ทุติยคาถาสงฺคณิกํ

โจทนาทิปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาวณฺณนา

๓๕๙. ทุติยคาถาสงฺคณิยํ โจทนา นาม กึ ทสฺเสตฺวา โจทนาติ อาห ‘‘วตฺถุญฺจ อาปตฺติญฺจ ทสฺเสตฺวา โจทนา’’ติ. โทสํ สราเปตีติ โทสสารณา. สงฺฆสนฺนิปาโตติ สงฺฆสฺส สนฺนิปตนํ. อิมินา สงฺโฆติ เอตฺถ อุตฺตรปทโลปํ ทสฺเสติ. มติกมฺมนฺติ เอตฺถ มติสทฺโท อิจฺฉตฺโถติ อาห ‘‘วุจฺจติ มนฺตคฺคหณ’’นฺติ. ตนฺติ มติกมฺมํ.

‘‘เตน จุทิตกปุคฺคเลนา’’ติ ปทํ ‘‘สารณตฺถายา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ตสฺส ปุคฺคลสฺสาติ ตสฺส จุทิตกสฺส ปุคฺคลสฺส, อิมินา ‘‘นิคฺคหตฺถายา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อธิกรณวินิจฺฉยฏฺฐาเน. ปริคฺคหณตฺถายาติ ปริ วีมํสิตฺวา คหณตฺถาย. ธมฺมา-ธมฺมนฺติ ภูตาภูตํ. ‘‘วินิจฺฉยสนฺนิฏฺฐาปนตฺถ’’นฺติ อิมินา ปาฬิยํ ปาฐเสสํ ทสฺเสติ.

มา โข ปฏิฆนฺติ เอตฺถ ปฏิฆสทฺโท โกปปริยาโยติ อาห ‘‘โกปํ มา ชนยี’’ติ. ‘‘จุทิตเก วา โจทเก วา’’ติ อิมินา ‘‘สงฺเฆ’’ติ อาธารํ ปฏิกฺขิปติ. สเจ อนุวิชฺชโก ตุวนฺติ เอตฺถ อนุวิชฺชกสทฺโท วินยธรปริยาโยติ อาห ‘‘วินยธโร’’ติ. วินยธโร หิ ยสฺมา โจทกจุทิตกานํ วจนํ อนุมินิตฺวา วตฺถุอาปตฺตาทิวเสน วิทติ, ตสฺมา อนุวิชฺชโกติ วุจฺจติ.

วิรุทฺธํ คาหํ สํวตฺเตตีติ วิคฺคาหิกํ. ‘‘น ตฺว’’นฺติอาทินา ณิกปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ยายาติ กถาย. สุตฺตาทีนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุตฺตํ นามา’’ติอาทิ.

อนุยุญฺชนวตฺตนฺติ อนุยุญฺชนสฺส, อนุยุญฺชเน วา วตฺตํ. กุสเลน พุทฺธิมตาติ เอตฺถ กุสลสทฺโท เฉกปริยาโย, พุทฺธิมนฺตุสทฺโท ปณฺฑิตปริยาโยติ อาห ‘‘เฉเกน ปณฺฑิเตนา’’ติ. ‘‘ญาณปารมิปฺปตฺเตนา’’ติ อิมินา พุทฺธิมตาติ เอตฺถ น เกวลํ ญาณสามญฺญํ, อถ โข สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ทสฺเสติ. อยนฺติ เอโส ยถาวุตฺโต อตฺโถ. อยํ ปนาติ เอโส วกฺขมาโน ปน. เอตฺถาติ อิมาสุ คาถาสุ. สเจ ตฺวํ อนุวิชฺชโก โหสีติ โยชนา. ยํ ปน อนุโยควตฺตํ กตํ สุปญฺญตฺตํ สพฺพสิกฺขาปทานํ อนุโลมนฺติ โยชนา. ตนฺติ อนุโยควตฺตํ. อิตีติ อยํ สาธิปฺปายสงฺเขปวณฺณนา. อตฺตโนติ อนุวิชฺชกสฺส. สมฺปราเยติ ปรโลเก. โยติ อนุวิชฺชโก. ตนฺติ อนุโยควตฺตํ. คตินฺติ สุคตึ. หิตนฺติ โจทกจุทิตกานํ หิตํ. คเวสนฺโตติ ญาเณน เอสนฺโต. อิมินา หิตํ เอสนฺโตติ หิเตสีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เมตฺตญฺจาติ อปฺปนาปตฺตํ เมตฺตญฺจ. เมตฺตาปุพฺพภาคญฺจาติ อปฺปนาเมตฺตาย ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ ปริกมฺมอุปจารเมตฺตญฺจ. ตว ภาเร สงฺเฆน กเต เอวาติ โยชนา.

โยติ อนุวิชฺชโก. เอเตสนฺติ โจทกจุทิตกานํ. ‘‘ภาสิต’’นฺติ อิมินา โวหารสทฺโท ภาสิตปริยาโยติ ทสฺเสติ. ตนฺติ สหสา โวหารํ.

อนุสนฺธิตนฺติ เอตฺถ วินิจฺฉยานุสนฺธึ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘กถานุสนฺธิ วุจฺจตี’’ติ. กถาย อนุรูปํ สนฺทหนํ กถานุสนฺธิ. ปฏิญฺญานุสนฺธิเตนาติ เอตฺถ ปฏิญฺญาสทฺทอนุสนฺธิสทฺทานํ ตุลฺยาธิกรณโต อญฺญํ ภินฺนาธิกรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถวา’’ติอาทิ. ลชฺชึ ปุคฺคลนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ คาถายํ. วตฺตานุสนฺธินาติ อาจารสงฺขาเตน วตฺเตน อนุสนฺธินา อสฺส อลชฺชีสฺส วตฺเตน สทฺธึ ยา ปฏิญฺญา สนฺธิยตีติ โยชนา.

ชานนฺโต อาปชฺชตีติ ชานนฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ. อิมินา สญฺจิจฺจาติ ปทสฺส สญฺเจเตตฺวาติ อตฺถํ ทสฺเสติ. วีติกฺกมเจตนาย สทฺธึ เจเตตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘น เทเสติ น วุฏฺฐาตี’’ติ อิมินา ปริคูหตีติ เอตฺถ ปริคูหนํ นาม อตฺถโต น เทสนํ น วุฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ.

ยนฺติ ‘‘สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ อาปชฺชตี’’ติ วจนํ. ตุเมฺหหีติ ปริหารการเกหิ. สจฺจนฺติ ตถํ อวิตถํ. อหมฺปีติ โจทโกปิ. ปิสทฺเทน ปริหารกํ สมฺปิณฺเฑติ. นนฺติ ‘‘สญฺจิจฺจา’’ติอาทิวจนํ. ตนฺติ ตุวํ, ตฺวํ วา.

ปุพฺพาปรนฺติ เอตฺถ ปุพฺเพ กเถตพฺพํ ปุพฺพํ, อปรมฺหิ กเถตพฺพํ อปรํ, ปุพฺพญฺจ อปรญฺจ ปุพฺพาปรนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุเร’’ติอาทิ. ‘‘ตสฺมึ ปุพฺพาปเร’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ปุพฺพปรสฺสาติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนนฺติ ทสฺเสติ.

ทฺวีหีติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน ทฺวีหิ. ปญฺจหีติ ถุลฺลจฺจยาทิวเสน ปญฺจหิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยาติ ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๒๑) ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิยาติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๓๑; ม. นิ. ๑.๒๖๙) ทสวตฺถุกาย อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิยา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ทุติยคาถาสงฺคณิเกสุ.

อิติ ทุติยคาถาสงฺคณิกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.