๙. มานกามสุตฺตวณฺณนา

๙. เสยฺยาทิเภทํ มานํ อปฺปหาย ตํ ปคฺคยฺห วิจรนฺโต กาเมนฺโต นาม โหตีติ อาห ‘‘มานํ กาเมนฺตสฺส อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ. ทมติ จิตฺตํ เอเตนาติ ทโม, สติสมฺโพชฺฌงฺคาทิโก สมาธิปกฺขิโก ทโม. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตีติ ทโม, อินฺทฺริยสํวโร. กิเลเส ทเมติ ปชหตีติ ทโม, ปญฺญา. อุปวสนวเสน กายกมฺมาทึ ทเมตีติ ทโม, อุโปสถกมฺมํ. โกธูปนาหมกฺขมานาทิเก ทเมติ วิเนตีติ ทโม, อธิวาสนขนฺติ. เตเนวาติ ‘‘ทโม’’ติ สมาธิปกฺขิกธมฺมานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘น โมนํ อตฺถี’’ติ จ ปาโฐ. อสมาหิตสฺสาติ สมาธิปฏิกฺเขโป โชติโต.

มจฺจุเธยฺยสฺส ปารตรณสฺส วุจฺจมานตฺตา ‘‘โมนนฺติ จตุมคฺคญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ ตโต อญฺเญน ตํ สมฺภวติ. ชานาติ อสมฺโมหปฏิเวธวเสน ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. มจฺจุ ธียติ เอตฺถาติ มจฺจุเธยฺยํ, ขนฺธปญฺจกํ มรณธมฺมตฺตา. ตสฺเสวาติ มจฺจุเธยฺยสฺเสว. ปารํ ปรตีรภูตํ นิพฺพานํ. ตเรยฺยาติ เอตฺถ ตรณํ นาม อริยมคฺคพฺยาปาโรติ อาห ‘‘ปฏิวิชฺเฌยฺย ปาปุเณยฺยา’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปฏิเวธตรณํ นาม วุตฺต’’นฺติ. ‘‘น ตเรยฺย น ปฏิวิชฺเฌยฺย น ปาปุเณยฺย วา’’ติ อยเมตฺถ ปาโฐ ยุตฺโต. อญฺญถา ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิวจนํ วิรุชฺเฌยฺย. เอโก อรญฺเญ วิหรนฺโตติ เอกากี หุตฺวา อรญฺเญ วิหรนฺโตติ อตฺโถ.

กามํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิปิ เอกจฺจสฺส มานสฺส ปหานํ ลพฺภติ. อคฺคมคฺเคเนว ปน ตสฺส อนวเสสโต ปหานนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน นววิธมานํ ปชหิตฺวา’’ติ. อุปจารสมาธิปุพฺพโก อปฺปนาสมาธีติ วุตฺตํ ‘‘อุปจารปฺปนาสมาธีหี’’ติ, น อุปจารสมาธิมตฺเตน สมาธิมตฺตํ สนฺธาย ปจฺเจกํ วากฺยปริสมาปนสฺส อยุชฺชนโต. น หิ อปฺปนํ อปฺปตฺตํ โลกุตฺตรชฺฌานํ อตฺถิ. ‘‘สุเจตโส’’ติ จิตฺตสฺส ญาณสหิตตาย ลกฺขณวจนนฺติ อาห ‘‘ญาณสมฺปยุตฺตตายา’’ติอาทิ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สุเจตโสติ เอตฺถ จิตฺเตน ปญฺญา ทสฺสิตา’’ติ. ‘‘สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต’’ติ สพฺเพสุ ภวาทีสุ วิสํสฏฺฐจิตฺโต สพฺพโส ขนฺธาทีหิ วิสํยุตฺโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สพฺเพสุ ขนฺธายตนาทีสุ วิปฺปมุตฺโต หุตฺวา’’ติ. ปริญฺญาปฏิเวโธ สจฺฉิกิริยปฏิเวเธน วินา นตฺถีติ อาห ‘‘เตภูมก…เป… วุตฺต’’นฺติ.

มานํ นิสฺสาย ทุจฺจริตจรณโต มาโน นามายํ สีลเภทโน. ตสฺมาติ มานสฺส สีลปฏิปกฺขภาวโต. อิมินา ปฏิปกฺขปฺปหานกิตฺตเนน. อธิจิตฺตสิกฺขา กถิตา สรูปโต เอวาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จิตฺเตนาติ สุ-สทฺเทน วิเสสิตจิตฺเตน. ตสฺมาติ ปญฺญาย ทสฺสิตตฺตา. อิมินาติ ‘‘สุเจตโส’’ติ อิมินา ปเทน. อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขาติ สีลาทีนิปิ วิเสเสตฺวา วุตฺตานิ. สมฺภเว พฺยภิจาเร จ วิเสสนวิเสสิตพฺพตาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อธิสีลญฺจ นาม สีเล สติ โหตี’’ติอาทึ วตฺวา ตทุภยํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฐมนโย สงฺกรวเสน ปวตฺโตติ อสงฺกรวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา ทุติยนโย วุตฺโต. ‘‘สมาปนฺนา’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตนา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. วิปสฺสนาย ปาทกภาวํ อนุปคตาปิ ตทตฺถํ นิพฺพตฺตนาทิวเสน สมาปนฺนาติ อยมตฺโถ ปุริมนยโต วิเสโส. อธิปญฺญาย ปเนตฺถ ปุริมนยโต วิเสโส นตฺถีติ สา อนุทฺธฏา. สโมธาเนตฺวาติ ปริยายโต สรูปโต จ สงฺคเหตฺวา. สกลสาสนนฺติ ติสฺสนฺนํ กถิตตฺตา เอว สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ กถิตํ โหตีติ.

มานกามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.