๖. อจฺฉราสุตฺตวณฺณนา

๔๖. ‘‘อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐ’’นฺติ คาถา เทวปุตฺเตน เยนาธิปฺปาเยน คายิตา, โส อนุปุพฺพิกถาย วินา น ปญฺญายตีติ ตํ อาคมนโต ปฏฺฐาย กเถนฺโต ‘‘อยํ กิร เทวปุตฺโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาสเนติ อิมสฺเสว สตฺถุสาสเน. กมฺมากมฺมนฺติ กมฺมวินิจฺฉยํ. อตฺถปุเรกฺขารตาย อปฺปกิจฺจตาย จ สลฺลหุกวุตฺติโก. สยนสฺส โกฏฺฐาโสติ ทิวสํ ปุริมยามญฺจ ภาวนานุโยควเสน กิลนฺตกายสฺส สมสฺสาสนตฺถํ เสยฺยาย อุปคมนภาโค อนุญฺญาโต.

อพฺภนฺตเรติ กุจฺฉิยํ ภตฺตสฺส ปริตฺตตาย สตฺถกวาตาติ ติกฺขภาเวน สตฺถกา วิย กนฺตนกา วาตา. ธุรสฺมึเยวาติ กิเลสมาเรน ยุทฺเธ เอว. วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโต วา. อุปนิสฺสยมนฺทตาย อปริปกฺกญาณตาย อาสวกฺขยํ อปฺปตฺโต กาลํ กตฺวาติ โยชนา. อุปริ ฐิตนฺติ ปริกฺขารภาเวน ทิพฺพทุสฺสูปริ ฐิตํ. ตเถว อฏฺฐาสีติ ตาหิ ตถา วุตฺเตปิ ยถา ตโต ปุพฺเพ, ตเถว อฏฺฐาสิ. สุวณฺณปฏฺฏนฺติ นิพฺพุทฺเธ ปฏิชินิตฺวา ลทฺธพฺพสุวณฺณปฏฺฏํ. วีติกฺกมสฺส อกตตฺตา อสมฺภินฺเนเนว สีเลน. ยสฺมา ตสฺมึ สตฺถุ สนฺติกํ อาคจฺฉนฺเต ตาปิ เตน สทฺธึ อาคมํสุ ตสฺมา ‘‘อจฺฉราสงฺฆปริวุโต’’ติ วุตฺตํ.

สงฺโฆสิตนฺติ สงฺคมฺม โฆสิตํ, ตตฺถ ตตฺถ อจฺฉรานํ คีตสทฺทวเสน โฆสิตํ. ปิสาจคณํ กตฺวา วทติ อจฺฉนฺทราคตาย. นิยามจิตฺตตายาติ สมฺมตฺตนิยาเม นินฺนจิตฺตตาย. ครุภาเวนาติ ตาสํ วเส อวตฺตนโต ครุฏฺฐานภาเวน. ยาตฺราติ นิพฺพานํ ปติ ยาตฺรา. ตํ ปน วฏฺฏโต นิคฺคมนํ โหตีติ อาห ‘‘กถํ นิคฺคมนํ ภวิสฺสตี’’ติ.

อติสลฺเลขเตวาติ อติวิย กิเลสานํ สลฺเลขิตวุตฺติโก. อกตาภินิเวสสฺสาติ ภาวนมนนุยุตฺตสฺส อนารทฺธวิปสฺสกสฺส. การกสฺสาติ สุคโตวาทการกสฺส สมฺมาปฏิปชฺชโต. สุญฺญตาวิปสฺสนนฺติ สุญฺญตาทีปนํ วิปสฺสนํ ทุจฺจริตตณฺหาย ทูรีกรเณน เอกวิหาริตาย. เอโก มคฺโค อสฺสาติ โลกุตฺตรมคฺโค เอว อสฺส อนาคโต, ปุพฺพภาคมคฺโค ปน กตปริจโยติ อตฺโถ.

กายวงฺกาทีนนฺติ กายทุจฺจริตาทีนํ อภาวโต สมุจฺฉินฺทเนน อนุปลพฺภนโต. นตฺถิ เอตฺถ ภยํ, อสฺมึ วา อธิคเต ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ภยนฺติ อภยํ นาม. สํสารกนฺตารํ อติกฺกมิตฺวา นิพฺพานสงฺขาตํ เขมํ อมตฏฺฐานํ คมเน สุคตสารถินา สุสชฺชิตยานภาวโต รโถ อกูชโนติ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคว อธิปฺเปโต. ธมฺมโต อนเปตตาย อปราปรุปฺปตฺติยา จ ธมฺมจกฺเกหิ.

โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตเมว อวินาภาวา. อปาลมฺโพติ อวสฺสโย. ปริวาโรติ ปริกฺขาโร อภิสงฺขรณโต. มคฺคสฺส กรณฏฺฐาเน ธมฺโม ตปฺปริยาปนฺนา สมฺมาทิฏฺฐิ. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน. โสธิเตสุ วชฺฌมาเนสุ. ภูมิลทฺธวฏฺฏนฺติ ภูมิลทฺธสงฺขาตํ วฏฺฏํ. ตตฺถ วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภาวโต ปญฺจกฺขนฺธา ภูมิ นาม, วฏฺฏมยกมฺมภาวโต ตตฺถ อุปฺปชฺชนารหํ กิเลสชาตํ ภูมิลทฺธวฏฺฏํ. ปริชานมานาติ ปริจฺฉินฺทนวเสน สมติกฺกมวเสน ชานมานา ปฏิวิชฺฌนฺตี.

กสฺมา เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเลเยว ปติฏฺฐาสิ, นนุ จ สา เทสนา ภควตา จตุมคฺคปฺปธานภาเวน ปวตฺติตาติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ.

อจฺฉราสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.