๗. ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา

๑๗. ทุกฺขํ ติติกฺขนฺติ ทุตฺติติกฺขํ. ตญฺจ ทุกฺขมํ ทุสฺสหนํ อารมฺภวเสน ทุกฺกรํ, อนุยุญฺชนวเสน ทุตฺติติกฺขนฺติ. อพฺยตฺเตนาติ สามญฺญสฺส อุปการานุปกาเร ธมฺเม ชานนสมตฺถาย เวยฺยตฺติยสงฺขาตาย ปญฺญาย อภาวโต น พฺยตฺเตน. เตนาห ‘‘พาเลนา’’ติ. ยสฺมึ ธมฺเม สติ สมโณติ วุจฺจติ, ตํ สามญฺญนฺติ อาห ‘‘สมณธมฺโม’’ติ. อิมินาติ ‘‘ทุกฺกรํ ทุตฺติติกฺขญฺจ, อพฺยตฺเตน จ สามญฺญ’’นฺติ อิมินา คาถทฺเธน อิทํ ทสฺเสตีติ อิทํ อิทานิ วุจฺจมานํ อตฺถชาตํ ทสฺเสติ. อภิทนฺตนฺติ อภิภวนทนฺตํ, อุปริทนฺตนฺติ อตฺโถ. โส หิ อิตรํ มุสลํ วิย อุทุกฺขลํ วิเสสโต กสฺสจิ ขาทนกาเล อภิภุยฺย วตฺตติ. อาธายาติ นิปฺปีฬนวเสเนว ฐเปตฺวา. ตาลุํ อาหจฺจาติ ตาลุปเทสมาหนิตฺวา วิย. เจตสาติ กุสลจิตฺเตน. จิตฺตนฺติ อกุสลจิตฺตํ. อภินิคฺคณฺหิตฺวาติ ยถา อติสมุทาจาโร น โหติ, เอวํ วิพาธนวเสน นิคฺคเหตฺวา. อาปาณโกฏิกนฺติ ปาณโกฏิปริโยสานํ, ปริชีวนฺติ อตฺโถ. สมฺพาเธตีติ สมฺพาโธ, อนฺตรายิโก. พหู ปริสฺสยาติ อโยนิโส กามวิตกฺกาทิวเสน.

ปชฺชติ จิตฺตเมตฺถาติ ปทํ, อารมฺมณํ. อิริยาปถํ เอว ปทํ อิริยาปถปทํ.

คีวา จตฺตาโร ปาทาติ คีวปญฺจมานิ. สโมทหนฺติ วา สโมธานเหตูติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห – ‘‘สโมทหิตฺวา วา’’ติ, สมฺมา โอธาย อนฺโต ปเวเสตฺวาติ อตฺโถ. สเก อารมฺมณกปาเลติ โคจรชฺฌตฺตํ วทติ. สโมทหนฺติ สโมทหนฺโต. อนิสฺสิโตติ เตภูมกธมฺเมสุ กญฺจิปิ ธมฺมํ ตณฺหาทิฏฺฐาภินิเวสวเสน อนิสฺสิโต. อวิหึสมาโน วิหึสานิมิตฺตานํ ปชหเนน. อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตนาติ สีลพฺยสนโต อุทฺธรณรูเป สณฺฐิเตน, กรุณายุตฺเตนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘การุญฺญตํ ปฏิจฺจา’’ติ.

ทุกฺกรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.