชฺฌนฺเตติ ตสฺมึเยว ขเณ ทฺวีสุ โคเณสุ ยุชฺฌนฺเตสุ.

ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ อนนฺตเรว อสฺส วิโรธํ อนตฺถํ ปฏิพาหิตฺวา ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส เจว สมฺปรายิกสฺส จ สํวิธานโต. ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ เสฏฺฐพลํ วิโรธปจฺจยํ อภิภุยฺย ปวตฺตนโต. พาลโยคโต พาโล, ตสฺส พลํ พาลพลํ, อญฺญาณนฺติ อาห ‘‘พาลพลํ นาม อญฺญาณพล’’นฺติ. ตํ ยสฺส พลนฺติ ตํ อญฺญาณพลํ ยสฺส ปุคฺคลสฺส พลํ, อพลเมว ตํ ปญฺญาพเลน วิทฺธํเสตพฺพโต. ปฏิวตฺตา น วิชฺชตีติ ธมฺมฏฺฐํ ปฏิปฺผริตฺวา อภิภวิตฺวา ปวตฺตา นตฺถิ. ปฏิวจนมตฺตํ ปน โกจิ วเทยฺยาปิ, ตํ อการณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา วา’’ติอาทิมาห. พาลพลนฺติ ‘‘ปฏิปฺผริตฺวา’’ติ วจนสฺส การณวจนํ. ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปฏิกุชฺฌนกสฺส. นานตฺตาวิตกฺกนโต อุภินฺนํ อตฺถํ. ติกิจฺฉนฺตนฺติ อนตฺถปฏิพาหนมุเขน ปณฺฑิตกิจฺจกรเณน ปฏิเสเธนฺตํ. ‘‘พาโล อย’’นฺติ เอวํ ปญฺญเปตุํ เหตุผลานํ อนวโพธโต จตุสจฺจธมฺเม อเฉกาติ.

เวปจิตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๑. ‘‘เฉกตายา’’ติ วตฺวา ตสฺส วตฺตุํ เฉกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ กิรสฺสา’’ติอาทิมาห. คาหนฺติ ลทฺธึ. โมเจตฺวาติ ยสฺส ปุน ‘‘โจโร’’ติ อุตฺตริ วตฺตุํ น สกฺโกติ, เอวํ วิโมเจตฺวาติ ปฐมํ วตฺตุํ น สกฺกา. ครูติ ภาริยํ, ทุกฺกรนฺติ อตฺโถ. ปจฺฉาติ ‘‘ปรสฺสา’’ติ วุตฺโต โส กิญฺจิ ปฐมํ วทนฺโต อตฺตโน อธิปฺปายํ ปเวเทติ นาม, ตํ ยถาสตฺติ วิทิตมโน ตสฺส อุตฺตริ วตฺตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘ปรสฺส วจนํ อนุคนฺตฺวา ปน ปจฺฉา สุขํ วตฺตุ’’นฺติ. อปิ จ อสุรินฺเทน ‘‘โหตุ, เทวานมินฺท, สุภาสิเตน ชโย’’ติ ปฐมํ วุตฺตํ, วิเสโส จ ปุพฺพํ อุปเนนฺตํ อนุวตฺตติ. วจสิ กุสโล สกฺโก เทวราชา ตํ วิเสสํ เตเนว ปุพฺพํ อุปนยาเปนฺโต อุปลาปนวเสน ‘‘ตุเมฺห เขฺวตฺถา’’ติอาทิมาห. ปุพฺพเทวาติ สกฺกปมุขาย เทวปริสาย โลเก ปุพฺเพว อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ ปสํสวจนํ. เวปจิตฺตึ สนฺธาย ‘‘ตุเมฺห’’ติ ‘‘ปุพฺพเทวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา ‘‘ตุมฺหากํ ตาว ปเวณิอาคตํ ภณถา’’ติ วุตฺตํ. คารวฏฺฐานิยตฺตา เวปจิตฺติโน พหุวจนปโยโค. ทณฺเฑน อวจาโร อวจรณํ ทณฺฑาวจโร, นตฺถิ เอตฺถ วุตฺโต ทณฺฑาวจโรติ อทณฺฑาวจรา, สกฺเกน วุตฺตา คาถาโย.

สุภาสิตชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. กุลาวกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๒. รถสทฺโทติ รถาลงฺการภูตานํ กิงฺกิณิกชาลาทีนํ สทฺโท. ตถา ธชสทฺโท. อาชานียสทฺโทติ อาชานียานํ หสิตสทฺโท จ. กรุณาสมาวชฺชิตหทโยติ ปาณานํ อนุปโรเธน ปณามิตจิตฺโต. อีสามุเขนาติ รถกปฺปรมุเขน. ปุญฺญปจฺจยนิพฺพตฺโตติ อุฬารํ สุวิปุลํ ปุญฺญํ ปจฺจยํ กตฺวา นิพฺพตฺโต. น สชฺชติ กตฺถจิ อปฺปฏิฆฏฺฏเนน คจฺฉนฺโต. สิมฺพลิวเนนาติ สิมฺพลิวนมชฺเฌน. วิภคฺคํ นิมฺมถิตนฺติ อิโต จิโต วิภคฺคญฺเจว นิรวเสสโต มถิตญฺจ โหติ.

กุลาวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา

๒๕๓. สุปจฺจตฺถิโกติ สุฏฺฐุ อติวิย ปจฺจตฺถิโก ปฏิสตฺตุ. คหิโตสีติ เทวปาเสน พนฺธิตฺวา คหิโต อสิ. พทฺโธว อโหสิ สกฺกสฺส ปุญฺญานุภาเวน. เจติยราชา กิร อิมสฺมึ กปฺเป ตโต ปุพฺเพ เกนจิ อวุตฺตปุพฺพํ ขรมุสาวาทํ อภาสิ, ตาวเทว วิรชฺฌิตฺวา มหาปถวิยา วิวเร ทิเน นิปติตฺวา อวีจิอคฺคิชาลานมินฺทนมโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เจติยรญฺโญ ปาปํ สนฺธายา’’ติ. มหาปาปานีติ มหนฺตานิ ครุตรานิ ปาปานิ. ตถา หิ เวปจิตฺติโน สปถกรเณ นิทสฺสนภาเวน เอตานิ อฏฺฐกถายํ อาคตานีติ.

นทุพฺภิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๕๔. ทฺวารปาลรูปกานิ วิยาติ ทฺวารปาลากาเรน กตปฏิมาโย วิย. วายเมเถว, น อนฺตรา สํโกจํ อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. นิปฺผนฺนโสภเนสูติ นิปฺผนฺนภาเวน สุนฺทเรสุ. สพฺเพ หิ อนิปฺผนฺนา อตฺถา น โสภนฺติ. กิจฺจชาตาติ วิปฺปกตภาเวน สญฺชาตกิจฺจา. อกิจฺจชาโตติ อสญฺชาตกิจฺโจ กิจฺจรหิโต นาม นตฺถิ คมนฏฺฐิตสยนนิสชฺชาทิวเสน อุปฺปชฺชนกทุกฺขวิโนทนภาวโต. สํโยคปรมาเตฺวว สมฺโภคาติ อิเมสํ สตฺตานํ สํภุญฺชิตพฺพวตฺถูนิ นาม ปกติยา วิโรธสีลานิปิ อสํโยเคน วา อสุนฺทรานิปิ, ตานิ อภิสงฺขรณปจนสํโยชนปรมานิ เวทิตพฺพานิ ตถา สติ สมฺโภคารหภาวูปคมนโต. เตนาห ‘‘ปาริวาสิกโอทนาทีนี’’ติอาทิ. อุณฺหาเปตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพยุตฺเต ปริภชฺชิตฺวาติ อธิปฺปาโย.

เวโรจนอสุรินฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา

๒๕๕. ชามาติกา วุจฺจติ ธีตุปติ, สสุโร ภริยาย ปิตา, ตสฺมา อิเม อนฺตรวตฺติโน เทฺว ชนา สกฺกเวปจิตฺติโน สุชาย วเสน ชามาติกสสุรา. ‘‘จิรทิกฺขิตาน’’นฺติ ทิกฺขิตฺวา ปพฺพชิตฺวา จิรกาลานํ วตสมาทานวเสน อิโต พาหิรกานํ ปพฺพชิตานนฺติ อาห ‘‘จิรสมาทินฺนวตาน’’นฺติ. อิโต ปฏิกฺกมาติ อิโต ยถาฐิตฏฺฐานโต อเปหิ อปกฺกม. น ปฏิกฺกูลสญฺญิโน คุเณ คารวโยคโต. เทวา หิ เยภุยฺเยน ‘‘มยํ ปุพฺเพ คุณวนฺเต ปยิรุปาสิตฺวา เตสํ โอวาเท ฐตฺวา ปุญฺญานิ อุปจินิตฺวา อิธูปปนฺนา’’ติ คุณวนฺเตสุ อาทรภาวํ อุปฏฺฐเปนฺติ.

อรญฺญายตนอิสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๖. จกฺกวาฬมหาสมุทฺทปิฏฺฐิยนฺติ จกฺกวาฬปพฺพตปาทสมนฺตา มหาสมุทฺทตีรปิฏฺฐิยํ. ยเถว สิเนรุสมีเป มหาสมุทฺโท อนุปุพฺพนินฺโน อนุปุพฺพโปโณ อนุปุพฺพปพฺภาโร, เอวํ เยภุยฺเยน จกฺกวาฬปาทสมีเปปิ. เตนาห ‘‘รชตปฏฺฏวณฺเณ วาลุกปุลิเน’’ติ. วุตฺตปฺปการาสูติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตปฺปการาสุ. อสฺสมปเทนาติ อสฺสมปทเวมชฺเฌน. เอวํ จินฺตยึสูติ ‘‘ยํ นูน มย’’นฺติอาทินา ยถา ปาฬิยํ อาคตํ, เอวํ มนฺตยึสุ.

อิจฺฉิตกโรติ ยทิจฺฉิตกรณํ. ทุฏฺฐานนฺติ ทุราสยานํ. เต ปน ทุฏฺฐชฺฌาสยา วิรุทฺธา โหนฺตีติ อาห ‘‘ทุฏฺฐานํ วิรุทฺธาน’’นฺติ. ปวุตฺตนฺติ พีชํ สนฺธาย วปิตํ. เตนาห ‘‘เขตฺเต ปติฏฺฐาปิต’’นฺติ.

สายมาสภตฺตนฺติ สายํ อสิตพฺพโภชนํ. ยถาวารํ ภกฺขิตเมตํ เทวานํ วิย สุขุมํ คุรุวาสญฺจ น โหตีติ ‘‘ภตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. เคลญฺญชาตนฺติ สญฺชาตเคลญฺญํ. เวปตีติ กมฺปติ ปเวธติ.

สมุทฺทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.