๗. อทฺธวคฺโค

๑. นามสุตฺตวณฺณนา

๖๑. นามนฺติ สามญฺญนามาทิเภทํ นามํ. สพฺพนฺติ สพฺพํ ปญฺญตฺติปถํ สพฺพํ เญยฺยปวตฺติปถํ. อทฺธภวีติ กามํ ปาฬิยํ อตีตกาลนิทฺเทโส กโต, ตํ ปน ลกฺขณมตฺตํ. อภิภวติ อนุปตตีติ เอเตน อภิภโว อนุปตนํ ปวตฺติ เอวาติ ทสฺเสติ. ตํ ปนสฺส อภิภวนํ อปฺปวิสเย อนามสิตฺวา มหาวิสยานํ วเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘โอปปาติเกน วา’’ติอาทิมาห. ตสฺส นามํ โหตีติ ตสฺส รุกฺขปาสาณาทิกสฺส อนามโกอิจฺเจว สมญฺญา โหติ, ตถา นํ สญฺชานนฺตีติ อตฺโถ.

นามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. จิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๖๒. เย จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺตีติ เย อปริญฺญาตวตฺถุกา, เตสํเยว. อนวเสสปริยาทานนฺติ อนวเสสคฺคหณํ. น หิ ปริญฺญาตกฺขนฺธา ปหีนกิเลสา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, ตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺติ.

จิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา

๖๓. ตติเย ‘‘สพฺเพว วสมนฺวคู’’ติ เย ตณฺหาย วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํ เอว อนวเสสปริยาทานนฺติ อิมมตฺถํ ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา อติทิสฺสติ.

ตณฺหาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๖๔. กึ สุ สํโยชโนติ สูติ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘กึ-สํโยชโน’’ติ? วิจรนฺติ เอเตหีติ วิจารณา, ปาทา. พหุวจเน หิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ กตํ. ตสฺสาติ โลกสฺส.

สํโยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. พนฺธนสุตฺตวณฺณนา

๖๕. จตุตฺเถ อาคตอตฺโถ เอว อนนฺตเรปิ วุตฺโต, พฺยญฺชนเมว นานนฺติ อาห ‘‘ปญฺจเมปิ เอเสว นโย’’ติ.

พนฺธนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อตฺตหตสุตฺตวณฺณนา

๖๖. ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต’’ติ ปาโฐติ อธิปฺปาเยน ‘‘สุ-กาโร นิปาตมตฺต’’นฺติ อาห, ‘‘เกนสฺสพฺภาหโต’’ติ ปน ปาเฐ อุ-การโลเปน ปทสนฺธิ. อิจฺฉาธูปายิโตติ อสมฺปตฺตวิสยิจฺฉาลกฺขณาย ตณฺหาย สนฺตาปิโต ทฑฺโฒ. เตนาห ‘‘อิจฺฉาย อาทิตฺโต’’ติ.

อตฺตหตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อุฑฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

๖๗. อุลฺลงฺฆิโตติ อุพฺพนฺธิตฺวา ลงฺฆิโต. สทฺทาทีสูติ สทฺทาทินาคทนฺเตสุ โสตาทีนิ อุฑฺฑิตานิ ตณฺหารชฺชุนา ทฬฺหพนฺธเนน พทฺธตฺตา ตทนติวตฺตนโต. โลโกติ อายตนโลโก. ตถา อตฺถโยชนาย กตตฺตา ขนฺธาทิโลกวเสนปิ โยชนา กาตพฺพา. น ทูรํ อนนฺตรภวกตฺตา. จุติจิตฺตอนฺตริตตฺตา เอกจิตฺตนฺตรภวสฺส กมฺมสฺส อพุชฺฌนํ, เอวํ สนฺเต กสฺมา สตฺตา น พุชฺฌนฺตีติ อาห ‘‘พลวติยา’’ติอาทิ.

อุฑฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. ปิหิตสุตฺตวณฺณนา

๖๘. ปโญฺหติ ญาตุํ อิจฺฉิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิโตติ สตฺตมสุตฺเต คาถาย ปุริมทฺธํ ปจฺฉิมทฺธํ, ปจฺฉิมํ ปุริมํ กตฺวา อฏฺฐมสุตฺเต เทวตาย ปุจฺฉิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐุปริยายวเสน ปุจฺฉิโต’’ติ. ปุจฺฉานุรูปํ วิสฺสชฺชนนฺติ อวุตฺตมฺปิ สิทฺธเมตนฺติ อนาหฏํ.

ปิหิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

๖๙. นวเม วินยายาติ วินเยน. กรณตฺเถ หิ อิทํ สมฺปทานวจนํ. กิสฺสสฺสูติ กิสฺส, สุ-กาโร นิปาตมตฺตํ. สพฺพํ ฉินฺทติ พนฺธนนฺติ สพฺพํ ทสวิธมฺปิ สํโยชนํ สมุจฺฉินฺทติ. น หิ ตํ กิญฺจิ กิเลสพนฺธนํ อตฺถิ, ยํ อสมุจฺฉินฺนํ หุตฺวา ฐิตํ อสฺสา ตณฺหาย สมุจฺฉินฺนาย. สฺวายมตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยติ อาห ‘‘สพฺพํ อุตฺตานเมวา’’ติ.

อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. โลกสุตฺตวณฺณนา

๗๐. กิสฺมินฺติ กิสฺมึ สติ? ตสฺส ปน สนฺตภาโว อุปฺปตฺติวเสเนวาติ อาห ‘‘กิสฺมึ อุปฺปนฺเน’’ติ? โลโก อุปฺปนฺโนติ วุจฺจติ อนุปาทานตฺตา โลกสมญฺญาย. ฉสูติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย สนฺถวนฺติ อธิกสิเนหํ กโรติ อธิกสิเนหวตฺถุภาวโต อชฺฌตฺติกายตนานํ. อุปาทายาติ ปุพฺพกาลกิริยา อปรกาลกิริยํ อเปกฺขตีติ วจนเสสวเสน กิริยาปทํ คหิตํ ‘‘ปวตฺตตี’’ติ. กึ ปน ปวตฺตติ? โลโก, โลกสมญฺญาติ อตฺโถ. ฉสูติ อิทํ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. ฉฬายตนนิมิตฺตญฺหิ สพฺพทุกฺขํ. อยนฺติ สตฺตโลโก. อุปฺปนฺโน นาม โหติ ฉฬายตนํ นาม มูลํ สพฺพทุกฺขานนฺติ กตฺวา. พาหิเรสุ อายตเนสุ สนฺถวํ กโรติ วิเสสโต รูปาทีนํ ตณฺหาวตฺถุกตฺตา. ยสฺมา จกฺขาทีนํ สนฺตปฺปนวเสน รูปาทีนํ ปริคฺคหิตตฺตา โลกสฺส นิเสวิตาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ฉนฺนํ…เป… วิหญฺญตี’’ติ.

โลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.