ปฐมคาถาสงฺคณิกํ

สตฺตนคเรสุ ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวณฺณนา

๓๓๕. เอกํสนฺติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘เอกสฺมึ อํเส’’ติ. ทสนขสโมธานสมุชฺชลนฺติ ทสนฺนํ นขานํ สมูเหน สุฏฺฐุ อุชฺชลํ. เอตฺถ ‘‘สมุชฺชล’’นฺติ อิมินา อญฺชลินฺติ ปทสฺส อาทเรน, อภิมุขํ วา ชลติ ทิพฺพตีติ อญฺชลีติ อตฺถํ ทสฺเสติ. อาสีสมานรูโปวาติ เอตฺถ อาสีสมานรูโป เอวาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ปจฺจาสีสมานรูโป วิยา’’ติ. เอตฺถ ‘‘วิยา’’ติ อิมินา ‘‘อาสีสมาโน อิวา’’ติ ปทวิภาคํ กตฺวา อิวสทฺโท อุปมตฺถโชตโกติ ทสฺเสติ. กิสฺสาติ เอตฺถ กรณตฺเถ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหตีติ อาห ‘‘เกน การเณนา’’ติ. อิธาติ มม นิสินฺนฏฺฐานํ. ‘‘อาคโต’’ติ อิมินา อิธมาคโตติ เอตฺถ มกาโร ปทสนฺธิกรมตฺโตติ ทสฺเสติ. อสฺสาติ อุปาลิสฺส วิสฺสชฺเชสีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปเญฺหสุ. อิตีติ เอวํ.

ตตฺถาติ วิสฺสชฺชเน. ภทฺทโก เต อุมฺมงฺโคติ เอตฺถ อุมฺมงฺคสทฺโท ปญฺหวาจโกติ อาห ‘‘ภทฺทกา เต ปญฺหา’’ติ. ตตฺถ เตติ ตว. กสฺมา ปญฺหา ‘‘อุมฺมงฺโค’’ติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปญฺจา หี’’ติอาทิ. หิ ยสฺมา อุมฺมงฺโคติ วุจฺจติ, ตสฺมา ปญฺหา อุมฺมงฺโค นามาติ โยชนา. ‘‘อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตตฺตา’’ติ อิมินา อุมฺมุชฺชตีติ อุมฺมงฺโคติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. มุชธาตุ อุการสฺส อกาโร, อวิชฺชนฺธการสงฺขาตา อุทกโต อุมฺมุชฺชตีติ อตฺโถ. ‘‘ตคฺฆา’’ติ นิปาตสฺส ตสฺมา การณาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ. ‘‘สมฺปฏิจฺฉนตฺเถ’’ติ อิมินา ตคฺฆสทฺโท สาธุอตฺโถติ ทสฺเสติ, ตคฺฆ สาธูติ อตฺโถ. ตีณิเยวาติ ‘‘สมาทหิตฺวา วิสิพฺเพนฺตี’’ติ เอกํ, ‘‘สามิเสนา’’ติ เอกํ, ‘‘สสิตฺถก’’นฺติ เอกนฺติ อิมานิ ตีณิเยว.

จตุวิปตฺติวณฺณนา

๓๓๖. ยํ ตํ ปุจฺฉิมฺหาติ เอตฺถ นิคฺคหิตโต ปรํ อการโลโปติ อาห ‘‘ยํ ตํ อปุจฺฉิมฺหา’’ติ. ตตฺถ ยนฺติ ปญฺหํ. ตนฺติ ตุวํ. ‘‘ตฺว’’นฺติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ตํ ตเทวาติ ตํ ตํ เอว ปญฺหํ. อญฺญถาติ อญฺญํ อาการํ.

เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตีติ เอตฺถ นนุ สีลวิปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต ปโญฺห นตฺถิ, กสฺมา ปน ‘‘สา สีลวิปตฺตี’’ติ วิสฺสชฺชนํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. เอตนฺติ ‘‘เย ทุฏฺฐุลฺลา สา สีลวิปตฺตี’’ติ วจนํ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘จตูสุ หี’’ติอาทิ. วตฺวาติ สํเขเปน วตฺวา.

ติสฺสนฺนํ วิปตฺตีนนฺติ สีลวิปตฺติโต อวเสสานํ ติสฺสนฺนํ วิปตฺตีนํ. ตตฺถาติ ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติอาทิวจเน.

‘‘อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ ปทสฺส กตฺตารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วทนฺตา’’ติ. ‘‘ตถาห’’นฺติอาทินา วทนาการํ ทสฺเสติ.

‘‘อยํ ฉหี’’ติ อิมินา อยํ สาติ เอตฺถ สาสทฺโท ปทาลงฺกาโรติ ทสฺเสติ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ‘‘ถุลฺลจฺจย’’นฺติอาทิวจนมตฺเตน. วิสฺสชฺชิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

เฉทนกาทิวณฺณนา

๓๓๗. กติ เฉทนกานีติอาทิปุจฺฉานํ อนุสนฺธิปุจฺฉาภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ปุจฺฉา หิ อนุสนฺธิอนนุสนฺธิวเสน ทุวิธา. ตตฺถ วิสฺสชฺชเนน อนุสนฺธิวเสน ปุจฺฉา อนุสนฺธิปุจฺฉา นาม, วิสฺสชฺชนมนเปกฺขิตฺวา ยถากามปุจฺฉา อนนุสนฺธิปุจฺฉา นาม. ตาสํ วิตฺถาโร เนตฺติอฏฺฐกถาทีสุ คเหตพฺโพ. อิธาปิ ‘‘เอกาทส ยาวตติยกา’’ติ วิสฺสชฺชเนน อนุสนฺธานตฺตา อนุสนฺธิปุจฺฉา นาม. ยสฺมา ปน วิสฺสชฺชิโตติ สมฺพนฺโธ. สงฺขาวเสนาติ เอกาทสา’’ติ สงฺขาย สตฺติยา, อายตฺเตน วา. สงฺขานุสนฺธิวเสเนวาติ ‘‘กตี’’ติ สงฺขาย อนุสนฺธิวเสน เอว. เตสนฺติ ปญฺหานํ. ตตฺถาติ ‘‘ฉ เฉทนกานี’’ติอาทิปาเฐ. อิทเมวาติ อิทํ เอว วจนํ. อปุพฺพนฺติ ปุพฺเพ น วุตฺตํ, อโปราณํ นวนฺติ อตฺโถ. ยํ ปเนตนฺติ ยํ ปน เอตํ วจนํ. ‘‘โสฬสา’’ติ อิมินา โสทสาติ เอตฺถ ทการสฺส ฬการํ กตฺวา ‘‘โสฬสา’’ติ ปาโฐปิ ยุชฺชตีติ ทสฺเสติ. ชานนฺติ ปญฺญตฺตาติ เอตฺถ ‘‘เอวํ วตฺวา’’ติ ปาฐเสสํ อชฺฌาหริตฺวา โยเชตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชาน’’นฺติ เอวํ วตฺวา ปญฺญตฺตา’’ติ. เตติ ‘‘ชาน’’นฺติ ปญฺญตฺตา สิกฺขาปทาติ อตฺโถ. เอวนฺติ วกฺขมานนเยน. ปวิเสยฺยาตีติ เอตฺถ อิติสทฺโท ปริสมานตฺโถ. อิติ เวทิตพฺโพติ โยชนา.

อสาธารณาทิวณฺณนา

๓๓๘. ปุริม ปญฺหนฺติ ‘‘กติ เฉทนกานี’’ติอาทิปญฺหานํ ปุเร วุตฺตํ ปญฺหํ. ตตฺถาติ ‘‘วีสํ เทฺว สตานี’’ติอาทิปาเฐ. ‘‘เทฺวอนิยเตหี’’ติ ปทสฺส อสมาหารทิคุวากฺยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทฺวีหิ อนิยเตหี’’ติ. ‘‘สทฺธิ’’นฺติ อิมินา สหาทิโยเค กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ.

คาถายํ ‘‘โธวนญฺจ สิกฺขาปท’’นฺติอาทินา โยชนา กาตพฺพา. เทฺว โลมาติ เทฺว เอฬกโลมสิกฺขาปทานิ.

‘‘สกโล’’ติอาทิกาย อฑฺฒเตยฺยคาถาย โยชนา สุวิญฺเญยฺยาว.

สงฺฆมฺหา ทส นิสฺสเรติ เอตฺถ ‘‘สงฺฆมฺหา นิสฺสารียตี’’ติ (ปาจิ. ๖๘๐, ๗๓๐) เอวํ วุตฺตา ทสาติ โยชนานยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆมฺหา นิสฺสารียตี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ภิกฺขุนิวิภงฺเค. ตถาติ ยถา ขุทฺทกา, ตถาติ อตฺโถ. อิตีติ เอวํ.

เตสนฺติ ปาราชิกานํ. กณฺหสปฺปาทโย ทุราสทา วิย ทุราสทา โหนฺตีติ โยชนา. ‘‘ทุรูปคมนาติ อิมินา สทธาตุยา คตฺยตฺถํ ทสฺเสติ. ทุราสชฺชนาติ ทุกฺเขน อาสชฺชิตพฺพา, อาสชฺชิตุํ น สุกราติ อตฺโถ. สมูปมาติ สมอุปมา. สมูปมาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ.

สาธารณนฺติ อฏฺฐหิ ปาราชิเกหิ สาธารณํ. เอเกกสฺส ปาราชิกสฺสาติ สมฺพนฺโธ. อวิรูฬฺหี ภวนฺติ เตติ เอตฺถ อุปมาโนปเมยฺยานํ ปากฏภาวํ กตฺวา โยชนานยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา เอเต’’ติอาทิ. อวิรูฬฺหิธมฺมาติ อวิรูฬฺหีสภาวา. ปกติสีลภาเวนาติ ปกติยา สีลวนฺตภาเวน, ‘‘ปกติสีลาภาเวนา’’ติปิ ปาโฐ, ปกติสีลสฺส อภาเวน, อภาวเหตูติ อตฺโถ. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ‘‘อฏฺเฐว ปาราชิกา’’ติอาทิวจนมตฺเตน, ทสฺสิตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. วิภตฺติโยติ ปาราชิกาทิวเสน วิภชิตพฺพาติ วิภตฺติโยติ. ตตฺถาติ ‘‘เตวีสติ สงฺฆาทิเสสา’’ติอาทิปาเฐ. สพฺพสงฺคาหิกวจนนฺติ สพฺเพสํ ติณฺณํ สมถานํ, สพฺพาสํ วา อาปตฺตีนํ สมถานํ สงฺคาหิกวจนํ. ‘‘ทฺวีหิ สมเถหี’’ติ สมฺมุขาวินเยน จ ปฏิญฺญาตกรเณน จาติ ทฺวีหิ สมเถหิ.

เอตนฺติ ‘‘เทฺว อุโปสถา เทฺว ปวารณา’’ติ วจนํ. วิภชนานีติ วิภชิตพฺพานํ วิภชนกิริยาย อวินาภาวโต ภาววเสน วุตฺตํ, ตสฺมา วิภชิตพฺพาติ วิภตฺติโยติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อปราปิ อิมา วิภตฺติโย โหนฺตีติ โยชนา. เหฏฺฐา วุตฺตสฺส ‘‘วิภตฺติมตฺตทสฺสเนเนว เจตํ วุตฺตํ, น สมเถหิ วูปสมนวเสนา’’ติ วจนสฺส อตฺถนยโต อญฺญํ อตฺถนยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถวา’’ติอาทิ, ‘‘อิมาปิ วิภตฺติโย’’ติ ปทํ ‘‘นิสฺสายา’’ติ ปเท อวุตฺตกมฺมํ. นิสฺสาย อาปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตาติ อาปตฺติโย. วุตฺตปฺปกาเรเหวาติ ตีหิ สมเถหีติ วุตฺตปกาเรเหว. ตํมูลิกานนฺติ เต เอว อุโปสถาทโย มูลเมตาสนฺติ ตํมูลิกา, ตาสํ. อิมินา การิยูปจาเรน วุตฺตนยํ ทสฺเสติ. ตา วิภตฺติโยติ อุโปสถาทิวิภตฺติโย.

ปาราชิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

๓๓๙. เอวํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ยทิทํ อาปตฺติปาราชิกํ นามาติ โยชนา. อาปตฺติปาราชิกนฺติ อาปตฺติสงฺขาตํ ปาราชิกํ. ‘‘ปราชยมาปนฺโน’’ติ อิมินา สาสนโต ปุคฺคลํ ปราเชตีติ ปาราชิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ณฺยปจฺจโย เหตุกตฺวตฺถวาจโก, ยการสฺส กกาโร. จุโตติ จวโก. ปรทฺโธติ วิรทฺโธ. ภฏฺโฐติ ปติโต. นิรงฺกโตติ สงฺฆมฺหา อปสาริโต. อนีหเต ตสฺมึ ปุคฺคเลติ ตสฺมึ ปุคฺคเล สงฺฆมฺหา นีหริตฺวา น หริเต, อนปนีเตติ อตฺโถ. ‘‘อุโปสถปวารณาทิเภโท’’ติ อิมินา สํวาสสรูปํ ทสฺเสติ. พฺยญฺชเน อาทรมกตฺวา ‘‘เอตํ อาปตฺตี’’ติ วุตฺตํ. อยํ หีติ อยํ เอวํ วกฺขมาโน. เอตฺถาติ คาถายํ. เตน ตสฺมาติ เอตฺถ ‘‘ตสฺมา’’ติ ปเทน ‘‘เตนา’’ติ ปทสฺส การณตฺถํ ทสฺเสติ.

เอตฺถาติ ทุติยคาถายํ. อาทิมฺหิ เจว อิจฺฉิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. เอตฺถาติ ปริวาสทานาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ. ‘‘สงฺโฆ’’ติอาทิวจนตฺโถ ติปทภินฺนาธิกรณพาหิรตฺถสมาโส โหติ, เจวสทฺทจสทฺเทหิ อาทิเสสปทานํ อุภยปทตฺถปธานภาวํ ทสฺเสติ, ‘‘อิจฺฉิตพฺโพ’’ติ ปทํ การกานํ กิริยาเปกฺขตฺตา กิริยตฺถาย ปกฺขิตฺตํ. อสฺสาติ อาปตฺติยา, อิมินา อญฺญปทํ ทสฺเสติ. อิจฺฉิตพฺพตฺเถ อปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตนฺติปิ วทนฺติ. ลหุกนโย ปเนส. อยํ ปเนตฺถ ครุกนโย – อาทิ จ เสโส จ อาทิเสสา, สงฺโฆ อาทิเสเสสุ อสฺสา อิจฺฉิตพฺโพติ สงฺฆาทิเสโสติ.

อเนกํสิกตํ ปทนฺติ เอตฺถ ปทนฺติ สิกฺขาปทํ. อเนกํเสน กตํ อเนกํสิกตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺมา อิทํ สิกฺขาปทํ อเนกํเสน กต’’นฺติ. ยสฺมา กตํ, ตสฺมา อนิยโตติ ปวุจฺจตีติ โยชนา. ตตฺถาติ อนิยเต. ยตฺถาติ สิกฺขาปเท. โสปีติ สิกฺขาปทธมฺโมปิ.

อจฺจเยสูติ โทเสสุ. เต หิ นิทฺโทสํ อติกฺกมฺม อยนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อจฺจยาติ วุจฺจนฺติ. เตนาติ อจฺจเยน. ถูโลติ โอฬาริโก. ‘‘ถูลตฺตา’’ติ อิมินา ‘‘เตเนต’’นฺติ เอตฺถ เตนสทฺทสฺส การณตฺถํ ทสฺเสติ. อจฺจยสฺส ถูลตฺตาติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ อาปตฺติธมฺมํ. อิมาย คาถาย อญฺเญสํ ลหุกาปตฺตีนํ ถูโล อจฺจโย ถุลฺลจฺจโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เทฺวภาเว สติ สํโยคปรตฺตา รสฺโส โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘‘นิสฺสชฺชิตฺวา เทเสตพฺพโต’’ติ อิมินา นิสฺสชฺชนํ นิสฺสคฺโค, อาปตฺติเทสนโต ปุพฺพภาเค กตฺตพฺพสฺส วินยกมฺมสฺเสตมธิวจนํ, โส เอตสฺสตฺถีติ นิสฺสคฺคิยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

กุสลธมฺมสทฺเทน กุสลจิตฺตเมว คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘กุสลธมฺมสงฺขาตํ กุสลจิตฺต’’นฺติ. ‘‘กุสลจิตฺตํ ปาเตตี’’ติ อิมินา จิตฺตํ ปาเตตีติ ปาจิตฺติยนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ ‘‘จิตฺตปาติย’’นฺติ วตฺตพฺเพ ปทวิปริยายํ กตฺวา, ตการสฺส จ โลปํ กตฺวา ‘‘ปาจิตฺติย’’นฺติ วุตฺตํ. อจินฺเตยฺโย หิ ปาฬินโย. ณฺยปจฺจโย เหตุกตฺวตฺถวาจโก. นนุ ‘‘ปาเตติ กุสลํ ธมฺม’’นฺติ อิมินาว ‘‘ปาจิตฺติย’’นฺติ ปทสฺส นิพฺพจนํ สิทฺธํ, กสฺมา ปน ‘‘อปรชฺฌติ จิตฺตสมฺโมหนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ยสฺมา โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ปาฏิเทสนียาสุ นิพฺพจนเมว อทสฺเสตฺวา กสฺมา ‘‘ภิกฺขุ อญฺญาตโก สนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วุตฺตคารยฺหภาวการณทสฺสนตฺถเมวา’’ติ. ‘‘ปฏิเทเสตพฺพโต’’ติ อิมินา อญฺญาปตฺติเทสนานยโต ‘‘คารยฺห’’นฺติอาทินา ปฏิ วิสุํ วตฺวา เทเสตพฺพาติ ปาฏิเทสนียาติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ.

ทุกฺกฏนฺติ เอตฺถ ทุสทฺโท ทุฏฺฐุอตฺโถ จ วิรูปตฺโถ จ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุฏฺฐุ กตํ, วิรูปํ วา กต’’นฺติ. ตนฺติ กมฺมํ. ตํ ปเนตนฺติ ทุกฺกฏํ, ขลิตนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺสาติ ทุกฺกฏสฺส. ตสฺสตฺโถ เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. หีติ วิตฺถาโร. ยํ ปาปนฺติ โยชนา. ยทีติ อถ. ยทิสทฺโท หิ อถปริยาโย. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ กมฺมํ, ปาปนฺติ สมฺพนฺโธ.

‘‘ลปิต’’นฺติ อิมินา ทุราภฏฺฐนฺติ เอตฺถ ภาสธาตุยา กถนตฺถํ ทสฺเสติ. ยนฺติ วจนํ. กิญฺจ ภิยฺโยติ ตโต อติเรกํ กเถตพฺพวจนํ กิญฺจาติ อตฺโถ. สํกิลิฏฺฐญฺจ ยํ ปทนฺติ เอตฺถ จกาโร ปิสทฺทตฺโถ ‘‘ปท’’นฺติ เอตฺถ โยเชตพฺโพ, ยํสทฺโท การณตฺโถติ อาห ‘‘สํกิลิฏฺฐํ ยสฺมา ตมฺปิ ปท’’นฺติ. ตมฺปิ ปทนฺติ ตมฺปิ วจนํ. ปทสทฺโท หิ วจนวาจโก. ตมฺปิ วจนํ ยสฺมา สํกิลิฏฺฐํ โหตีติ โยชนา. กถํ สํกิลิฏฺฐํ โหตีติ โยชนา. ‘‘ยสฺมา’’ติ ปเทน ยํสทฺโท การณตฺโถติ ทสฺเสติ. นนฺติ ปทํ. ‘‘เอตํ อิติ วุจฺจตี’’ติ สํวณฺเณตพฺพปทํ. ‘‘ทุพฺภาสิตนฺติ เอตํ วุจฺจตี’’ติ สํวณฺณนาปทํ. เอตนฺติ เอตํ ปทํ, เอตํ วจนนฺติ อตฺโถ.

เอตฺถาติ เสขิยคาถาย. อิทนฺติ อาปตฺตีนํ นิพฺพจนทีปกํ วจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. กสฺส ทีปนตฺถํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สงฺคหิตสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถ’’นฺติ.

ตตฺถาติ ‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติอาทิวจเน. เคหนฺติ ปกติเคหํ. อิทํ ปน เคหนฺติ โยชนา. วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘มูลาปตฺติญฺหี’’ติอาทิ. ‘‘อวิวฏ’’นฺติ วตฺวา ตสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สุจฺฉนฺน’’นฺติ. วิวฏนฺติ อจฺฉนฺนํ. นาติวสฺสนภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘มูลาปตฺติญฺหี’’ติอาทิ. วิวรนฺโต ภิกฺขุ นาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส. ‘‘ตสฺมา’’ติ จ ‘‘เตนา’’ติ จ เยภุยฺเยน อตฺถโต เอกํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เตน การเณนา’’ติ. เอวญฺเจตํ วิวฏนฺติ เอวํ เอตํ ฉนฺนํ เจ วิวฏนฺติ โยชนา.

ปริปาติยมานานนฺติ อภิภูยมานานํ. ‘‘รุกฺขาทิคหนํ อรญฺญ’’นฺติ อิมินา ปวนนฺติ ปทสฺส อรญฺญปริยายตํ ทสฺเสติ. คติสทฺทสฺส ภวเภทาทิอตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปฏิสฺสรณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิสฺสรณํ โหตี’’ติ. ตนฺติ ปวนํ. เตติ มิคา. ‘‘อสฺสสนฺตี’’ติ ปเทน ‘‘ปสฺสสนฺตี’’ติ อตฺโถปิ คเหตพฺโพ อวินาภาวโต, อานาปานํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. อากาโสติ อชฏากาโส. ปกฺขีนนฺติ วิหงฺคมานํ. ‘‘สพฺเพสํ สงฺขตธมฺมาน’’นฺติ อิมินา ธมฺมานนฺติ เอตฺถ สงฺขตธมฺโมเยว คเหตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘วินาโสวา’’ติ อิมินา วิภวสทฺโท วินาสวาจโกติ ทสฺเสติ. เตสนฺติ สพฺเพสมฺปิ สงฺขตธมฺมานํ. คตีติ ปติฏฺฐา. กสฺมา วิภโว ธมฺมานํ คติ โหตีติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. หีติ ยสฺมา. เตติ สพฺเพปิ สงฺขตธมฺมา. วินาสนฺติ วิภวํ. สุจิรมฺปีติ อสีติวสฺสาทิกาลมฺปิ. นิพฺพานํ อรหโต คตีติ สํวณฺเณตพฺพปทํ. ‘‘ขีณาสวสฺสา’’ติ อิมินา อรหโตติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตู’’ติ อิมินา ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ ปทสฺส อิธ อธิปฺเปตนิพฺพานํ ทสฺเสติ. คาถาย เต เต อตฺถา สํคเหตฺวา คณิยนฺติ เอตฺถาติ คาถาสงฺคณิกํ.

อิติ ปฐมคาถาสงฺคณิกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.