๖. ชราวคฺโค

๑. ชราสุตฺตวณฺณนา

๕๑. หิตสฺส สาธนโต สาธุ, ยํ กิญฺจิ อตฺถชาตํ. ตํ ปน อตฺถกาเมน ลภิตพฺพโต อุปเสวิตพฺพโต ลทฺธกํ, กลฺยาณฏฺเฐน ภทฺทกนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘สาธูติ ลทฺธกํ ภทฺทก’’นฺติ. ‘‘สีลํ ยาว ชรา สาธู’’ติ วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘อิมินา อิทํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. อิทนฺติ อิทํ อตฺถชาตํ.

ปติฏฺฐิตาติ จิตฺตสนฺตาเน ลทฺธปติฏฺฐา, เกนจิ อสํหาริยา. เตนาห ‘‘มคฺเคน อาคตา’’ติ. จิตฺตีกตฏฺฐาทีหีติ ปูชนียภาวาทีหิ. วุตฺตํ เหตํ โปราณฏฺฐกถายํ. จิตฺตีกตนฺติ รตนนฺติ อิทํ รตนํ นาม โลเก จิตฺตีกตํ วตฺถูนํ สหสฺสคฺฆนตาทิวเสน. เยปิ โลเก จิตฺตีกตา ขตฺติยปณฺฑิต-จตุมหาราช-สกฺก-สุยาม-มหาพฺรหฺมาทโย, เตสํ จิตฺตีกโต เตหิ สรณนฺติ อุปคนฺตพฺพตาทิวเสน. รติกรนฺติ ปีติสุขาวหํ. ฌานรติสุเขนาติ ทุวิเธนปิ ฌานรติสุเขน. ตุเลตุนฺติ ปริจฺฉินฺทิตุํ. คุณปารมินฺติ คุณานํ อุกฺกํสปารมึ. ทุลฺลโภ อเนกานิ อสงฺเขฺยยฺยานิ อติธาวิตฺวาปิ ลทฺธุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. อโนโมติ อนูโน ปริปุณฺโณ. ตตฺถ วิเสสโต อโนมสตฺตปริโภคโต เตหิ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติ อนุสฺสริตพฺพโตติ อาห ‘‘ภควา อโนโม สีเลนา’’ติอาทิ.

อริยมคฺคปญฺญาเยว อิธ อธิปฺเปตาติ ‘‘อิธ ปน ทุลฺลภปาตุภาวฏฺเฐน ปญฺญา ‘รตน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ปุชฺชผลนิพฺพตฺตนโต, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ จ ปุญฺญเจตนา ปุญฺญํ, สา ปน ยสฺส อุปฺปนฺนา, ตสฺเสว อาเวณิกตาย อนญฺญสาธารณตฺตา เกนจิปิ อนาหฏา, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อรูปตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

ชราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อชรสาสุตฺตวณฺณนา

๕๒. อชีรเณนาติ ชิณฺณภาวานาปชฺชเนน. ลกฺขณวจนญฺเจตํ อวินาสปฺปตฺติยา. เตนาห ‘‘อวิปตฺติยาติ อตฺโถ’’ติ. นิทฺธมิตพฺโพติ นีหริตพฺโพ.

อชรสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. มิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๕๓. สห อตฺเถน วตฺตตีติ สตฺโถ, ภณฺฑมูลํ คเหตฺวา วาณิชฺชวเสน เทสนฺตราทีสุ วิจรณกชนสมูโห. เตนาห ‘‘สทฺธึจโร’’ติ, สหจรณโกติ อตฺโถ. มิตฺตนฺติ สิเนหโยเคน มิตฺตกิจฺจยุตฺตํ. อิธาธิปฺเปตปฺปการํ ทสฺเสตุํ ‘‘โรเค อุปฺปนฺเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถารูเปติ ชิคุจฺฉนีเย, ทุตฺติกิจฺเฉ วา. ยถา อสณฺฐิตานํ สณฺฐาปนวเสน ปวสโต ปุริสสฺส โภคพฺยสเน นาถตา, เอวํ ปุตฺตสิเนหวเสน ปุตฺตสฺส มาตุยา อนฺโตเคเห นาถตาติ วุตฺตํ ‘‘มาตา มิตฺตํ สเก ฆเร’’ติ. อตฺถชาตสฺสาติ อุปฏฺฐิตปโยชนสฺสาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนกิจฺจสฺสา’’ติ. สมฺปรายหิตนฺติ สมฺปราเย หิตาวหํ.

มิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. วตฺถุสุตฺตวณฺณนา

๕๔. ปติฏฺฐาติ อวสฺสโย. คุยฺหสฺสาติ คุหิตพฺพสฺส รหสฺสสฺส. ปรโม สขา นาม อติปิยฏฺฐานตาย.

วตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ปฐมชนสุตฺตวณฺณนา

๕๕. วิธาวตีติ วิวิธํ รูปํ ปธาวติ, ยถากามํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ.

ปฐมชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ทุติยชนสุตฺตวณฺณนา

๕๖. วฏฺฏทุกฺขโตติ สํสารทุกฺขโต. สํสาโร หิ กิเลสกมฺมวิปากานํ อปราปรุปฺปตฺติตาย วิธาวติ. ตญฺจ ทุกฺขํ ทุกฺขมตฺตาย นานาวิธทุกฺขราสิภาวโต.

ทุติยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ตติยชนสุตฺตวณฺณนา

๕๗. นิปฺผตฺตีติ อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากานํ นิปฺผชฺชนโต นิปฺผตฺติ. ตโต เอว อวสฺสโย, นิปฺผตฺติตวิปากสฺส อวสฺสโย อธิฏฺฐานํ การณนฺติ อตฺโถ.

ตติยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อุปฺปถสุตฺตวณฺณนา

๕๘. อมคฺโคติ น มคฺโค อนุปาโย. รตฺตินฺทิวกฺขโยติ ตตฺถ วยกฺขณสฺส ปากฏภาวโต. วุตฺตกฺขโณปิ หิ สยํ ขียเตว. เสสํ พาหิรมลํ วตฺถสรีราทิภูตํ. ตถา หิ ‘‘ภสฺมขาราทีหิ โธวิตฺวา สกฺกา โสเธตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ทุฏฺโฐติ ทูสิโต สตฺตสนฺตาโน น สกฺกา สุทฺโธ นาม กาตุํ อพฺภนฺตรมลีนภาวาปาทนโต. อิตฺถิยนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส อนฺตรายกรายปิ. ปชาติ สตฺตกาโย สชฺชติ สงฺคํ กโรติ ยาถาวโต อาทีนวํ อปสฺสนฺโต. อินฺทฺริยสํวราทิ กิเลสานํ ตาปนโต ตโป, เตนาห ‘‘สพฺพาปี’’ติอาทิ.

อุปฺปถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ทุติยสุตฺตวณฺณนา

๕๙. กิสฺสาติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘กิสฺมึ อภิรโต’’ติ. สทฺธา นาม อนวชฺชสภาวา, ตสฺมา โลกิยโลกุตฺตรหิตสุขาวหาติ อาห ‘‘สุคติญฺเจว นิพฺพานญฺจ คจฺฉนฺตสฺส ทุติยิกา’’ติ. อนุสาสติ หิตจริยาย ปริณายิกภาวโต.

ทุติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. กวิสุตฺตวณฺณนา

๖๐. คายตฺติอาทิโกติ ฉพฺพีสติยา ฉนฺเทสุ คายตฺติอาทิโก อุกฺกติปริโยสาโน ฉนฺโท คาถานํ นิทานํ สมุฏฺฐานํ ‘‘สมุฏฺฐหติ เอเตนา’’ติ กตฺวา. เตหิ ปน อนุฏฺฐุภาทิโก โหตีติ อาห ‘‘ฉนฺโท คาถานํ นิทาน’’นฺติ. ปุพฺพปฏฺฐาปนคาถาติ ธมฺมกถาย อาทิโต อาโรจนภาวชานนตฺถํ สติชนนํ วิย ปวตฺติตคาถา. อกฺขรญฺหิ ปทํ ชเนตีติ ยสฺมา อกฺขรสมุทาโย ปทํ, ปทสมุทาโย คาถา, สมุทาโย จ สมุทายีหิ พฺยญฺชียติ ตํปวตฺตนโต, ตสฺมา พฺยญฺชนภาเว ฐิตํ อกฺขรํ, ตํสมุทาโย ปทํ, ปทํ ตํ วิยญฺเชตา ชเนตา วิย โหตีติ ‘‘อกฺขรญฺหิ ปทํ ชเนตี’’ติ วุตฺตํ. อกฺขรํ หิ อุจฺจาริตวิทฺธํสิตาย ตํตํขณมตฺตาวฏฺฐายีปิ ปรโต ปวตฺติยา มโนวิญฺญาณวีถิยา สงฺกลนวเสน เอกชฺฌํ กตฺวา ปทภาเวน คยฺหมานํ ยถาสงฺเกตมตฺถํ พฺยญฺเชติ. ปทํ คาถํ ชเนตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คาถา อตฺถํ ปกาเสตีติ คาถาสญฺญิโต ปทสมุทาโย กิริยาการกสมฺพนฺธวเสน สมฺพนฺธิโต กตฺตุอธิปฺปายานุรูปํ อาโลจิตวิโลจิตํ สํหิตํ อตฺถํ วิภาเวติ. สมุทฺทาทิปณฺณตฺตินิสฺสิตา โวหารสนฺนิสฺสเยเนว ปวตฺตตีติ กตฺวา. เตนาห ‘‘คาถา อารภนฺโต’’ติอาทิ. อาสโยติ อวสฺสโยติ อาห ‘‘ปติฏฺฐา’’ติ กวิโตติ วิจิตฺตกถีอาทิโต.

กวิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.