๓. สาธุสุตฺตวณฺณนา

๓๓. อุทานํ อุทาเนสีติ ปีติเวเคน อุคฺคิริตพฺพตาย อุทานํ อุคฺคิริ อุจฺจาเรสิ. ตยิทํ ยสฺมา ปีติสมุฏฺฐาปิตํ วจนํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุทาหารํ อุทาหรี’’ติ. ยถา ปน ตํ วจนํ ‘‘อุทาน’’นฺติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สทฺธายาติ เอตฺถ ย-กาโร เหตุอตฺโถ. ปริจฺจาคเจตนาย หิ สทฺธา วิเสสปจฺจโย อสฺสทฺธสฺส ตทภาวโต. ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมฺปิณฺฑนตฺโถ. ‘‘สาหู’’ติ ปทํ สาธุสทฺเทน สมานตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. กถนฺติ ทานยุทฺธานํ วิปกฺขสภาวาติ อธิปฺปาโย. เอตํ อุภยนฺติ ทานํ ยุทฺธนฺติ อิทํ ทฺวยํ. ชีวิตภีรุโกติ ชีวิตวินาสภีรุโก. ขยภีรุโกติ โภคกฺขยสฺส ภีรุโก. วทนฺโตติ ชีวิเต สาลยตํ, ตโต เอว ยุชฺฌเน อสมตฺถตํ ปเวเทนฺโต. เฉชฺชนฺติ หตฺถปาทาทิเฉโท. อุสฺสหนฺโตติ วีริยํ กโรนฺโต. เอวํ โภเค รกฺขิสฺสามีติ ตถา โภเค อปริกฺขีเณ กริสฺสามีติ. วทนฺโตติ อิธ โภเคสุ โลภํ, ตโต เอว ทาตุํ อสมตฺถตํ ปเวเทนฺโต. เอวนฺติ เอวํ ชีวิตโภคนิรเปกฺขตาย ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมํ โหติ. สทฺธาทิสมฺปนฺโนติ สทฺธาธมฺมชีวิตาวีมํสาสีลาทิคุณสมนฺนาคโต. โส หิ เทยฺยวตฺถุโน ปริตฺตกตฺตา อปฺปกมฺปิ ททนฺโต อตฺตโน ปน จิตฺตสมฺปตฺติยา เขตฺตสมฺปตฺติยา จ พหุํ อุฬารปุญฺญํ ปวฑฺเฒนฺโต พหุวิธํ โลภ-โทส-อิสฺสา-มจฺฉริย-ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิเภทํ ตปฺปฏิปกฺขํ อภิภวติ, ตโต เอว จ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มจฺเฉรํ มทฺทติ’’จฺเจว วุตฺตํ, ตสฺส ปน อุชุวิปจฺจนีกภาวโต.

ปรตฺถาติ ปรโลเก. เอกสาฏกพฺราหฺมณวตฺถุ อนฺวยวเสน, องฺกุรวตฺถุ พฺยติเรกวเสน วิตฺถาเรตพฺพํ.

ธมฺโม ลทฺโธ เอเตนาติ ธมฺมลทฺโธ, ปุคฺคโล. อคฺคิอาหิตปทสฺส วิย สทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อุฏฺฐานนฺติ กายิกํ วีริยํ, วีริยนฺติ เจตสิก’’นฺติ วทนฺติ. อุฏฺฐานนฺติ โภคุปฺปาเท ยุตฺตปยุตฺตตา. วีริยนฺติ ตชฺโช อุสฺสาโห. ยมสฺส อาณาปวตฺติฏฺฐานํ. เวตรณิมฺปิ อิตเร นิรเย จ อติกฺกมฺม. เต ปน อพฺพุทาทีนํ วเสน อวีจึ ทสธา กตฺวา อวเสสมหานิรเย สตฺตปิ อายุปฺปมาณเภเทน ตโย ตโย กตฺวา เอกตึสาติ วทนฺติ. สญฺชีวาทินิรยสํวตฺตนสฺส กมฺมสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน ตสฺส อายุปฺปมาณสฺส ติวิธตา วิภาเวตพฺพา. อปเร ปน ‘‘อฏฺฐ มหานิรยา โสฬส อุสฺสทนิรยา อาทิโต จตฺตาโร สิตนิรเย เอกํ กตฺวา สตฺต สิตนิรยาติ เอวํ เอกตึส มหานิรยา’’ติ วทนฺติ. มหานิรยคฺคหณโต อาทิโต จตฺตาโร สิตนิรยา เอโก นิรโย กโตติ.

เตสนฺติ วิจินิตฺวา คหิตปจฺจยานํ. ปญฺจนวุติปาสณฺฑเภทา ปปญฺจสูทนิสํวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ วิจินเนสุ. ทกฺขิณาวิจินนํ อาห, อุปมานานิ หิ นาม ยาวเทว อุปเมยฺยตฺถวิภาวนตฺถานิ. เอเตน สุเขตฺตคหณโตปิ ทกฺขิเณยฺยวิจินนํ ทฏฺฐพฺพํ.

ปาเณสุ สํยโมติ อิมินา ทสวิธมฺปิ กุสลกมฺมปถธมฺมํ ทสฺเสติ. ยถา หิ ‘‘ปาเณสุ สํยโม’’ติ อิมินา สตฺตานํ ชีวิตาโวโรปนโต สํยโม วุตฺโต, เอวํ เตสํ สาปเตยฺยาวหารโต ปรทารามสนโต วิสํวาทนโต อญฺญมญฺญเภทนโต ผรุสวจเนน สงฺฆฏฺฏนโต นิรตฺถกวิปฺปลปนโต ปรสนฺตกาภิชฺฌานโต อุจฺเฉทจินฺตนโต มิจฺฉาภินิเวสนโต จ สํยโม โหตีติ. เตนาห ‘‘สีลานิสํสํ กเถตุมารทฺธา’’ติ. ผรุสวจนสํยโม ปเนตฺถ สรูเปเนว วุตฺโต.

ปรสฺส อุปวาทภเยนาติ ปาปกิริยเหตุ ปเรน อตฺตโน วตฺตพฺพอุปวาทภเยน. อุปวาทภยาติ อุปวาทภยนิมิตฺตํ. ‘‘กถํ นุ โข อเมฺห ปเร น อุปวเทยฺยุ’’นฺติ อาสีสนฺตา ปาปํ น กโรนฺติ. ธมฺมปทเมวาติ อสงฺขตธมฺมโกฏฺฐาโส เอว เสยฺโย เสฏฺโฐ. ยสฺมา สพฺพสงฺขตํ อนิจฺจํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ, ตสฺมา ตทธิคมาย อุสฺสาโห กรณีโยติ ทสฺเสติ. ปุพฺพสทฺโท กาลวิเสสวิสโยติ อาห ‘‘ปุพฺเพ จ กสฺสปพุทฺธาทิกาเลปี’’ติอาทิ. ปุน อกาลวิเสโส อปาฏิเยกฺโก ภุมฺมตฺถวิสโยวาติ อาห ‘‘สพฺเพปิ วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สพฺเพปิ วาติ เอเต สพฺเพปิ กสฺสปพุทฺธาทโย โลกนาถา สนฺโต นาม วูปสนฺตสพฺพกิเลสสนฺตาปา สนฺตสพฺภูตคุณตฺตา.

สาธุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.