๑. นนฺทนสุตฺตวณฺณนา

๑๑. ‘‘ตตฺร ภควา’’ติ วุตฺเต น ตถา พฺยญฺชนานํ สิลิฏฺฐตา, ยถา ‘‘ตตฺร โข ภควา’’ติ วุตฺเตติ อาห ‘‘พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาวเสนา’’ติ. ปริสเชฏฺฐเกติ ปริสาย เชฏฺฐเก, เย ตสฺสา เทสนาย วิเสสโต ภาชนภูตา. ปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขูติ จตุปริสเชฏฺฐเก ภิกฺขู. จตุนฺนํ หิ ปริสานํ เชฏฺฐา ภิกฺขุปริสา ปฐมุปฺปนฺนตฺตา. อามนฺเตสีติ สมฺโพเธสิ, สมฺโพธนญฺจ ชานาปนนฺติ อาห ‘‘ชานาเปสี’’ติ. ภทนฺเตติ ครุคารวสปฺปติสฺสววจนเมตํ, อตฺถโต ปน ภทนฺเตติ ภทฺทํ ตว โหตุ อตฺตโน นิฏฺฐานปริโยสานตฺตา ปเรสญฺจ สนฺตตาวหตฺตา. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ เอตฺถ ภควโตติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธิอตฺถปทํ อเปกฺขตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ภควโต วจนํ ปติอสฺโสสุ’’นฺติ. ภควโตติ ปน อิทํ ปติสฺสวนสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ ยถา ‘‘เทวทตฺตสฺส ปฏิสฺสุณาตี’’ติ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทานวคฺคสฺส อาทิสุตฺตวณฺณนายํ อาคมิสฺสติ.

ตาวตึสกาโยติ ตาวตึสสญฺญิโต เทวนิกาโย. ทุติยเทวโลโกติ ฉสุ กามโลเกสุ ทุติโย เทวโลโก. เตตฺตึส ชนา สหปุญฺญการิโน ตตฺถ อุปฺปนฺนา, ตํสหจริตฏฺฐานํ ตาวตึสํ, ตนฺนิวาสิโนปิ ตาวตึสนามกา สหจรณญาเยนาติ อาห ‘‘มเฆน มาณเวนา’’ติอาทิ. อยํ ปน เกจิวาโท พฺยาปนฺโน โหตีติ ตํ อโรเจนฺเตน ‘‘วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. พฺยาปนฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอวํ หิ นิทฺโทสํ ปทํ โหตี’’ติ. นามปณฺณตฺติเยวาติ อตฺถนิรเปกฺขตฺตา นิรุฬฺหสมญฺญา เอว.

ตํ วนนฺติ ตํ อุปวนํ. ปวิฏฺเฐ ปวิฏฺเฐ ทุกฺขปฺปตฺเตปิ อตฺตโน สมฺปตฺติยา นนฺทยติ, ปเคว อทุกฺขปฺปตฺเตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเวสิตานนฺติ ปโกฏฺฐวาเรน ปเวสิตานมฺปีติ อธิปฺปาโย. จวนกาเลเยว โถกํ ทิสฺสมานวิการา หุตฺวา จวนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘หิมปิณฺโฑ วิย วิลียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เย ปน อทิสฺสมานวิการา สหสา อนฺตรธายนฺติ, เต สนฺธาย ‘‘ทีปสิขา วิย วิชฺฌายนฺตี’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. นนฺทยติ ปกติยา โสมนสฺสิตํ โทมนสฺสิตญฺจ. นนฺทเนติ เอวํอนฺวตฺถนามเก อุยฺยาเน. ปริวุตาติ ‘‘เทวตา’’ติ วจนํ อุปาทาย อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตํ. เทวปุตฺโต หิ โส.

ทิวิ ภวตฺตา ทิพฺพาติ อาห ‘‘เทวโลเก นิพฺพตฺเตหี’’ติ. กาเมตพฺพตาย กามพนฺธเนหิ, ตถา อญฺญมญฺญํ อสํกิณฺณสภาวตาย กามโกฏฺฐาเสหิ. อุเปตาติ อุปคตา สมนฺนาคตา. ปริจารยมานาติ ปริรมมานา. อิทญฺหิ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กามคุเณหี’’ติ กตฺตริ กรณวจนํ, ปุริมานิ อเปกฺขิตฺวา สหโยเค. รมมานา จรนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รมมานา’’ติ. ปริจารยมานาติ วา ปริโต สมนฺตโต จารยมานาติ อตฺโถติ อาห ‘‘อินฺทฺริยานิ สญฺจารยมานา’’ติ. ปฐมนเย หิ อนุภวนตฺโถ ปริจรณสทฺโท, ทุติยนเย ปริวตฺตนตฺโถ. โส ปนาติ ‘‘ตายํ เวลาย’’นฺติ วุตฺตกาโล. อธุนาติ สมฺปติ. โส วิจรีติ สมฺพนฺโธ. กามคุเณหีติ เหตุมฺหิ กรณวจนํ. โอวุโตติ ยถา ตํ น ญายติ, เอวํ ปิหิตจิตฺโต. นิวุโต ปริโยนทฺโธติ ตสฺเสว เววจนํ. เตนาห ‘‘โลกาภิภูโต’’ติ. อาสภินฺติ เสฏฺฐํ ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๑; ม. นิ. ๓.๒๐๗) ภาสนฺโต โพธิสตฺโต วิย.

เกวลํ ทสฺสนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห – ‘‘เย…เป… วเสนา’’ติ, ตสฺมึ นนฺทนวเน อวฏฺฐิตกามภาคานุภวนวเสนาติ อตฺโถ. นรเทวานนฺติ ปุริสภูตเทวตานํ. เตนาห ‘‘เทวปุริสาน’’นฺติ. อปฺปกํ อธิกํ อูนํ วา คณนูปคํ นาม น โหตีติ ‘‘ติกฺขตฺตุํ ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘เตตฺตึสาน’’นฺติ หิ วตฺตพฺเพ อยํ รุฬฺหี. ปริวารสงฺขาเตน, น กิตฺติสงฺขาเตนาติ อธิปฺปาโย. สีลาจาราทิคุณเนมิตฺติกา หิ กิตฺติ. ‘‘ตาวตึสา เทวา ทีฆายุกา วณฺณวนฺโต สุขพหุลา’’ติ เอวมาทิวจเนน ยเส อิจฺฉิเต อวิเสเสตฺวาว ‘‘ยเสน สมฺปนฺนาน’’นฺติ สกฺกา วตฺตุํ.

อริยสาวิกาติ โสตาปนฺนา. ‘‘สกทาคามินี’’ติ เกจิ. อธิปฺปายํ วิวฏฺเฏตฺวาติ ยถา ตฺวํ อนฺธพาเล มญฺญสิ, ธมฺมสภาโว เอวํ น โหตีติ ตสฺสา เทวตาย อธิปฺปายํ วิปริวตฺเตตฺวา. เอกนฺตโต สุขํ นาม นิพฺพานเมว. กามา หิ ทุกฺขา วิปริณามธมฺมาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตสฺสา อธิปฺปายํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. กามํ จตุตฺถภูมกาปิ สงฺขารา อนิจฺจา เอว, เต ปน สมฺมสนูปคา น โหนฺตีติ เตภูมกคฺคหณํ สมฺมสนโยคฺเคน. หุตฺวาติ ปุพฺเพ อวิชฺชมานา ปจฺจยสมวาเยน ภวิตฺวา อุปฺปชฺชิตฺวา. เอเตน เนสํ ภาวภาโค ทสฺสิโต. อภาวตฺเถนาติ สรสนิโรธภูเตน วิทฺธํสนภาเวน.

อนิจฺจา อทฺธุวา, ตโต เอว ‘‘มยฺหํ อิเม สุขา’’ติ วา น อิจฺจาติ อนิจฺจา. อุปฺปาทวยสภาวาติ ขเณ ขเณ อุปฺปชฺชนนิรุชฺฌนสภาวา. เตนาห ‘‘อุปฺป…เป… เววจน’’นฺติ. ปุริมสฺส วา ปจฺฉิมํ การณเววจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา วา’’ติอาทิ. ตทนนฺตราติ เตสํ อุปฺปาทวยานํ อนฺตเร. เวมชฺฌฏฺฐานนฺติ ฐิติกฺขณํ วทติ. เย ปน ‘‘สงฺขารานํ ฐิติ นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ยถา หิ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตีติ อาปชฺชติ, เอวํ อุปฺปนฺนสฺส ภงฺคาภิมุขาวตฺถา อิจฺฉิตพฺพา, สาว ฐิติกฺขโณ. น หิ อุปฺปชฺชมาโน ภิชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. วูปสมสงฺขาตนฺติ อจฺจนฺตํ วูปสมสงฺขาตํ นิพฺพานเมว สุขํ, น ตยา อธิปฺเปตา กามาติ อธิปฺปาโย.

นนฺทนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.