อธิกรณเภทํ

อุกฺโกฏนเภทาทิวณฺณนา

๓๔๐. อธิกรณเภเท เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ทสฺเสตุํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. เทฺว สมเถติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ สมถานํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมฺมุขาวินยญฺจ เยภุยฺยสิกญฺจา’’ติ. ‘‘ปฏิเสเธตี’’ติ อิมินา อุกฺโกเฏตีติ เอตฺถ กุฏธาตุยา เฉทนตฺถํ อตฺถโต ทสฺเสติ. เฉทนํ นาม อตฺถโต สมถปฏิเสธนนฺติ อตฺโถ.

๓๔๑. ทฺวาทสสุ อุกฺโกเฏสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อกตํ กมฺมนฺติอาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ทุกฺกฏํ กมฺมํ, ปุน กาตพฺพํ กมฺม’’นฺติ เทฺว อุกฺโกฏา สงฺคเหตพฺพา. อนิหตํ กมฺมนฺติอาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ทุนฺนิหตํ, ปุน นิหนิตพฺพ’’นฺติ เทฺว อุกฺโกฏา สงฺคเหตพฺพา. อวินิจฺฉิตนฺติอาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ทุวินิจฺฉิตํ, ปุน วินิจฺฉิตพฺพ’’นฺติ เทฺว อุกฺโกฏา สงฺคเหตพฺพา. อวูปสนฺตนฺติอาทโยติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘ทุวูปสนฺตํ, ปุน วูปสเมตพฺพ’’นฺติ เทฺว อุกฺโกฏา สงฺคเหตพฺพา. อปิจาติ สามญฺญโต ปน.

ตตฺถ ชาตกนฺติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมึวิหาเร’’ติ. ยสฺมึวิหาเร อุปฺปนฺนํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญมญฺญสฺส อตฺเตสุ, อตฺตานํ วา ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตปจฺจตฺถิกา. ปาฬิมุตฺตกวินิจฺฉเยเนวาติ ปาฬิยํ อาคเตหิ สมเถหิ มุตฺตเกน ธมฺมเทสนามตฺตวินิจฺฉเยเนว. อิทนฺติ อธิกรณํ. เยนาปิ วินิจฺฉเยนาติ ปาฬิมุตฺตเกน เยนาปิ วินิจฺฉเยน.

อญฺโญติ เนวาสิเกหิ อญฺโญ วินยธโร ปุจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. เตหิ จาติ เนวาสิเกหิ จ.

เอตสฺสาติ วินยธรสฺส. อยนฺติ วินยธโร. ตตฺถาติ ตํ คามํ. อญฺญมญฺญํ วา สญฺญาเปนฺตีติ อตฺตปจฺจตฺถิกา อญฺญมญฺญํ วา สญฺญาเปนฺติ. เต ภิกฺขูติ เต อตฺตปจฺจตฺถิกา ภิกฺขู. นิชฺฌาเปนฺตีติ สญฺญาเปนฺติ. อุกฺโกเฏติ โยติ โย อุกฺโกเฏติ. เอเตติ อตฺตปจฺจตฺถิเก ภิกฺขู, ทิสฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ คามํ. ตตฺเถวาติ อนฺตรามคฺเค เอว.

ตตฺเถวาติ คามเมว. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ฐาเน. ตตฺถ คตนฺติ ตํ คามํ คตํ.

‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา ปาจิตฺติยเมว อติทิสติ.

สงฺเฆน…เป… อธิกรเณ วทนฺโตปีติ สมฺพนฺโธ. ยํ ปเนตํ อาปตฺติวุฏฺฐานํ นาม โหตีติ โยชนา. เอตนฺติ อาปตฺติวุฏฺฐานํ. วทนฺโตปีติ ปิสทฺโท น เกวลํ ติณวตฺถารกํ อุกฺโกเฏนฺโตเยว อุกฺโกเฏติ นาม, อถ โข วทนฺโตปีติ ทสฺเสติ.

ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺโตติอาทีสุ อคติคมนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยธโร หุตฺวา’’ติอาทิ. อตฺถาย อุกฺโกเฏนฺโตติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ อนตฺถํ จรนฺตสฺส. มนฺโท ปน อุกฺโกเฏติ นามาติ สมฺพนฺโธ. เอโก พลวนิสฺสิโต จ โหตีติ สมฺพนฺโธ. คหนมิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ คหนสทิสํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปวนสทิสํ มิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ อตฺโถ. พลวนฺเต จาติ เอตฺถ จสทฺโท สพฺพกมฺเมสุ โยเชตพฺโพ. นิสฺสิตตฺตาติ เอกสฺส นิสฺสิตตฺตา. พลวนิสฺสิโต จาติ เอตฺถาปิ จ สทฺโท สพฺพกตฺตูสุ โยเชตพฺโพ. ตสฺสาติ วิสมาทินิสฺสิตสฺส.

โสติ สามเณโร. มงฺกุภูตาตฺถาติ มงฺกู หุตฺวา ภูตา, มงฺกุํ วา ปตฺตา อตฺถ ภวถาติ อตฺโถ. เตติ ปราชยภิกฺขู. ตสฺสาติ สามเณรสฺส. โสติ สามเณโร. เตติ ปราชยภิกฺขู. ตนฺติ สามเณรํ. โสติ ทหโร. ตโตติ สนฺนิปาตการณา. หิยฺโยติ อนนฺตราตีตาเห. อิตีติ เอวํ วเทติ. โสติ ทหโร. อิทํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ โยชนา. คจฺฉาติ คจฺฉาหิ. อิตีติ เอวํ วตฺตพฺโพติ โยชนา.

สงฺเฆน สทฺธึ อธิกรณํ วินิจฺฉินิตฺวา ปริเวณคตํ เอกํ ภิกฺขุนฺติ โยชนา. กิสฺสาติ เกน การเณน. เอวํ อิมินากาเรน วินิจฺฉิตพฺพํ นนูติ โยชนา. โสติ วินิจฺฉยการโก ภิกฺขุ. ฉนฺททายโก สุวิญฺเญยฺโยเยว.

อธิกรณนิทานาทิวณฺณนา

๓๔๒. กึนิทานนฺติอาทีสุ ฉสุ ปเทสุ สมาสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กึนิทานมสฺสา’’ติอาทิ. อสฺสาติ วิวาทาธิกรณสฺส. ‘‘กึนิทาน’’นฺติ ปทานํ สติปิ สมาสภาเว พฺยญฺชนนฺตปกติกตฺตา ‘‘กิ’’นฺติ นิคฺคหิตนฺตภาเวน อุจฺจารณํ กาตพฺพํ. สพฺพาเนตานีติ สพฺพานิ นิทานนฺติอาทีนิ เอตานิ ปทานิ. เววจนานีติ เอกสฺมึเยว ‘‘การณ’’นฺติ อตฺเถ วิวิธานิ วจนานิ วิวจนานิ, ตานิเยว เววจนานิ. อถ วา วิวิธํ วจนเมตสฺสตฺถสฺสาติ วิวจนํ, การณสงฺขาโต อตฺโถ, อภิเธยฺยอภิธานภาเวน สมฺพนฺธตฺตา วิวจนสฺส เอตานิ เววจนานิ, ปทานิ.

‘‘อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาโต’’ติ อิมินา วิวาทสรูปํ ทสฺเสติ. วิวาทนฺติ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถุสงฺขาตํ วิวาทํ. เอตนฺติ ‘‘วิวาทนิทาน’’นฺติ เอตํ วจนํ. อสฺสาติ อนุวาทาธิกรณสฺส. อิทมฺปีติ ‘‘อนุวาทนิทาน’’นฺติ วจนมฺปิ. อสฺสาติ อาปตฺตาธิกรณสฺส. เอตนฺติ ‘‘อาปตฺตินิทาน’’นฺติ วจนํ. กิจฺจเมว พฺยญฺชนวฑฺฒนวเสน กิจฺจยนฺติ วุตฺตํ. อสฺสาติ กิจฺจาธิกรณสฺส. สมนุภาสนาทีนํ อุปฺปชฺชนกกิจฺจานนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ‘‘กิจฺจยนิทาน’’นฺติ วจนํ. เอกปทโยชนาติ เอเกน ‘‘นิทาน’’นฺติ ปเทน โยชนา. สพฺพปทานีติ สพฺพานิ สมุทยาทีนิ ปทานิ.

นวนฺนนฺติ ชาติวเสน ฉนฺนํ เหตูนํ นวสุ อนฺโตคธตฺตา ติกวเสเนตํ วุตฺตํ. พฺยญฺชนมตฺตนฺติ เหตุปจฺจยวเสน พฺยญฺชนเมว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ ตติยปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน.

๓๔๓. ทฺวาทส มูลานีติ เอตฺถ ทฺวาทสนฺนํ มูลานํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โกธอุปนาหยุคฬกาทีนี’’ติอาทิ. เอตฺถ (วิภ. ๘๓๓, ๙๔๔) อาทิสทฺเทน มกฺขปฬาสยุคฬ อิสฺสามจฺฉริยยุคฬ มายาสาเฐยฺยยุคฬ ปาปิจฺฉมิจฺฉาทิฏฺฐิยุคฬ สนฺทิฏฺฐิปรามาสิอาธานคฺคาหิทุปฺปฏินิสฺสคฺคิยุคฬวเสน ปญฺจ ยุคฬานิ สงฺคณฺหาติ. อชฺฌตฺตสนฺตานปฺปวตฺตานีติ นิยกชฺฌตฺตสนฺตาเน ปวตฺตานิ.

อฏฺฐารสเภทกรวตฺถูนํ สมุฏฺฐานภาวํ นิพฺพจเนน ปกาเสนฺโต อาห ‘‘ตํ หี’’ติอาทิ. ตนฺติ อนุวาทาธิกรณํ, สมุฏฺฐาตีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ ‘‘เอเตสู’’ติ อิมินา อธิกรณภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘เอเตหี’’ติ อิมินา กรณภาวํ ทสฺเสติ. เตนาติ การเณน. อสฺสาติ วิวาทาธิกรณสฺส. เอตานีติ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถูนิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสํ อธิกรณานํ สพฺเพสุ สมุฏฺฐาเนสุ.

๓๔๔. เอเกน อธิกรเณน กิจฺจาธิกรเณนาติ อิทํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตานีติ อธิกรณานิ. เอกํสโตติ เอกํเสน, เอกโกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา.

สาวเสสาปตฺติ สมฺมติ วิย อนวเสสาปตฺติ น สมฺมตีติ โยชนา. กสฺมา น สมฺมตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. สาติ อนวเสสา อาปตฺติ. ตโตติ อนวเสสาปตฺติโต. เอตฺถ จ ‘‘น สกฺกา เทเสตุ’’นฺติ อิมินา เทสนาคามินิยา อภาวํ ทีเปติ. ‘‘น สกฺกา…เป… ปติฏฺฐาตุ’’นฺติ อิมินา วุฏฺฐานคามินิยา อภาวํ ทีเปติ.

๓๔๙. ตโตติ นยโต. ยตฺถ สติวินโยติอาทิกา ฉ ยมกปุจฺฉาติ สมฺพนฺโธ. ตาสนฺติ ปุจฺฉานํ. ปกาสิโตติ ปากโฏ.

๓๕๑. ทฺวินฺนมฺปิ สมถานนฺติ สมฺมุขาวินยสติวินยวเสน ทฺวินฺนมฺปิ สมถานํ. ยสฺมาติ เยน การเณน น สกฺกาติ สมฺพนฺโธ. ปตฺตวฏฺฏีนํ นานากรณนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ สมฺมุขาวินยสติวินยานํ นานากรณนฺติ สมฺพนฺโธ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ยสฺมา กทลิกฺขนฺเธ ปตฺตวฏฺฏีนํ นานากรณํ วินิพฺภุชฺชิตฺวา ทสฺเสตุํ น สกฺกา วิย เตสํ นานากรณํ วินิพฺภุชฺชิตฺวา ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ. เตนาติ การเณน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วิสฺสชฺชเนสุ.

สตฺตสมถนิทานวณฺณนา

๓๕๒. อสฺสาติ สมฺมุขาวินยสฺส. ตตฺถาติ ‘‘นิทานนิทาโน’’ติ ปาเฐ. อิทนฺติ สมฺมุขาจตุกฺกํ. ลทฺธุปวาโทติ ลทฺโธ ปเรสํ อุปวาโท เยนาติ ลทฺธุปวาโท, ขีณาสโว. ยสฺส จาติ ยสฺส จ สนฺติเกติ สมฺพนฺโธ. อุภินฺนนฺติ เทสกปฏิคฺคาหกานํ ทฺวินฺนํ.

๓๕๓. นนุ ปุจฺฉายํ ‘‘สตฺตนฺนํ สมถาน’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา ปน วิสฺสชฺชนายํ สมฺมุขาวินยสฺส สมุฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอตฺถ กิญฺจาปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, ปนสทฺโท ครหตฺโถ. ตถา วุตฺตมฺปีติ โยชนา. กมฺมสงฺคหาภาเวนาติ กมฺเม สงฺคหสฺส อภาเวน. ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘กมฺมสฺส กิริยา’’ติอาทิปาเฐ. กมฺมํ กรียติ อิมายาติ กิริยา, ญตฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กมฺมสฺส กิริยาติ ญตฺติ เวทิตพฺพา’’ติ. กริยเต ฐปิยเต กรณํ. สยํ อุปคมิยเต อุปคมนํ. อชฺเฌสเนน ปรํ อุปคมาปิยเต อชฺฌุปคมนํ. อธิวาสิยเต อธิวาสนา. อปฺปฏิกฺโกสิยเต อปฏิกฺโกสนา. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กรณนฺติ ตสฺสาเยวา’’ติอาทิ. เอตนฺติ กมฺมํ. เมติ มยฺหํ. ขมุธาตุปโยเค สมฺปทานตฺเถ สมฺปทานวจนํ. อถ วา เมติ มยา. กตฺวตฺเถ กรณวจนํ, สามิวจนํ วา. ขมตีติ กตฺตุรูปสทิสํ กมฺมรูปํ. รูปญฺหิ กตฺตุรูปสทิสํ กมฺมรูปํ ‘‘ขมติ สงฺฆสฺสา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๒๗) วิย. กมฺมรูปสทิสํ กตฺตุรูปํ ‘‘อุปาสโก สีลํ สมาทิยตี’’ติอาทีสุ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) วิย. เอตฺถ กมฺมตฺเถ ปวตฺโต ยปจฺจโย โลโปติ ทฏฺฐพฺพํ.

สตฺตสมถนานาตฺถาทิวณฺณนา

๓๕๔. มาตาปุตฺตาทีนํ อยํ วิวาโทติ โยชนา. ‘‘วิรุทฺธวาทตฺตา’’ติ อิมินา วทนํ วาโท, วิรุทฺโธ วาโท วิวาโทติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ. อธิกรณียตายาติ วูปสมิตตาย. อิมินา อธิกริยติ สมเถหิ วูปสมิยตีติ อธิกรณนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ อธิกรณเภเทสุ.

อิติ อธิกรณเภทวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.