๘. เฉตฺวาวคฺโค

๑. เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา

๗๑. วธิตฺวาติ หนฺตฺวา วินาเสตฺวา. อปริทยฺหมานตฺตาติ อปีฬิยมานตฺตา. วินฏฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติ เจโตทุกฺขทุกฺขาภาวโต. วิสํ นาม ทุกฺขํ อนิฏฺฐภาวโต, ตสฺส มูลการณํ โกโธ อนิฏฺฐผลตฺตาติ อาห ‘‘วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺสา’’ติ. อกฺกุฏฺฐสฺสาติ อกฺโกสาปราธสฺส. อกฺโกสปหารตฺถสมฺพนฺเธน หิ ‘‘กุทฺธสฺสา’’ติ อุปโยคตฺเถ สมฺปทานวจนํ. สุขํ อุปฺปชฺชติ โกธํ นสฺสติ. สุขุปฺปตฺตึ สนฺธาย เอส โกโธ ‘‘มธุรคฺโค’’ติ วุตฺโต, สุขาวสาโนติ อตฺโถ.

เฉตฺวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. รถสุตฺตวณฺณนา

๗๒. ปญฺญาณนฺติ ลกฺขณํ สลฺลกฺขณูปาโย. ทิสฺวาติ ทสฺสนเหตุ. ‘‘โจฬรญฺโญ รฏฺฐํ โจฬรฏฺฐ’’นฺติ เอวํ รฏฺฐํ รญฺญา ปญฺญายติ.

รถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. วิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๗๓. สทฺธายาติ สทฺธาเหตุ. กุลสมฺปทาติ ขตฺติยาทิสมฺปตฺติโย. สพฺพโลกิยโลกุตฺตรวิตฺตปฏิลาภเหตุโต สทฺธาวิตฺตเมว. เหฏฺฐา ติณฺณํ ทฺวารานํ วเสน อุปฺปนฺนกสฺส สพฺพสฺสปิ อนวชฺชธมฺมสฺส สงฺคณฺหนโต ‘‘ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปโถ’’ติ วุตฺตํ. อสํกิลิฏฺฐสุขนฺติ. นิรามิสํ สุขํ. ตเมว สามิสํ อุปนิธาย สมฺภาเวนฺโต อาห ‘‘อสํกิลิฏฺฐ’’นฺติ. อเสจนกภาเวน อภิรุจิชนนโต ปิยากิจฺฉกรณโต พหุํ สุจิรมฺปิ กาลํ อาเสวนฺตสฺส อโทสาวหโต สจฺจเมว มธุรตรํ. น หิ ตํ ปิวิตพฺพโต สาทิตพฺพโต อนุภวิตพฺพโต รโสติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. อิทานิ ตสฺส กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถหิปิ มหารหตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นทีนิวตฺตนํ มหากปฺปินวตฺถุอาทีหิ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๓๑; เถรคา. อฏฺฐ. ๒.มหากปฺปินตฺเถรคาถาวณฺณนา) ทีเปตพฺพํ, อิตรานิ กณฺหทีปายนชาตก- (ชา. ๑.๑๐.๖๒ อาทโย) สุตโสม- (ชา. ๒.๒๑.๓๗๑ อาทโย) มจฺฉชาตเกหิ (ชา. ๑.๑.๓๔, ๗๕; ๑.๒.๑๓๑ อาทโย) ทีเปตพฺพานิ. นิมฺมทฺเทนฺติ อภิภวนฺติ. มธุรตรนฺติ สุนฺทรตรํ เสฏฺเฐสูติ อตฺโถ. ปญฺญาชีวีติ ปญฺญาย ชีวนสีโลติ ปญฺญาชีวี, ปญฺญาปุพฺพงฺคมจริโยติ อตฺโถ. ปญฺญาชีวีติ จ ปญฺญาวเสน อิริยติ วตฺตติ ชีวิตํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย ปญฺญาชีวี’’ติอาทิมาห. ‘‘ชีวต’’นฺติ เกจิ ปฐนฺติ, ชีวนฺตานํ ปญฺญาชีวึ เสฏฺฐมาหูติ อตฺโถ.

วิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. วุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

๗๔. อุปฺปตนฺตานนฺติ ปถวึ ภินฺทิตฺวา อุฏฺฐหนฺตานํ. ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สตฺตวิธ’’นฺติ วุตฺตํ, อิตเรสํ วา ตทนุโลมโต. เขโม โหติ ทุพฺภิกฺขุปทฺทวาภาวโต. เตนาห ‘‘สุภิกฺโข’’ติ. นิปตนฺตานนฺติ อโธมุขํ ปวตฺตนฺตานํ. ปวชมานานนฺติ วชนสีลานํ. เต ปน ยสฺมา ชงฺคมา นาม โหนฺติ, น รุกฺขาทโย วิย ถาวรา, ตสฺมา อาห ‘‘ชงฺคมาน’’นฺติ. คาโวติ เธนุโย. เตน มหึสาทิกานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. วทนฺตานนฺติ อุปฺปนฺนํ อตฺถํ วทนฺตานํ.

อตฺตโน ขนฺติยาติ อตฺตโน ขนฺติยา รุจิยา คหิตภาเวน. อิตรา เทวตา ตสฺสา วิสฺสชฺชเน อปริตุสฺสมานา อาห. ยาว ปธํสีติ คุณธํสี สตฺถุเทสนาย ลทฺธพฺพคุณนาสนโต. ปคพฺพาติ ปาคพฺพิเยน สมนฺนาคตา, ยถา วจีปาคพฺพิเยน อขรา, ตถา วาจาย ภวิตพฺพํ. มุขราติ มุขขรา. ทสพลํ ปุจฺฉิ สณฺหํ สุขุมํ รตนตฺตยสํหิตํ อตฺถํ โสตุกามา. อสฺสา เทวตาย วิสฺสชฺเชนฺโต อชฺฌาสยานุรูปํ. อุปฺปตมานาติ อุปฺปตนฺตี สมุคฺฆาเฏติ โอธิโส. วฏฺฏมูลกมหาอวิชฺชาติ ตสฺสา อาทีนวทสฺสนตฺถํ ภูตกถนวิเสสนํ. โอสีทนฺตานนฺติ ปฏิปกฺขวเสน อโธ สีทนฺตานํ, อุสฺสาทยมานานนฺติ อตฺโถ. ปุญฺญกฺเขตฺตภูโตติ อิทํ ‘‘ปทสา จรมานาน’’นฺติ ปทสฺส อตฺถวิวรณวเสน ภูตกถนวิเสสนํ. ยาทิโส ปุตฺโต วา โหตูติ อิทํ ปุริมปเท เทวตาย ปุตฺตคหณสฺส กตตฺตา วุตฺตํ.

วุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ภีตาสุตฺตวณฺณนา

๗๕. กึ สูธ ภีตาติ เอตฺถ สุ-อิธาติ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘กึ ภีตา’’ติ? มคฺโค จ เนกายตนปฺปวุตฺโตติ อเนกการณํ นานาวิธาธิคโมกาสํ กตฺวา ปวุตฺโต กถิโต. เตนาห ‘‘อฏฺฐตึสารมฺมณวเสนา’’ติอาทิ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ สพฺพสาธารณาเนกายตเนหิ นิพฺพานคามิมคฺคสฺส ตุเมฺหหิ ปเวทิตตฺตา ลพฺภมาเน เขเม มคฺเค กึ ภีตายํ ชนตา อุปฺปถภูตา วิปรีตทิฏฺฐิโต คณฺหีติ อตฺโถ? เอวํ เทวตา ยถิจฺฉาย ปุริมทฺเธน อตฺตนา ยถาจินฺติตมตฺถํ สตฺถุ ปเวทิตา, ปจฺฉิมทฺเธน อตฺตโน สํสยํ ปุจฺฉติ. พหุปญฺญาติ ปุถุปญฺญ. อุสฺสนฺนปญฺญาติ อธิกปญฺญา. ฐเปตฺวาติ สํยเมตฺวา. สํวิภาคีติ อาหารปริโภเค สมฺมเทว วิภชนสีโล. เตนาห ‘‘อจฺฉรายา’’ติอาทิ. วุตฺตตฺถเมว เหฏฺฐา.

มเนนาติ มโนคหเณน. ปุพฺพสุทฺธิองฺคนฺติ ปุพฺพภาคสุทฺธิภูตํ องฺคํ. จตูสูติ วุตฺตองฺคปริยาปนฺนํ. ยญฺญอุปกฺขโรติ ทานสฺส สาธนํ. เอเตสุ ธมฺเมสูติ เอเตสุ สทฺธาทิคุเณสุ. ยถา หิ สทฺโธ ปจฺจยํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วตฺถุปริจฺจาคสฺส วิเสสปจฺจโย กมฺมผลสฺส ปรโลกสฺส จ ปจฺจกฺขโต วิย ปตฺติยายนโต, เอวํ มุทุหทโย. มุทุหทโย หิ อนุทยํ ปตฺวา ยํ กิญฺจิ อตฺตโน สนฺตกํ ปเรสํ เทติ. โย จ สํวิภาคสีโล, โส อปฺปกสฺมิมฺปิ อตฺตโน สนฺตเก ปเรหิ สาธารณโภคี โหติ. วทญฺญู วทานิยตาย ยาคิโนว ยุตฺตํ ยุตฺตกาลํ ญตฺวา อตฺถิกานํ มโนรถํ ปูเรตีติ วุตฺตํ ‘‘อิติ…เป… จตูสูติ อาหา’’ติ.

วาจนฺติอาทีนิ ตีณิ องฺคานิ ติวิธสีลสมฺปตฺติทีปนโต. สมฺปนฺนสีโล หิ ปรโลกํ น ภาเสยฺย. สทฺโธ เอกํ องฺคํ ปโยคาสยสุทฺธิทีปนโต. สุทฺธาสยสฺส สมฺมาปโยเค ฐิตสฺส กถํ ปรโลกโต ภยนฺติ. ทุกวเสน จตุรงฺคโยชนา ทุกนโย. เอเตสุ จตูสุ ธมฺเมสุ ฐิโตติ เอเตสุ ยถาวุตฺตทุกสงฺคเหสุ จตูสุ คุเณสุ ปติฏฺฐิโต.

ภีตาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. นชีรติสุตฺตวณฺณนา

๗๖. นามโคตฺตนฺติ ติสฺโส กสฺสโป โคตโมติ เอวรูปํ นามญฺจ โคตฺตญฺจ. นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ตสฺมา สพฺพสฺส ปญฺญตฺติยา ลกฺขณวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น ชีรตีติ อสภาวธมฺมตฺตา อุปฺปาทวยาภาวโต ชรํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘ชีรณสภาโว น โหตี’’ติ. ยสฺมา สมญฺญาภาวโต กาลนฺตเรปิ ตํ สมญฺญายเตว, ตสฺมา ‘‘อตีตพุทฺธานํ…เป… น ชีรตีติ วุจฺจตี’’ติ อาห.

อาลสิยนฺติ อลสภาโว ทฬฺหโกสชฺชํ. เตนาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. ฐิตินฺติ พฺยาปารํ. นิทฺทาวเสน ปมชฺชนํ กตฺตพฺพสฺส อกรณํ. กิเลสวเสน ปมชฺชนํ อกตฺตพฺพสฺส กรณมฺปิ. กมฺมสมเยติ กมฺมํ กาตุํ ยุตฺตกาเล. กมฺมกรณวีริยาภาโวติ ตํกมฺมกิริยสมุฏฺฐาปกวีริยาภาโว. โส ปน อตฺถโต วีริยปฏิปกฺโข อกุสลจิตฺตุปฺปาโท, น วีริยสฺส อภาวมตฺตํ. สีลสญฺญมาภาโว ทุสฺสีลฺยํ. วิสฺสฏฺฐาจารตา นาม อนาจาโร. โสปฺปพหุลตาติ นิทฺทาลุตา. ยโต คหณหตฺโถปิ น กิลาสุปิ ปุริโส นิทฺทาย อภิภุยฺยติ. เตนาห ‘‘ตายา’’ติอาทิ. อติจฺฉาตาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อภิภุยฺยตาทึ สงฺคณฺหาติ. อาคนฺตุกาลสิยํ น ปุพฺเพ วุตฺตอาลสฺยํ วิย ปกติสิทฺธํ. ‘‘เต ฉิทฺเท’’ติ ปาฬิยํ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตานิ ฉ ฉิทฺทานี’’ติ. กุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา อโนกาสภาวโต ฉิทฺทานิ. เตนาห ภควา – ‘‘ยตฺถ วิตฺตํ น ติฏฺฐตี’’ติ. สพฺพากาเรน เลสมตฺตํ อเสเสตฺวาติ อธิปฺปาโย.

นชีรติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อิสฺสริยสุตฺตวณฺณนา

๗๗. สตฺถสฺส มลนฺติ สตฺถมลํ, เยน สตฺถํ มลีนํ โหติ, สตฺถมลคฺคหเณน เจตฺถ มลีนํ สตฺถเมว คหิตนฺติ อาห ‘‘มลคฺคหิตสตฺถ’’นฺติ. อาณาปวตฺตนนฺติ อปฺปเก วา มหนฺเต วา ยตฺถ กตฺถจิ อตฺตโน อาณาย ปวตฺตนวเสน วสนํ อิสฺสริยตฺตมิจฺฉนฺติ. มณิรตนมฺปิ วิสฺสชฺชนียปกฺขิกตฺตา อุตฺตมํ ภณฺฑํ นาม น โหติ, อิตฺถี ปน ปริจฺจตฺตกุลาจาริตฺถิกายปิ อนิสฺสชฺชนียตาย อุตฺตมภณฺฑํ นาม. เตนาห ‘‘อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตม’’นฺติ. เตสํ เตสญฺหิ ปุริสาชานียานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย อุตฺตมรตนากรตฺตา อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ. มลคฺคหิตสตฺถสทิโส อวโพธกิจฺจวิพนฺธนโต. สตฺถมลํ วิย สตฺถสฺส ปญฺญาสตฺถสฺส คุณาภาวกรณโต ปญฺญาสตฺถมลํ. อพฺพุ วุจฺจติ อุปทฺทวํ, ตํ เทตีติ อพฺพุทํ, วินาสการณํ. นนุ หรณํ สมณสฺส อยุตฺตนฺติ? ยุตฺตํ. ตสฺส อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ ยุตฺตตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สลากภตฺตาทีนี’’ติอาทิมาห.

อิสฺสริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. กามสุตฺตวณฺณนา

๗๘. ‘‘อตฺตกาโม’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘ฐเปตฺวา สพฺพโพธิสตฺเต’’ติ. เต หิ สพฺพโส ปรตฺถาย เอว ปฏิปชฺชมานา มหาการุณิกา ปรตฺถกามา, อตฺถกามา นาม น โหนฺติ, ยา จ เตสํ อตฺตตฺถาวหา ปฏิปตฺติ, สาปิ ยาวเทว ปรตฺถา เอวาติ. วุตฺตํ โปราณฏฺฐกถายํ. ยสฺมา โพธิสตฺตา ปรหิตปฏิปตฺติยา ปารมิโย ปูเรนฺตา ตถารูปํ การณํ ปตฺวา อตฺตานํ ปเรสํ ปริจฺจชนฺติ ปญฺญาปารมิยา ปริปูรณโต, ตสฺมา อิธาปิ ‘‘สพฺพโพธิสตฺเต ฐเปตฺวาเยวาติ วุตฺต’’นฺติ อาห. กลฺยาณนฺติ ภทฺทกํ. วาจาย อธิปฺเปตตฺตา อาห ‘‘สณฺหํ มุทุก’’นฺติ. ปาปิกนฺติ ลามกํ นิหีนํ. ตํ ปน ผรุสํ วาจนฺติ สรูปโต ทสฺเสติ.

กามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ปาเถยฺยสุตฺตวณฺณนา

๗๙. สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยนฺติ สทฺธา นาม สตฺตสฺส มรณวเสน มหาปถํ สํวชโต มหากนฺตารํ ปฏิปชฺชโต มหาวิทุคฺคํ ปกฺขนฺทโต ปาเถยฺยปุฏํ พนฺธติ สมฺพลํ สชฺเชติ. กถนฺติ อาห ‘‘สทฺธํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทิ. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺย’’นฺติ เอตํ คาถาปทํ วุตฺตํ ภควตา. สิรีติ กตปุญฺเญหิ เสวียติ เตหิ ปฏิลภียตีติ สิรี. อิสฺสริยํ วิภโว. อาสยิตพฺพโต อาสโย, วสนฏฺฐานํ นิเกตนฺติ อตฺโถ. ปริกฑฺฒตีติ อิจฺฉาวสิกํ ปุคฺคลํ ตตฺถ ตตฺถ อุปกฑฺฒติ.

ปาเถยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา

๘๐. ตํ ตํ สมวิสมํ ปชฺโชตตีติ ปชฺโชโต. ปทีโป อนฺธการํ วิธมิตฺวา ปจฺจกฺขโต รูปคตํ ทสฺเสติ, เอวํ ปญฺญาปชฺโชโต อวิชฺชนฺธการํ วิธมิตฺวา ธมฺมานํ ปรมตฺถภูตํ รูปํ ทสฺเสติ. ชาครพฺราหฺมโณ วิยาติ ชาครขีณาสวพฺราหฺมโณ วิย. โส หิ สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติยา สพฺพทาปิ ชาคโร โหติ. คาโวติ โคชาติโย. อิทํ คุนฺนํ โคณานญฺจ สามญฺญโต คหณํ. กมฺเมติ กรณตฺเถ ภุมฺมวจนํ. ชีวนํ ชีโว, สห ชีเวนาติ สชีวิโน. เตนาห ‘‘กมฺเมน สห ชีวนฺตาน’’นฺติ, กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ กตฺวา ชีวนฺตานนฺติ อตฺโถ. โคมณฺฑเลหิ สทฺธินฺติ โคคเณน สห. น เตน วินา กสิกมฺมาทีนิ อุปฺปชฺชนฺติ, โครสสิทฺธิยา เจว กสนภารวหนสิทฺธิยา จ กสิกมฺมเอกจฺจวาณิชฺชกมฺมาทีนิ อิชฺฌนฺติ. สตฺตกายสฺสาติ อาหารุปชีวิโน สตฺตกายสฺส กสิโต อญฺญถา ชีวิกํ กปฺเปนฺตสฺสปิ กสิชีวิตวุตฺติยา มูลการณํ ผลนิปฺผตฺตินิมิตฺตตฺตา ตสฺส. อิริยาปโถ จ อิริยนกิริยานํ ปวตฺตนุปาโย. ‘‘สีตนฺติ นงฺคลสีตกมฺม’’นฺติ วทนฺติ.

ปชฺโชตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. อรณสุตฺตวณฺณนา

๘๑. รณนฺติ กนฺทนฺติ เอเตหีติ รณา, ราคาทโย. เตหิ อภิภูตตาย หิ สตฺตา นานปฺปการํ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺติ. เต ปน สพฺพโส นตฺถิ เอเตสํ รณาติ อรณา. นิกฺกิเลสา ขีณาสวา. วุสิตวาโสติ วุสิตพฺรหฺมจริยวาโส. โภชิสฺสิยนฺติ ภุชิสฺสภาโว. เตนาห ‘‘อทาสภาโว’’ติ. สมณาติ สมิตปาปสมณาติ อาห ‘‘ขีณาสวสมณา’’ติ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาเล โลกิยปริญฺญาย, เสกฺขา ปุพฺพภาเค โลกิยปริญฺญาย, ปจฺจเวกฺขเณ โลกิยโลกุตฺตราย ปริญฺญาย ปริญฺเญยฺยํ เตภูมกํ ขนฺธปญฺจกํ ปริชานนฺติ ปริจฺฉิชฺชนฺติ. ขีณาสวา ปน ปริญฺญาตปริญฺเญยฺยา โหนฺติ. ตถา หิ เต สามี หุตฺวา ปริภุญฺชนฺติ. วนฺทนฺติ นํ ปติฏฺฐิตนฺติ วุตฺตํ, วนฺทนียภาโว จ สีลสมฺปนฺนตายาติ อาห ‘‘ปติฏฺฐิตนฺติ สีเล ปติฏฺฐิต’’นฺติ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. ขตฺติยาติ ลกฺขณวจนนฺติ อาห ‘‘น เกวลํ ขตฺติยาวา’’ติอาทิ.

อรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เฉตฺวาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

เทวตาสํยุตฺตวณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.