เอกุตฺตริกนโย

เอกุตฺตริกนโย เอกกวารวณฺณนา

๓๒๑. เอวํ ขนฺธกปุจฺฉาย วณฺณนํ กตฺวา อิทานิ เอกุตฺตริกนยสฺส ตํ กโรนฺโต อาห ‘‘อาปตฺติ…เป… นเย’’ติ. ตตฺถ เอกุตฺตริกนเย เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานี’’ติ อิมินา สมุฏฺฐานานิ อาปตฺตึ กโรนฺตีติ อตฺเถน อาปตฺติกรา นามาติ ทสฺเสติ. เอเตสนฺติ ฉนฺนํ อาปตฺติสมุฏฺฐานานํ. หีติ ยสฺมา, อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. สิกฺขาปเท จาติ มาติกาสิกฺขาปเท จ. ลหุกา อาปตฺตีติ เอตฺถ อปฺปสาวชฺชตฺตา น ลหุกา นาม โหติ, ลหุเกน ปน วินยกมฺเมนาติ อาห ‘‘ลหุเกน วินยกมฺเมน วิสุชฺฌนโต’’ติ. ปญฺจวิธาติ ถุลฺลจฺจยาทิวเสน ปญฺจปการา. เกนจีติ ลหุเกน วา ครุเกน วา เกนจิ อากาเรน. สํวิชฺชติ คิหิภาวโต อวเสโส สมณภาโว เอติสฺสาติ สาวเสสา, ปฏิปกฺขวเสน อนวเสสา. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธาติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน เทฺว อาปตฺติกฺขนฺธา.

‘‘กโรนฺตี’’ติ อิมินา อนฺตรายิกาติ เอตฺถ ณิกปจฺจยสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อนฺตรายิกา อาปตฺติโย สพฺพถา อนฺตรายิกา โหนฺตีติ อาห ‘‘อนฺตรายิกํ อาปนฺนสฺสาปี’’ติอาทิ. เทเสตฺวา สุทฺธิปตฺตสฺสาติ สมฺพนฺโธ. โลกวชฺชาติ โลเกหิ วชฺเชตพฺพา. ปณฺณตฺติวชฺชาติ ภควโต ปณฺณตฺติยา วชฺเชตพฺพา. ยนฺติ ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. กโรนฺโตติ กิริยมานโต. เอตฺถ หิ มานสทฺทสฺส อนฺตาเทโส. อิมินา กรณํ กิริยนฺติ ภาวตฺถํ ทสฺเสติ. อาปชฺชตีติ ปุคฺคโล อาปชฺชติ. สา อาปตฺติ กิริยโต สมุฏฺฐิตา นามาติ โยชนา. กา อาปตฺติ วิยาติ อาห ‘‘ปาราชิกาปตฺติ วิยา’’ติ. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยสุปิ.

ปุพฺพาปตฺตีติ เอตฺถ ปุพฺพสทฺโท ปฐมตฺโถติ อาห ‘‘ปฐมํ อาปนฺนาปตฺตี’’ติ. ‘‘อาปนฺนา’’ติ ปเทน มชฺเฌโลปํ ทสฺเสติ. ปจฺฉา อาปนฺนาปตฺตีติ วตฺตเภททุกฺกฏาปตฺติ. มูลวิสุทฺธิยาติ มูเล กายจิ อาปตฺติยา อมิสฺสตฺตา วิสุทฺธิยา อาปตฺติยา. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิทมฺปีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตวจนมฺปิ. ปิสทฺเทน ปุริมํ มหาอฏฺฐกถาวจนํ อเปกฺขติ. เอเกน ปริยาเยนาติ เอเกน การเณน.

ยาติ อาปตฺติ, เทสิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ เทสิตา คณนูปิกา นามาติ โยชนา. ยา เทสิตา โหติ, อยํ อคณนูปิกา นามาติ โยชนา. สอุสฺสาเหเนวาติ ปุนปิ อาปชฺชิสฺสามีติ สห อุสฺสาเหเนว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ‘‘คณนํ น อุเปตี’’ติ อิมินา คณนํ น อุปคจฺฉตีติ อคณนูปิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อฏฺฐเม วตฺถุสฺมึ ปูรเณติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ปาฬิยํ อฏฺฐวตฺถุกปูรณวเสน ภิกฺขุนีนํ อาคตตฺตา ภิกฺขุนิโย สนฺธาย วุตฺตํ. ภิกฺขูนมฺปิ ทุติยปาราชิกฏฺฐาเน ลพฺภติเยว.

ถุลฺลวชฺชาติ เอตฺถ ถุลฺลํ วชฺชํ เอติสฺสาติ ถุลฺลวชฺชาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ถุลฺลโทเส ปญฺญตฺตา’’ติ. ยา จ ธมฺมิกสฺส ปฏิสฺสวสฺส อสจฺจาปเน อาปตฺติ อตฺถิ, สา จ คิหิปฏิสํยุตฺตาติ โยชนา. ปญฺจานนฺตริยกมฺมาปตฺตีติ ปญฺจหิ อานนฺตริยกมฺเมหิ อาปนฺนา ปาราชิกาปตฺติ. สุทินฺนตฺเถราทีติ อาทิสทฺเทน ธนิยตฺเถราทโย สงฺคณฺหาติ. อาทิกมฺมิโกติ อาทิกมฺมํ กโรนฺโต, ตสฺมึ นิยุตฺโต วา. มกฺกฏิสมณาทีติ อาทิสทฺเทน วชฺชิปุตฺตกาทโย สงฺคณฺหาติ. โย กทาจิ กรหจิ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, โส อธิจฺจาปตฺติโก นามาติ โยชนา. ปรโตปิ เอเสว นโย.

‘‘โจเทตี’’ติ อิมินา โจเทตีติ โจทโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘โจทิโต’’ติ อิมินา โจทิตพฺโพติ จุทิโต, โสเยว จุทิตโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปญฺจทสสูติ ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก วุตฺเตสุ ปญฺจทสธมฺเมสุ. เตนาติ อธมฺมโจทเกน, โจทิโตติ สมฺพนฺโธ. ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๐๑) วุตฺเต สจฺเจ จ อกุปฺเป จ อติฏฺฐนฺโตปิ อธมฺมจุทิตโกเยว นาม, โส ปน ธมฺมโจทเกน โจทิเตเยว กุปฺปนฺโต อธมฺมจุทิตโก นาม, อธมฺมโจทเกน โจทิเต ปน กุปฺปนฺโตปิ อธมฺมจุทิตโก นาม น โหติ, ตสฺมา อิธ น วุตฺโต. ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ อิมินา นิยตา เอตสฺส สนฺตีติ นิยโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

อาปชฺชิตุํ ภพฺพาติ ภพฺพาปตฺติกา. เกนจิ กมฺเมน อกโตปิ อนุกฺขิตฺตโกเยว นาม, โส ปน อุกฺขิตฺตโกติ สงฺกาภาวโต อิธ น วุตฺโต. อยนฺติ ตชฺชนียาทิกมฺมกโต ภิกฺขุ. หีติ ยสฺมา, น โกเปตีติ สมฺพนฺโธ. ลิงฺคทณฺฑกมฺมสํวาสนาสนาหีติ ลิงฺคนาสเนน จ ทณฺฑกมฺมนาสเนน จ สํวาสนาสเนน จ. เยนาติ ภิกฺขุนา. โสติ นานาสํวาสโก. ทฺวินฺนํ นานาสํวาสกานํ วิเสโส เหฏฺฐา (ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๒๘) วุตฺโตเยว. ฐปนํ ชานิตพฺพนฺติ เอตฺถ กึ ฐปนํ นามาติ อาห ‘‘ปาติโมกฺขฏฺฐปน’’นฺติ.

อิติ เอกกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ทุกวารวณฺณนา

๓๒๒. ทุเกสุ อจิตฺตกา อาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ภูตาโรจนาปตฺตีติ ปาจิตฺติยาปตฺติ. อภูตาโรจนาปตฺตีติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยาปตฺติ. ปทโสธมฺมาทิกาติอาทิสทฺเทน อุตฺตริฉปญฺจวาจา สงฺคหิตา. มญฺจปีฐาทีนนฺติอาทิสทฺเทน ภิสิอาทโย สงฺคณฺหาติ. อนาปุจฺฉาคมนาทีสูติ อาทิสทฺเทน อนุทฺธริตฺวา คมนํ สงฺคณฺหาติ. สปุคฺคโลติ โส อตฺตสงฺขาโต ปุคฺคโล สปุคฺคโล. ปรปุคฺคโลติ ปโร ปุคฺคโล ปรปุคฺคโล. ครุกนฺติ สงฺฆาทิเสสํ. ลหุกนฺติ ปาจิตฺติยํ. ปุน ครุกนฺติ ปาราชิกํ. ปุน ลหุกนฺติ ปาจิตฺติยเมว.

องฺคุลิมตฺตมฺปีติ ปิสทฺเทน เกสคฺคมตฺตมฺปีติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ตนฺติ มญฺจปีฐํ. คมิโย อาปชฺชติ นามาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘อาทิยนฺโต อาปชฺชติ นามา’’ติอาทินา อตฺถาปตฺติ อาทิยนฺโต อาปชฺชตีติ ปาฬิยํ อาทิยนฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนานยํ ทสฺเสติ. เอวญฺหิ สติ ‘‘อาปชฺชตี’’ติ อาขฺยาตปทํ ‘‘อตฺถี’’ติ กิริยนฺตรํ อเปกฺขิตฺวา กตฺตา โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อาทิยนฺโต ปุคฺคโล ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สา อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนา. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ. มูคพฺพตาทีนีติ อาทิสทฺเทน โควตกุกฺกุรวตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ปาริวาสิกาทโย อาปชฺชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตชฺชนียาทิกมฺมกตา วา ปุคฺคลาติ โยชนา. อสมาทิยนฺตา อาปชฺชนฺตีติ อสมาทิยนฺตา หุตฺวา อาปชฺชนฺติ. เตติ ปุคฺคเล. กโรนฺโต อาปชฺชติ นามาติ กโรนฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ นามาติ โยชนา. เอวํ เทนฺโต อาปชฺชติ นามาติอาทีสุปิ.

เอกรตฺตฉารตฺตสตฺตาหทสาหมาสาติกฺกเมสูติ ‘‘เอกรตฺตมฺปิ ติจีวเรน วิปฺปวเสยฺยา’’ติ (ปารา. ๔๗๕-๔๗๖) จ ‘‘ฉารตฺตปรมํ เตน ภิกฺขุนา เตน จีวเรน วิปฺปวสิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๕๓) จ ‘‘สตฺตาหปรมํ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๖๒๒-๖๒๓) จ ‘‘ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ ธาเรตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๔๖๒-๔๖๓) จ ‘‘มาสปรมํ นิกฺขิปิตพฺพ’’นฺติ (ปารา. ๔๙๙-๕๐๐) จ วุตฺตกาลาติกฺกเมสุ.

อิมํ ปน อาปตฺตึ อาปชฺชติ นามาติ สมฺพนฺโธ.

ยสฺมึ ปกฺเข นิสินฺโนติ ยสฺมึ ปกฺเข สยํ นิสินฺโน. เตสนฺติ อตฺตโน ปกฺเข นิสินฺนานํ, นานาสํวาสกนฺติ สมฺพนฺโธ. เยสนฺติ สกปกฺเข นิสินฺนานํ. กมฺมํ โกเปตีติ นานาสํวาสกตฺตา กมฺมํ โกเปติ. อิตเรสนฺติ ปรปกฺเข นิสินฺนานํ. หตฺถปาสํ อนาคตตฺตา กมฺมํ โกเปตีติ โยชนา. ‘‘เอเสว นโย’’ติ วุตฺตวจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิ. เยสนฺติ สกปกฺเข วา ปรปกฺเข วา นิสินฺนานํ เยสํ ภิกฺขูนํ. โสติ ภิกฺขุ. อาปชฺชิตพฺพโตติ อาปชฺชิตพฺพภาวโต. อิมินา ปุคฺคเลน ฉหิ สมุฏฺฐาเนหิ อาปชฺชิตพฺพาติ อาปตฺติโยติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. กมฺเมน วา สลากคฺคาเหน วาติ เอตฺถ อุทฺเทโส กมฺเม ลกฺขณหารนเยน สงฺคหํ คจฺฉติ, โวหารานุสฺสาวนา สลากคฺคาเหติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทฺเทโส เจว…เป… เอก’’นฺติ. ปุพฺพภาคาติ สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาเค ปวตฺตา. ปมาณนฺติ สงฺฆเภทสฺส การณํ.

อทฺธานหีโน นามาติ เอตฺถ อทฺธานสทฺโท กาลปริยาโยติ อาห ‘‘อูนวีสติวสฺโส’’ติ. เถยฺยสํวาสกาทโยติอาทิสทฺเทน ติตฺถิยปกฺกนฺตกภิกฺขุนีทูสกปญฺจานนฺตริยา สงฺคเหตพฺพา. อฏฺฐ อภพฺพปุคฺคลา กรณทุกฺกฏกา นาม โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถ กตฺตพฺพนฺติ กรณํ, กมฺมํ, ทุฏฺฐุ กตฺตพฺพนฺติ ทุกฺกฏํ, กมฺมเมว. กรณํ ทุกฺกฏเมตสฺสาติ กรณทุกฺกฏโก. วิเสสนปรนิปาโต ‘‘อคฺยาหิโต’’ติอาทีสุ วิย. ตเทวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺกฏกิริยา’’ติอาทิ. โน จ ยาจตีติ เอตฺถ ยาจธาตุยา ปธานกมฺมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปสมฺปท’’นฺติ, ‘‘สงฺฆ’’นฺติ อปธานกมฺมมาเนตพฺพํ. เตปิฏโกติ ติปิฏกํ วาจุคฺคตวเสน ธารโก. อาณายปีติ ปิสทฺโท ‘‘มเตนปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ยาจนฺตสฺเสวาติ นิสฺสยํ อาจริยํ ยาจนฺตสฺเสว. ยํ วตฺถุํ อชฺฌาจรนฺโต อาปตฺตึ อาปชฺชติ, ตํ วตฺถุ สาติสารํ นามาติ โยชนา.

อุปฆาติกาติ เอตฺถ อุปหนนฺตีติ อุปฆาตา, เตเยว อุปฆาติกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุปฆาตา’’ติ. ตตฺถาติ ทฺวีสุ อุปฆาติเกสุ. เทฺว เวนยิกาติ เอตฺถ วินเยน สิทฺธา เวนยิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยสิทฺธา’’ติ. ‘‘เทฺว อตฺถา’’ติ อิมินา ณิกสทฺทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปญฺญตฺตานุโลมํ นาม ทฏฺฐพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจยฆาโตติ ปจฺจยสฺส ฆาโต. อิมินา เสตุฆาโตติ เอตฺถ เสตุสทฺโท ปจฺจยวาจโกติ ทสฺเสติ. จิตฺตสฺสาปีติ ปิสทฺโท ปเคว กายวาจานนฺติ ทสฺเสติ. อิติปีติ ปิสทฺโท ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑโน. ‘‘ปมาเณนา’’ติ อิมินา มตฺตการิตาติ เอตฺถ มตฺตสทฺโท ปมาณตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘กรณ’’นฺติ อิมินา การิตาติ ตทฺธิตภาวํ กิตภาเวน ทสฺเสติ สภาคตฺตา. กายทฺวาริกนฺติ กายทฺวาเร ปวตฺตํ อาปตฺตึ. อิมินา อาปชฺชตีติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ. กาเยเนว วุฏฺฐาตีติ กายสามคฺคิยา ทานตฺตา กาเยเนว วุฏฺฐาติ. สีสมกฺขนาทีติ อาทิสทฺเทน ปาทมกฺขนาทึ สงฺคณฺหาติ.

ตนฺติ ภารํ. ‘‘นิตฺถริตุํ วีริยํ อารภตี’’ติ อิมินา วหนาการํ ทสฺเสติ. เถโร สมาโนติ โยชนา. นวหนาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุชานามี’’ติอาทิ. ‘‘กุกฺกุจฺจายิตฺวา กโรตี’’ติ อิมินา กุกฺกุจฺจสทฺทสฺส นามธาตุํ ทสฺเสติ. ‘‘ทิวา จ รตฺโต จา’’ติ อิมินา อภิณฺหํ อาสววฑฺฒนํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เตสุ วิภงฺคกฺขนฺธเกสุ.

อิติ ทุกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ติกวารวณฺณนา

๓๒๓. ติเกสุ ภควติ ติฏฺฐนฺเต ยํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, สา อาปตฺติ อตฺถีติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปเทสุ. วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ติเกสุ, วิตฺถาโร เอวํ เวทิตพฺโพติ โยชนา. โลหิตุปฺปาทาปตฺตีติ อนุโลมปาราชิกาปตฺติ. ‘‘อาวุโสวาเทนา’’ติ ‘‘อาวุโส’’ติ โวหาเรน. โวติ ตุเมฺหหิ.

กาเลติ ปุเรภตฺตกาเล. วิกาเลติ ปจฺฉาภตฺตกาเล. อวเสสํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. ทสวสฺโสมฺหีติ อหํ ทสวสฺโส อมฺหิ. นโวติ ปญฺจวสฺสอปริปุณฺโณ. มชฺฌิโมติ ปญฺจวสฺสโต ปฏฺฐาย ยาว ทสวสฺสอปริปุณฺโณ. กุสลจิตฺโต อาปชฺชตีติ กุสลจิตฺโต หุตฺวา อาปชฺชติ. อพฺยากตจิตฺโตติ สุปนฺตสฺส ภวงฺคจิตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยนฺติ อาปตฺตึ. สพฺพนฺติ อาปตฺตึ, อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขเวทนาสมงฺคี หุตฺวา อาปชฺชตีติ โยชนา. ยนฺติ อาปตฺตึ.

ตโย ปฏิกฺเขปาติ เอตฺถ ปฏิกฺเขปสฺส สามิกํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ. กิเลสสลฺเลขนกปฏิปตฺติยาติ กิเลสํ สลฺลิขติ ตนุํ กโรตีติ กิเลสสลฺเลขนกา, สาเยว ปฏิปตฺติ กิเลสสลฺเลขนกปฏิปตฺติ, ตาย.

ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต พาโลติ สมฺพนฺโธ. ปริสํ อุปฏฺฐาเปนฺโต ปณฺฑิโต จาติ สมฺพนฺโธ. อวเสสํ อาปตฺตินฺติ โยชนา. กาเฬติ กาฬปกฺเข. ชุเณฺหติ ชุณฺหปกฺเข.

กตฺติกปุณฺณมาสิยาติ ปจฺฉิมกตฺติกปุณฺณมาสิยา. กุรุนฺทิยํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. สุวุตฺตการณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จาตุมาส’’นฺติอาทิ. หีติ ยสฺมา, ปริเยสนฺโต จ นิวาเสนฺโต จ ภิกฺขูติ โยชนา.

วตฺถุนฺติ เมถุนธมฺมาทิวตฺถุํ.

ปฏิจฺฉาเทติ เอตายาติ ปฏิจฺฉาทีติ กรณตฺโถปิ ยุชฺชติ. วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทฺวารํ ปิทหิตฺวา’’ติอาทิ. เอตเทวาติ ปริกมฺมเมว. อุภยตฺถาติ อุภเยสุ ชนฺตาฆรปฏิจฺฉาทิอุทกปฏิจฺฉาทีสุ. สพฺพนฺติ อขิลํ ปริกมฺมาทึ. นิยฺยนฺตีติ นิลียิตฺวา ยนฺติ. อิมินา วหนฺตีติ เอตฺถ วหธาตุ คตฺยตฺโถติ ทสฺเสติ. อพฺภมหิกาธูมรชราหุวิมุตฺตนฺติ อพฺเภน จ มหิกาย จ ธูเมน จ รเชน จ ราหุนา จ วิมุตฺตํ. เตสูติ อพฺภาทีสุ. ตถาติ ยถา จนฺทมณฺฑลํ วิโรจติ, ตถา สูริยมณฺฑลํ.

กรณีเยน หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

กปฺเปนฺโตติ กโรนฺโต. อาคนฺตุโก อาปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. อนชฺฌิฏฺโฐติ อนชฺเฌสิโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ติณวตฺถารกสมเถ กาเยน วุฏฺฐาติ กายสามคฺคิยา ทานตฺตา.

อาคาฬฺหาย เจเตยฺยาติ อาคาฬฺหสทฺโท ทฬฺหปริยาโยติ อาห ‘‘ทฬฺหภาวายา’’ติ. อา ภุโส คาหิยเต อาคาโฬฺห, คาโฬฺห พาโฬฺห ทโฬฺหติ อตฺถโต เอกํ. เจเตยฺยาติ ปกปฺเปยฺย. น ปูรยโตติ น ปูรยนฺตสฺส. อลชฺชี จ โหติ พาโล จ อปกตตฺโต จาติ เอตฺถ พาลมตฺตอปกตตฺตมตฺเตน กมฺมํ น กาตพฺพํ, อาปตฺติวเสเนว ปน กาตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘พาโล’’ติอาทิ. ตตฺถ พาโล น ชานาตีติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ พาโล. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน อชานนมตฺเตน. พาลภาวมูลกํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. เทฺว อาปตฺติกฺขนฺเธติ ปาราชิกสงฺฆาทิเสสวเสน เทฺว อาปตฺติราสโย. เตสนฺติ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ, กาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

กายิโก ทโว นามาติ กายิโก ปริหาโส นาม. มุขาลมฺพรกรณาทิเภโทติ มุเขน อาลมฺพรนามกตูริยกิจฺจสฺส กรณาทิเภโท. ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหีติ กายวจีวเสน ทฺวีหิปิ ทฺวาเรหิ. กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโมติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส กายสํสคฺคาทิสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม. วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโมติ วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสฺส ทุฏฺฐุลฺลวาจาทิสิกฺขาปทสฺส วีติกฺกโม. กายิเกน อุปฆาติเกนาติ เอตฺถ อุปฆาติกํ นาม อสิกฺขนนฺติ อาห ‘‘อสิกฺขเนนา’’ติ. กสฺมา อสิกฺขนํ อุปฆาตํ นามาติ อาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ. ตตฺถ โยติ ปุคฺคโล. ตนฺติ กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ. นนฺติ เอวเมว. หิ ยสฺมา อุปฆาเตตีติ สมฺพนฺโธ. เวชฺชกมฺเมน สมนฺนาคโตติ สมฺพนฺโธ. สาสนอุคฺคหณอาโรจนาทินา วาจสิเกน มิจฺฉาชีเวนาติ โยชนา.

‘‘มา ภณฺฑนํ กรี’’ติ อิมินา ‘‘มา’’ติ ปฏิเสธสฺส ‘‘กรี’’ติ ปาฐเสเสน สมฺพนฺธิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ. น โวหริตพฺพนฺติ เอตฺถ วิปุพฺพอวปุพฺพ-หรธาตุ กถนตฺโถติ อาห ‘‘น กิญฺจิ วตฺตพฺพ’’นฺติ. หีติ สจฺจํ. พีชนคฺคาหาทิเกติ อาทิสทฺเทน ธมฺมชฺเฌสนาทึ สงฺคณฺหาติ. โอกาสกมฺมํ กาเรนฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘โอกาส’’นฺติ จ ‘‘โอกาสกมฺม’’นฺติ จ สทิสนฺติ อาห ‘‘โอกาสํ กาเรนฺตสฺสา’’ติ. น อาทาตพฺพนฺติ น คณฺหิตพฺพํ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยตฺถ คเหตฺวา’’ติอาทิ.

ยนฺติ วินยํ. โสติ ภิกฺขุ. โสติ วินโย. ตสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. อิทนฺติ กมฺมํ. อญฺญํ ปุจฺฉาติ มยา อญฺญํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉาหีติ โยชนา. อิตีติ เอวํ. โสติ ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ. อสฺสาติ ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส. น สากจฺฉิตพฺโพติ น สห กเถตพฺโพ.

‘‘ลทฺธิ’’นฺติ อิมินา อิทมปฺปหายาติ เอตฺถ อิทํสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ‘‘อวิชหิตฺวา’’ติ อิมินา หาธาตุ ตฺวาปจฺจโยติ ทสฺเสติ. สุทฺธํ พฺรหฺมจารินฺติ เอตฺถ สพฺพถา กิเลสสุทฺโธ ขีณาสโวว คเหตพฺโพติ อาห ‘‘ขีณาสวํ ภิกฺขุ’’นฺติ. ‘‘ปาตพฺยภาว’’นฺติ อิมินา ปาตพฺยตนฺติ เอตฺถ ตาปจฺจโย ภาวตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฏิเสวน’’นฺติ อิมินา ปาตพฺยสทฺโท ยถากามปริภุญฺชนตฺโถติ ทสฺเสติ. คติวิโสธนนฺติ ทุคฺคติโต สุคติยา วิสุชฺฌนํ. ‘‘อกุสลานิ เจว มูลานิ จา’’ติ อิมินา อกุสลสทฺทสฺส จ มูลสทฺทสฺส จ ตุลฺยาธิกรณภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺมา อกุสลสงฺขาตานิ มูลานิ อกุสลมูลานีติ ตุลฺยาธิกรณสมาโส กาตพฺโพ. ทุจฺจริตานีติ เอตฺถ ทุสทฺทสฺส ทุฏฺฐุวิรูปตฺถภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุฏฺฐุ จริตานิ, วิรูปานิ วา จริตานี’’ติ. วิรูปานีติ วิการสภาวานิ. ‘‘กรณภูเตนา’’ติ อิมินา ‘‘กตฺตุภูเตนา’’ติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ขนฺธเก.

อิติ ติกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย จตุกฺกวารวณฺณนา

๓๒๔. จตุกฺเกสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ติณวตฺถารกสมถฏฺฐานนฺติ ติณวตฺถารกสมเถน อธิกรณวูปสมิตฏฺฐานํ. ปรสฺส กมฺมวาจายาติ ปรสฺส กรณภูตาย กมฺมวาจาย. ตโตติ จตุกฺกโต. ปเรสูติ อญฺเญสุ จตุกฺเกสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ตเมวาติ กายทฺวาริกเมว. ปุน ตเมวาติ วจีทฺวาริกเมว. อาปชฺชิตพฺพาปตฺติญฺจ สหาคารเสยฺยาปตฺติญฺจาติ โยชนา. ชคฺคนฺโตติ ชาครนฺโต.

อจิตฺตโก อาปชฺชติ นามาติ ‘‘อจิตฺตโก ภิกฺขุ อาปชฺชติ นามา’’ติ วา ‘‘อจิตฺตโก หุตฺวา อาปชฺชติ นามา’’ติ วา โยชนา กาตพฺพา. สภาคนฺติ วตฺถุสภาคํ. ตญฺจาติ อญฺญตรํ ตญฺจ อาปตฺตึ. อิตีติ เอวํ.

กมฺเมนาติ สมนุภาสนกมฺเมน. กมฺเมน วุฏฺฐาตีติ กมฺเมน เอว วุฏฺฐาติ.

โสติ คิหิปริกฺขาโร, อาหโฏ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อวาปุรณนฺติ กุญฺจิกํ. อนฺโตติ ภณฺฑาคารสฺส อนฺโต.

สมฺมุขา วุฏฺฐาตีติ สมฺมุขา เอว วุฏฺฐาติ.

สยิตาย เอว ภิกฺขุนิยาติ โยชนา. อิทนฺติ สหาคารเสยฺยาปตฺตึ, ปฏิจฺจาติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ‘‘ลิงฺคปาตุภาเวนา’’ติ วจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อุภินฺนมฺปีติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนมฺปิ. ลิงฺคปฏิลาเภนาติ อิตฺถิลิงฺคปฏิลาเภน. ปฐมนฺติ อาทิกปฺปกาเล. ‘‘ปฐมํ อุปฺปนฺนวเสนา’’ติ อิมินา ปุเร อุปฺปนฺนํ ปุริมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘เสฏฺฐภาเวนา’’ติ อิมินา ปุรภาเวน เสฏฺฐภาเวน อุปฺปนฺนํ ปุริมนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปุริสลิงฺค’’นฺติ อิมินา อิมปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปุริสกุตฺตปุริสาการาทีติ อาทิสทฺเทน ปุริสนิมิตฺตาทโย สงฺคณฺหาติ. ยานิ ฉจตฺตาลีส สิกฺขาปทานีติ โยชนา. อิมินา วุตฺตนยานุสาเรน ทุติยจตุกฺเกปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตหีติ ตึสาธิเกหิ สตสิกฺขาปเทหิ.

มหาปเทสาติ วินเย (มหาว. ๓๐๕) อาคตา มหาปเทสา. กสฺมา มหาปเทสา ‘‘สามุกฺกํสา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘เต หี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตติ จตฺตาโร มหาปเทสา, วุจฺจนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘สย’’นฺติ อิมินา สามุกฺกํสาติ เอตฺถ สํสทฺทสฺส สยมตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อุกฺขิปิตฺวา’’ติ อิมินา อุกฺกํสสทฺโท อุกฺขิปนตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘ฐปิตตฺตา’’ติ อิมินา สยํ อุกฺกํสิตฺวา ฐปิตา สามุกฺกํสาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อชฺโฌหรณียปริโภคา’’ติ อิมินา พาหิรปริโภคํ นิวตฺเตติ. อุทกํ ปนาติ เกนจิ อสํสคฺคํ ปสนฺโนทกํ ปน. กาเลติ สปฺปทฏฺฐกาเล. ‘‘ปญฺจ วา ทส วา สีลานี’’ติ อิมินา ปญฺจ วา ทส วา สีลานิ อุปาสกสีลนฺติ ทสฺเสติ.

ตตฺถ จาติ วิหาเร จ. อุโภปีติ อาคนฺตุกาวาสิกวเสน อุโภปิ. อสาธารณนฺติ ทฺวีหิ อสาธารณํ. อาปตฺตินฺติ ภิกฺขุนีหิเยว สาธารณํ อาปตฺตึ. คมิยจตุกฺเกปีติ ปิสทฺโท อาคนฺตุกจตุกฺกํ อเปกฺขติ. วตฺถุนานตฺตตาวาติ เมถุนาทิวตฺถุนานตฺตตา เอว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. สาติ อาปตฺติ. ตถาติ ยถา กายสํสคฺเค, ตถา ลสุณขาทเนติ โยชนา. เอตฺถาติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. จตฺตาริ ปาราชิกานีติ ภิกฺขุปาติโมกฺเข อาคตานิ. วิสุํ อาปชฺชนฺเตสุปิ เอเสว นโยติ สมฺพนฺโธ.

ปุริมจตุกฺเกติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. โย ปฐโม ปโญฺหติ โยชนา. อิธาติ วตฺถุสภาคตาทิจตุกฺเก. โย จาติ โย จ ปโญฺห. ตตฺถาติ วตฺถุนานตฺตตาทิจตุกฺเก. ตติยจตุตฺเถสุ ปเญฺหสูติ สมฺพนฺโธ.

‘‘สทฺธิวิหาริกสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘กตฺตพฺพ’’อิติ ปเท สมฺปทานํ.

ครุกนฺติ ปาราชิกํ. ลหุกนฺติ ถุลฺลจฺจยํ วา ทุกฺกฏํ วา.

อฏฺฐนฺนํ ภิกฺขุนีนํ ปฏิปาฏิยา นิสีทิตพฺพโต วุตฺตํ ‘‘นวมภิกฺขุนิโต’’ติ. ปจฺจุฏฺฐานารหาติ ปฏิมุขํ อุปฏฺฐาตุํ อรหา. อวิเสเสน จาติ ‘‘ภิกฺขู’’ติ วา ‘‘ภิกฺขุนี’’ติ วา วิเสส, มกตฺวา สามญฺเญน จ. ‘‘อาสนารหจตุกฺกสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘ปฐมปท’’นฺติ ปเท อวยวิสมฺพนฺโธ.

อสาธารณนฺติ ภิกฺขูหิ อสาธารณํ. วิกาเล กปฺปตีติ ตทหุวิกาเล กปฺปติ. กาลาตีตนฺติ กาลยามสตฺตหาตีตํ. ยาวกาลิกาทิตฺตยญฺจ อกปฺปิยมํสญฺจ อุคฺคหิตกญฺจ อปฏิคฺคหิตกญฺจาติ โยชนา.

คุณงฺคุณูปาหนญฺจ ธุวนฺหานญฺจ จมฺมตฺถรณญฺจ คุณงฺคุณูปาหนธุวนฺหานจมฺมตฺถรณานิ. อิมานิ จตฺตารีติ ปญฺจวคฺเคน คเณน อุปสมฺปททานาทีนิ. อิธาติ ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ. อิธาติ มชฺฌิเมสุ. อิทนฺติ จตุพฺพิธํ วตฺถุ. ทีเปตุมฺปีติ ทีปนมฺปิ. ตุํปจฺจโย หิ กตฺวตฺถโชตโก. เอเสว นโย ทีเปตุํ ปนาติ เอตฺถาปิ. เสสํ อนุญฺญาตกนฺติ สมฺพนฺโธ. อุภยตฺถปีติ ปจฺจนฺติมมชฺฌิมวเสน อุภยตฺถาปิ.

ฉนฺทปาริสุทฺธิอกฺขานํ เอกํ กตฺวา ‘‘จตฺตาโร’’ติ วุตฺตํ. จตฺตาโร ปุพฺพกิจฺจาติ ลิงฺควิปลฺลาโส, ‘‘จตฺตาริ ปุพฺพกิจฺจานี’’ติ หิ อตฺโถ. เอวํ วุตฺตานิ อิมานิ จตฺตารีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ อาคตา สมฺมุติโยติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ จตุกฺเกสุ.

อิติ จตุกฺกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ปญฺจกวารวณฺณนา

๓๒๕. ปญฺจเกสุ ‘‘ปญฺจ ปุคฺคลา นิยตา’’ติ เอตํ อานนฺตริยานเมว คหณนฺติ โยชนา. ปญฺจ เฉทน กา อาปตฺติโย นาม เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ยา วิกปฺปนา วุตฺตาติ โยชนา. อุสฺสงฺกิโตติ อุฏฺฐหิตฺวา สงฺกิโต. ปริสงฺกิโตติ ปุนปฺปุนํ สงฺกิโต. อกุปฺโป อรหตฺตผลสงฺขาโต ธมฺโม อิมสฺสาติ อกุปฺปธมฺโม, ขีณาสโว. ขีณาสโว สมาโนปิ อุสฺสงฺกิโต เจว ปริสงฺกิโต จาติ โยชนา. ปริหริตพฺพาติ อปเนตพฺพา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอเตสูติ อโคจเรสุ. ถูปจีวรนฺติ เอตฺถ ถูปํ ปริกฺขิปิตฺวา กตํ จีวรํ ถูปจีวรนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วมฺมิก’’นฺติอาทิ. วมฺมิโก หิ ถูปยติ อุทฺธํ อาโรหตีติ ถูโปติ วุจฺจติ. นฺหานฏฺฐาเนติ สพฺเพสํ นฺหานฏฺฐาเน. ตญฺหิ อุทเกน กายํ อภิสิญฺจติ เอตฺถาติ อภิเสกนฺติ วุจฺจติ. อภิเสเก ฉฑฺฑิตํ อาภิเสกิกํ, จีวรํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉฑฺฑิตจีวร’’นฺติ. ภตปฏิยาภตนฺติ เอตฺถ ภรธาตุยา โปสนตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ธารณตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุสานํ เนตฺวา ปุน อานีตก’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘สุสาน’’นฺติ อิมินา กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘ปุนา’’ติ อิมินา ปฏิสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อิเมหิ ปเทหิ สุสานํ ภตํ หุตฺวา เคหํ ปฏิอาภริตพฺพนฺติ ภตปฏิยาภตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ, ยกาโร ปทสนฺธิกโร. ปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ โปตฺถเกสุ ‘‘คตปฏิยาคต’’นฺติ กณฺฐชตติยกฺขเรน ปาโฐ อตฺถิ, โส อสุนฺทโร.

กาโย ปฐมํ, วาจา ทุติยํ, กายวาจา ตติยํ, อิทํ สนฺธาย ‘‘ตติเยนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺเถวาติ อนฺตรเปยฺยาเล เอว.

อทินฺนนฺติ เอตฺถ อการสฺส นการิยภาวญฺจ ตปจฺจยสฺส กมฺมวาจกภาวญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺเญน น ทินฺน’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘อญฺเญนา’’ติ อิมินา ตปจฺจยสฺส กมฺมวาจกภาวํ ทสฺเสติ, นกาเรน อการสฺส การิยํ ทสฺเสติ. เกน การเณน อวิทิตนฺติ อาห ‘‘ปฏิคฺคณฺหามีติ เจตนาย อภาเวนา’’ติ. อวิทิตนฺติ อปากฏํ. นฏสมชฺชาทิทานนฺติ นฏสมชฺชาทีนํ สพฺเพสํ ทานํ. อุสภวิสฺสชฺชนนฺติ อุสภสฺส วิสฺสชฺชนํ. อิทํ อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. สพฺพาสมฺปิ ปน มนุสฺสามนุสฺสานํ อิตฺถีนํ เมถุนรติวเสน ปุริสานํ ทานมฺปิ คเหตพฺพํ. อิตฺถิทานนฺติ เอตฺถาปิ ยาสํ กาสญฺจิ อิตฺถีนํ เยสํ เกสญฺจิ ปุริสานํ ทานํ คเหตพฺพํ. ปฏิภานจิตฺตกมฺมทานนฺติ เมถุนเสวนปฏิภานจิตฺตกมฺมทานํ. โลกสฺสาติ โลเกน. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกามตา. ‘‘น สุปฺปฏิวิโนทยา’’ติ อิมินา ทุกฺเขน ปฏิวิโนเทตพฺพาติ ทุปฺปฏิวิโนทยา, ปฏิวิโนเทตุํ น สุกราติ ทสฺเสติ. อุปาเยนาติ ยุตฺติยา.

ผุสฺสเทวตฺเถโร อฏฺฐาสิ กิราติ สมฺพนฺโธ. เอกํสนฺติ ภุมฺมตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. เอกสฺมึ อํเสติ หิ อตฺโถ. พุทฺธารมฺมณนฺติ พุทฺธคุณารมฺมณํ. มาโรติ เทวปุตฺตมาโร, คโตติ สมฺพนฺโธ. โคมยนฺติ โคมีฬฺหํ. ชรคฺคโวติ ชรโคโณ. ตาทิสเมวาติ โคมยวิปฺปกิรณสภาวเมว. วิปฺปการนฺติ วิเสสปกาเรน กรณํ. วงฺกปาทนฺติ กุฏิลปาทํ. ปริกสนฺโตติ ปริจฺเฉทํ กตฺวา วิเลขนฺโต. วิคจฺฉปุริโสติ วิการํ, วิรูปํ วา คตปุริโส. ‘‘วิภจฺฉปุริโส’’ติปิ ปาโฐ, วิเสเสน โสภณํ ภกฺขปุริโสติ อตฺโถ. อยเมว ปาโฐ อภิธานาทีสุ (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๑๐๒ คาถายํ) ทิสฺสติ. สมนฺตาติ กฏอนฺธการวิหารสฺส สมนฺตโต. มาโร สิยา นุ โขติ โยชนา. น อสกฺขึ อิติ อาหาติ โยชนา. ทิฏฺฐปุพฺโพติ ปุพฺเพ ทิฏฺโฐ. มหานุภาโวติ เทวิทฺธิยา มหานุภาโว. อิงฺฆาติ อุยฺโยชนตฺเถ นิปาโต, อุยฺโยเชมีติ อตฺโถ. อตฺตภาวนฺติ ตว อตฺตภาวํ. ตาทิสํ รูปนฺติ พุทฺธสฺส ภควโต อตฺตภาวสทิสํ รูปํ. ตํสริกฺขกนฺติ เตน รูเปน สทิสํ. ปติรูปเมว สทิสฏฺเฐน ปติรูปกํ, น เอกํสสทิสํ รูปํ กิญฺจิ สทิสรูปนฺติ อตฺโถ. สกตฺตภาวนฺติ สสฺส เอโส สโก, โสเยว อตฺตภาโว สกตฺตภาโว, ตํ. อยนฺติ มาโร. กถนฺติ เกน การเณน ภควา น โสภติ นุ โข, โสภติเยวาติ อตฺโถ. ตเทว สมตฺเถตุํ วุตฺตํ ‘‘สพฺพโส วีตราคโทสโมโห’’ติ. วญฺจิโตมฺหีติ อหํ วญฺจิโต อมฺหิ. กึ อตฺถีติ กึ นาม อตฺถิ, มม วญฺจนจิตฺตํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ทหรภิกฺขุ ปฏิลภตีติอาทินา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ทหรภิกฺขุ อฏฺฐาสีติ สมฺพนฺโธ. สงฺการฉฑฺฑนึ ปจฺฉินฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺการํ ฉฑฺเฑติ อิมายาติ สงฺการฉฑฺฑนี. ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. นาวาโตติ โปตโต. ปญฺหาสหสฺสนฺติ สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐาเนสุ ปุจฺฉาสหสฺสํ. ปุจฺฉีติ ทหรํ ปุจฺฉิ. ปริจฺฉินฺทีติ ตสฺมึ ทิวเส กาตพฺพวตฺตํ นิฏฺฐเปสีติ อตฺโถ. โยนกวิสยโตติ โยนกโลกโต. อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสรีติ เจติยงฺคณํ ทิสฺวา จิตฺตสฺส ปสีทนโต ปุพฺเพนิวาสญาเณน อฏฺฐ กปฺเป อนุสฺสริ.

เอโก ภิกฺขุ คโตติ สมฺพนฺโธ. เทวตา ปุปฺผหตฺถา อฏฺฐํสูติ มนุสฺสเวสํ คเหตฺวา อฏฺฐํสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘กตรคามวาสิกาตฺถา’’ติ. ตุเมฺห กตรสฺมึ คาเม วสนสีลา อตฺถ ภวถาติ โยชนา. อิเธวาติ อิมสฺมึเยว ฐาเน. ฐิตามฺหาติ มยํ ฐิตา อมฺหาติ โยชนา.

อยํ กถาติ อยํ วกฺขมานกถา. กึ อมจฺจปุตฺโต ปาสาทิโก นุ โขติ โยชนา. เนติ อมจฺจปุตฺตอภยตฺเถเร. ญาตกา อคมํสูติ สมฺพนฺโธ. เถรมาตาปิ ปหิณีติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน ญาตเก อเปกฺขติ. ปหิณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุตฺโต เม’’ติอาทิ. อมจฺจปุตฺโต อารูโฬฺหติ สมฺพนฺโธ. อภยตฺเถโร อาหาติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ อมจฺจปุตฺเตน. ยุคคฺคาหนฺติ ยุคสฺส คาหํ. ‘‘มหลฺลกตฺเถรสฺส สมฺมฏฺฐฏฺฐาเน กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา’’ติ วจนํ อาวิ กโรนฺโต อาห ‘‘อตีตตฺตภาเว กิรา’’ติอาทิ. อมจฺจปุตฺโต ฉฑฺเฑสีติ สมฺพนฺโธ.

ตนฺติ สมฺมชฺชนวตฺตํ. ตตฺราติ ‘‘สตฺถุสาสนํ กตํ โหตี’’ติวจเน. อายสฺมา สาริปุตฺโต นิสีทิ กิราติ สมฺพนฺโธ. ภควา ปจฺจาคญฺฉีติ สมฺพนฺโธ. ปาทานีติ ปาทสฺส อกฺกมนฏฺฐานานิ, ปาทเจติยานีติ อตฺโถ. เถโร นิสีทีติ สมฺพนฺโธ. ชณฺณุเกหิ ปติฏฺฐาย ‘‘ปาทเจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ ปาฐเสโส อชฺฌาหริตพฺโพ. เม นิสินฺนภาวํ เม สตฺถา อญฺญาสิ วตาติ โยชนา. เมสทฺโท หิ ปุพฺพปราเปกฺโข. โจทนนฺติ โทสาโรปนํ. กาเรสฺสามีติ ทสพลํ กาเรสฺสามิ. ภควา อาหาติ สมฺพนฺโธ. คโตสีติ ตฺวํ คโต อสิ, วิจรนฺตสฺส ตุยฺหํ น ปติรูปนฺติ โยชนา. ตโตติ โจทนกาลโต.

เอตฺตโก วินิจฺฉโย อุปลพฺภตีติ สมฺพนฺโธ. ภาสปริยนฺตนฺติ วจนปริจฺเฉทํ. อยนฺติ กถา. เอตฺตกํ วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. คยฺหูปคนฺติ คเหตพฺพภาวํ อุปคมนํ, คณฺหิตุํ ขมนียนฺติ อตฺโถ. ตานีติ เทฺว มูลานิ. ปุน ตานีติ สมุทยภูตานิ ฉ อาปตฺติสมุฏฺฐานานิ. วตฺถุนฺติ เมถุนาทิวตฺถุํ. อิติปีติ ปิสทฺโท ปฐมนยํ อเปกฺขติ. เอตฺถ ปฐมนเย มูเลน สมุทยสฺส ปายโต อเภโท โหติ, ปจฺฉิมนเย ปน สพฺพถา เภโท โหติ. ตสฺมา ปจฺฉิมนโยเยว ยุตฺตตโรติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘วูปสมฺมตี’’ติ อิมินา ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ ปทสฺส สมุจฺเฉทนิโรธํ ทสฺเสติ. วุฏฺฐาเนนาติ ปริวาสาทิวินยกมฺเมน.

เตตฺตึสมูลานํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิวาทาธิกรณสฺส ทฺวาทส มูลานี’’ติอาทิ. เอกํ มูลนฺติ สมฺพนฺโธ. ตานีติ เตตฺตึส มูลานิ. ปรโตติ ปรสฺมึ. ‘‘อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนี’’ติอาทินา อธิกรณานํ สมุฏฺฐานํ ทสฺเสติ. จตฺตาริ สงฺฆกิจฺจานิ นิสฺสาย อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. อิทนฺติ วตฺถุ. สตฺตนฺนํ นิทานนฺติ สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ ปญฺญตฺติฏฺฐานสงฺขาตํ นิทานํ. เอตฺถาติ ฐาเน. ปญฺญตฺตึ น ชานาตีติ เอตฺถ ‘‘อนุปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ วกฺขมานตฺตา ปฐมปญฺญตฺติ คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ปฐมปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ. อนุปญฺญตฺตีติ เอตฺถ อนุสทฺโท นอุปจฺฉินฺนตฺโถติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ ปญฺญตฺตึ น ชานาตี’’ติ. ปจฺฉาตฺโถปิ ยุชฺชเตว ปฐมปญฺญตฺติโต ปจฺฉา ปญฺญตฺตตฺตา. อนุสนฺธิวจนปถนฺติ เอตฺถ อนุสนฺธีนํ วเสน วจนปถนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กถานุสนฺธิวินิจฺฉยานุสนฺธิวเสน วตฺถุ’’นฺติ. ญตฺติกิจฺจนฺติ ญตฺติยา กิจฺจํ. อิมินา ญตฺติยาติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ. กรธาตุสมฺพนฺเธ กรณวจนมฺปิ ยุชฺชเตว. กรณนฺติ เอตฺถ จ ยุปจฺจยสฺส กมฺมตฺถภาวญฺจ ทสฺเสติ. น เกวลํ ญตฺติกมฺเม เอว ญตฺติกิจฺจํ น ชานาติ, อถ โข ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุปิ น ชานาตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถกมฺเมสู’’ติอาทิ. ปุพฺเพ ฐเปตพฺพาติ ญตฺติ นาม กมฺมวาจาย ปุพฺเพ ฐเปตพฺพาติ น ชานาติ. อิมินา นปุพฺพกุสลภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ปจฺฉา’’ติ อิมินา นอปรกุสลภาวํ ทสฺเสติ. ปิสทฺเทน ปฐมนยํ อเปกฺขติ. ‘‘กาลํ น ชานาตี’’ติ อิมินา อกาลญฺญูติ ปทสฺส วิคฺคหวากฺยํ ทสฺเสติ. กาลํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนชฺฌิฏฺโฐ’’ติอาทิ.

‘‘ธุตงฺเค อานิสํสํ อชานิตฺวา’’ติ อิมินา มนฺทโมมูหานํ ผลํ ทสฺเสติ. ปาปิจฺโฉติ เอตฺถ ปาปิจฺโฉ นาม ปจฺจยลาภสฺส ปตฺถนาติ อาห ‘‘ปจฺจยลาภํ ปตฺถยมาโน’’ติ. กายวิเวโก จ จิตฺตวิเวโก จ อุปธิวิเวโก จ กายจิตฺตอุปธิวิเวกํ, สมาหารทฺวนฺโท, ปุพฺพปเทสุ อุตฺตรปทโลโป. เอตสฺสาติ อารญฺญิกสฺส. อิมินา อิมาย อตฺโถ อิทมตฺโถ, โส เอตสฺสตฺถีติ อิทมตฺถีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อปฺปิจฺฉญฺเญวาติอาทีสุ เอวสทฺทานํ ฉฑฺเฑตพฺพตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น อญฺญํ กิญฺจิ โลกามิส’’นฺติ.

นววิธนฺติ ทิวสวเสน ติวิธํ, ตถา กตฺตพฺพาการวเสน, ตถา การกวเสนาติ นววิธํ อุโปสถํ.

กายทุจฺจริตาทิ ยสฺมา น ปสาทํ สํวตฺเตติ, น ปสาทาย วา สํวตฺตติ, ตสฺมา อปาสาทิกนฺติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปาสาทิกนฺติ กายทุจฺจริตาทิ อกุสล’’นฺติ. เวลํ อติกฺกมฺมาติ โภชนาทิกาลํ อติกฺกมิตฺวา. อิมินา อติเวลนฺติ เอตฺถ อติสทฺทสฺส อติกฺกมนตฺถญฺจ ‘‘อติเวล’’นฺติ ปทสฺส ‘‘วิหรโต’’ติ ปเท กิริยวิเสสนภาวญฺจ ทสฺเสติ. อปฺปํ กาลนฺติ โยชนา. อวตรณํ โอตาโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอตรณ’’นฺติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปญฺจเกสุ.

อิติ ปญฺจกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ฉกฺกวารวณฺณนา

๓๒๖. ฉกฺเกสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อิตีติ เอวํ. อิมา ฉ สามีจิโยติ โยชนา. ตตฺถาติ ฉสุ อากาเรสุ. สติสมฺโมเสนาติ สติยา วิปฺปวาเสน.

ตตฺถาติ จุทฺทสสุ ปรเมสุ. ตโตติ ฉกฺกโต. เอกํ อปเนตฺวาติ ยํกิญฺจิ เอกํ อปเนตฺวา. เสเสสูติ ฉหิ ปรเมหิ เสเสสุ อฏฺฐสุ ปรเมสุ. อญฺญานิปิ ฉกฺกานีติ ปฐมฉกฺกโต อญฺญานิปิ อฏฺฐ ฉกฺกานิ.

ฉ อาปตฺติโยติ ตีณิ ฉกฺกานีติ ‘‘ฉ อาปตฺติโย’’ติ วุตฺตานิ ตีณิ ฉกฺกานีติ โยชนา. วุตฺตทฺวยํ เอกํ กตฺวา. นฺหาเนติ นฺหานสิกฺขาปเท. ฉกฺกทฺวยนฺติ อาทายสมาทายวเสน ฉกฺกทฺวยํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ฉกฺเกสุ.

อิติ ฉกฺกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย สตฺตกวารวณฺณนา

๓๒๗. สตฺตเกสุ ฉสุ สามีจีสุ ปกฺขิปิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺเถวาติ สมถกฺขนฺธเก เอว.

จมฺเปยฺยเกติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก. ‘‘อสทฺธมฺมา’’ติ ปทสฺส เภทนิสฺสิตตุลฺยนิสฺสิตสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสตํ ธมฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อสตํ ธมฺมา’’ติ อิมินา เภทนิสฺสิตสมาสํ ทสฺเสติ, ‘‘อสนฺโต วา ธมฺมา’’ติ อิมินา ตุลฺยนิสฺสิตสมาสํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ สตฺตเกสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อิติ สตฺตกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย อฏฺฐกวารวณฺณนา

๓๒๘. อฏฺฐเกสุ อฏฺฐานิสํสาทีนํ เทสนาการเทสนฏฺฐานานิ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น มย’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘น มยํ…เป… กริสฺสามา’’ติ อิมินา เทสนาการํ ทสฺเสติ, ‘‘โกสมฺพกกฺขนฺธเก’’ติ อิมินา เทสนฏฺฐานํ ทสฺเสติ. ตมฺปีติ ทุติยอฏฺฐกมฺปิ.

เตรสเก วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. กุลานิ ทูเสตีติ เอตฺถ ‘‘ทูเสตี’’ติ กิริยาปทสฺส กรณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุปฺเผน วา’’ติอาทิ. อิเมหิ อฏฺฐหิ ทูเสตีติ โยชนา. ‘‘ลาเภนา’’ติอาทินา ‘‘อฏฺฐหิ อสทฺธมฺเมหี’’ติ เอตฺถ อสทฺธมฺมสรูปํ ทสฺเสติ. สาราโคติ สํราโค, ภุสํ รชฺชนนฺติ อตฺโถ. ปฏิวิโรโธติ โทโส. โส หิ ยสฺมา อลาภาทีสุ ปฏิวิรุชฺฌติ, ตสฺมา ปฏิวิโรโธติ วุจฺจติ. ปาฬิยนฺติ วินยปาฬิยํ.

ปาณนฺติอาทิกา เทฺว คาถาโย ทฺวาทสกฺขเรน พนฺธิตา. ปฐมคาถาย ตติยปาเท จริยสทฺเทน ยุตฺตตฺตา เอกกฺขโร อธิโก. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – ปาณํ น หเน น ฆาเตยฺย, อาทินฺนญฺจ น อาทิเย น คเณฺหยฺย, มุสา วิตถวจนํ น ภาเส น กเถยฺย, มชฺชโป มชฺชปานํ น จ สิยา, อพฺรหฺมจริยา เมถุนา วิรเมยฺย, รตฺตึ วิกาลโภชนํ น ภุญฺเชยฺย.

มาลํ น ธาเร น ธาเรยฺย, คนฺธญฺจ น อาจเร, สนฺถเต มญฺเจ จ ฉมายญฺจ สเยถ. เอตญฺหิ อุโปสถํ อฏฺฐงฺคิกํ อุโปสถํ อิติ ทุกฺขนฺตคุนา พุทฺเธน ปกาสิตนฺติ อาหุ ปณฺฑิตาติ.

สงฺฆเภทเกติ สงฺฆเภทกกฺขนฺธเก. ตาสํเยวาติ ภิกฺขุนีนเมว. ‘‘อุปาสิกา อฏฺฐ วรานิ ยาจตี’’ติ เอวํ สามญฺญวจนสฺสาปิ อตฺถปกรณาทินา วิเสสวิสโย โหตีติ อาห ‘‘วิสาขา’’ติ. สา หิ วิวิธา ปุตฺตนตฺตุสงฺขาตา สาขา เอติสฺสาตฺถีติ วิสาขาติ วุจฺจติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ อฏฺฐเกสุ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อิติ อฏฺฐกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย นวกวารวณฺณนา

๓๒๙. นวเกสุ อจรีติอาทีนีติ อาทิสทฺเทน ‘‘จรติ, จริสฺสตี’’ติอาทีนิ (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อฏฺฐ. นิ. ๙.๒๙-๓๐) สงฺคณฺหาติ. ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ เอตฺถ ตนฺติ อนตฺถจรณํ, โกปกรณํ วา. กุโตติ เกน การเณน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อนตฺถจรกปุคฺคเล. ลพฺภาติ ลทฺธา, สกฺกา ลทฺธุํ น ลพฺภา เอวาติ อตฺโถ. นวนฺนํ วา ภิกฺขูนํ การณาติ โยชนา. ตณฺหนฺติ ทฺวีสุ เอสนตณฺหาเอสิตตณฺหาสุ เอสนตณฺหํ. ปฏิจฺจาติ อารพฺภ. ปริเยสนาติ ปุนปฺปุนํ เอสนา. ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณลาโภ. วินิจฺฉโยติ ญาณตณฺหาทิฏฺฐิวิตกฺกวเสน จตุพฺพิโธ วินิจฺฉโย. จตุพฺพิโธ หิ ธมฺโม ‘‘เอตฺตกํ มยฺหํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา วินิจฺฉินติ อเนนาติ วินิจฺฉโยติ วุจฺจติ. ฉนฺทราโคติ พลวราโค. อชฺโฌสานนฺติ ‘‘อหํ มม’’นฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานํ, ปริคฺคโหติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ. มจฺฉริยนฺติ ปเรสํ สาธารณภาวสฺส อสหนตา. อารกฺขาติ ทฺวารปิทหนมญฺชูสโคปนาทิวเสน อาภุโส รกฺขนํ. อารกฺขาธิกรณนฺติ อารกฺขการณา, เหตฺวตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ทณฺฑาทานาทีสุ ปรนิเสธนตฺถํ ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ. ตถา เอกโตธาราทิโน สตฺถสฺส อาทานํ สตฺถาทานํ. กลโหติ กายกลโหปิ วาจากลโหปิ. วิคฺคโหติ วิรุทฺธวเสน คหณํ. วิวาโทติ วิรุทฺธวเสน วทนํ. ‘‘ตุวํ ตุว’’นฺติ อนาทรวเสน วทนํ ตุวํตุวํ วาโท, เปสุญฺญวเสน วทนํ เปสุญฺญวาโท, มุสาวเสน วทนํ มุสาวาโท, ทณฺฑาทานญฺจ สตฺถาทานญฺจ กลโห จ วิคฺคโห จ วิวาโท จ ตุวํตุวํวาโท จ เปสุญฺญวาโท จ มุสาวาโท จ ทณฺฑาทาน…เป… มุสาวาทา. มุสาวาทาติ เอตฺถ วาทสทฺโท ‘‘ตุวํ ตุว’’นฺติ จ ‘‘เปสุญฺญ’’นฺติ จ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. ‘‘อหํ เสยฺโยหมสฺมี’’ติ ปวตฺตมานาทโยติ โยชนา. อธิฏฺฐิตกาลโต ปฏฺฐาย น วิกปฺเปตพฺพานีติ อธิฏฺฐานวิกปฺปนํ เอกโต น กาตพฺพํ, อธิฏฺฐิเต น วิกปฺเปตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ปริณตํ ลาภํ ปริณาเมตีติ สมฺพนฺโธ.

เอเตสํเยว ทานานนฺติ เอเตสํเยว อธมฺมิกานํ ทานานํ. สงฺฆสฺส นินฺนนฺติ สงฺฆสฺส นตํ, นามิตํ วา ลาภนฺติ สมฺพนฺโธ. สงฺฆสฺส นมติ, นามิยตีติ วา นินฺนํ. เตสํเยวาติ เตสํเยว ติณฺณํ ธมฺมิกทานานํ. ตโย ตโย ทานปฏิคฺคหปริโภเค สมฺปิณฺเฑตฺวา นวโก คเหตพฺโพ. ตตฺเถวาติ สมถกฺขนฺธเก เอว. โอวาทวคฺคสฺสาติ ภิกฺขุโนวาทวคฺคสฺส. ตตฺเถวาติ โอวาทวคฺคสฺส ปฐมสิกฺขาปเท เอว. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ นวเกสุ.

อิติ นวกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย ทสกวารวณฺณนา

๓๓๐. ทสเกสุ อฏฺฐาเน วา ปนาติ อการเณ วา ปน. ตตฺถาติ นวเกสุ. ‘‘นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทิวเสนา’’ติ อาทิสทฺเทน ‘‘นตฺถิ ยิฏฺฐํ นตฺถิ หุต’’นฺติอาทโย (ธ. ส. ๑๒๒๑; ม. นิ. ๙๔.๒๒๕; ๓.๙๑, ๑๑๖; สํ. นิ. ๓.๒๑๐; อ. นิ. ๑๐.๑๗๖) นว นตฺถิกา สงฺคเหตพฺพา. ‘‘สสฺสโต โลโกติ อาทิวเสนา’’ติอาทิสทฺเทน (ที. นิ. ๑.๓๑; ม. นิ. ๑.๒๖๙) ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติอาทโย (ม. นิ. ๑.๒๖๙) นว อนฺตคฺคาหิเก สงฺคณฺหาติ. วิปรีตา สมฺมตฺตาติ ทสหิ มิจฺฉตฺเตหิ วิปรีตา ทส สมฺมตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สมฺมาญาณํ สมฺมาวิมุตฺตีติ.

ทส อาทีนวา นิทฺทิฏฺฐาติ สมฺพนฺโธ. อุนฺทูรกฺขายิตนฺติ มูสิเกน ขาทิตํ. เอตฺถ หิ เขธาตุ ขาทนตฺโถ โหติ. อคฺคิทฑฺฒนฺติ อคฺคินา ทฑฺฒํ. เอเตสูติ เอเตสุ ทสสุ ปํสุกูเลสุ. อุทกสาฏิกํ วา สํกจฺจิกํ วาติ ภิกฺขุนีนํ อุทกสาฏิกํ วา สํกจฺจิกํ วา. เอตฺถ วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ.

ปณฺณสนฺถาโร ติณสนฺถาเรน สงฺคหิโต. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ทสเกสุ.

อิติ ทสกวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

เอกุตฺตริกนโย เอกาทสกวารวณฺณนา

๓๓๑. เอกาทสเกสุ ติณปาทุกาติ มุญฺชปพฺพเชหิ อวเสสา ติณมยปาทุกา. กฏฺฐปาทุกสงฺคหเมวาติ กฏฺฐปาทุเก สงฺคหํ เอว. ตมฺพโลหมเยน วา ทารุมเยน วาติ วาสทฺโท อนิยมวิกปฺปตฺโถ. ‘‘นสิ อนิมิตฺตา’’ติอาทโย ภิกฺขุนิกฺขนฺธเก (จูฬว. ๔๒๓) นิทฺทิฏฺฐา. เต สพฺเพติ สพฺเพ เต คณฺฐิกวิธา. นคฺเคนาติ อเจลเกน. เต สพฺเพติ สพฺเพ เต อวนฺทิยปุคฺคลา. ปุพฺเพติ ทสเก. กมฺมวคฺเคติ อวสาเน กมฺมวคฺเค.

โส ภิกฺขุ ยํ น นิคจฺเฉยฺย, เอตํ น นิคตํ อฏฺฐานํ อนวกาโสติ โยชนา. เอวญฺหิ สติ ยํสทฺโท กิริยาปรามสโน โหติ, อถ วา ยํ เยน การเณน น นิคจฺเฉยฺย, เอตํ การณํ อฏฺฐานนฺติ โยชนา. อนธิคตํ สมาธินฺติ โยชนา. สทฺธมฺมาสฺสาติ สทฺธมฺมา อสฺส. อสฺส อกฺโกสกปริภาสกสฺส ภิกฺขุสฺส สทฺธมฺมา น โวทายนฺติ น ปริโยทเปนฺตีติ อตฺโถ. โรคาตงฺกนฺติ โรคสงฺขาตํ อาตงฺกํ. นิรยํ อุปปชฺชตีติ นิรยมฺหิ อุปปชฺชติ. ‘‘อุปปชฺชตี’’ติ เอตฺถ อุปอิติ กมฺมปฺปวจนียอุปสคฺเคน ยุตฺตตฺตา ‘‘นิรย’’นฺติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนํ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ เอตสฺมึ องฺคุตฺตรปาฬิยํ (อ. นิ. ๑๑.๖).

อาเสวิตายาติ เอตฺถ อาตฺยูปสคฺโค อาทิกมฺมตฺโถติ อาห ‘‘อาทิโต ปฏฺฐาย เสวิตายา’’ติ. ‘‘นิปฺผาทิตายา’’ติอิมินา ภาวิตายาติ เอตฺถ ภูสทฺโท สตฺตตฺโถติ ทสฺเสติ, ‘‘วฑฺฒิตายา’’ติ อิมินา วฑฺฒนตฺโถติ ทสฺเสติ. พหุลีกตายาติ เอตฺถ พหุลํ นาม อตฺถโต ปุนปฺปุนนฺติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ กตายา’’ติ. สุยุตฺตยานสทิสายาติ สุฏฺฐุ ยุตฺเตน ยาเนน สทิสาย. อิมินา ยานีกตายาติ เอตฺถ น ยํกิญฺจิ ยานํ วิย กตํ โหติ, อถ โข อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ อาโรหนียตฺตา สุยุตฺตยานํ วิย กตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ยถา กริยมาเน ปติฏฺฐา โหตีติ โยชนา. วตฺถุกตายาติ เอตฺถ วตฺถุสทฺโท ปติฏฺฐตฺโถติ ทสฺเสติ. วสติ ปติฏฺฐหติ เอตฺถาติ วตฺถูติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. อนุฏฺฐิตายาติ เอตฺถ อนุสทฺโท นอุปจฺฉินฺนตฺโถ, ฐาธาตุ อุปฺปชฺชนตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนุ อนุ ปวตฺติตายา’’ติ. ‘‘สมนฺตโต’’ติ อิมินา ปริจิตายาติ เอตฺถ ปริสทฺโท สมนฺตตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘อภิวฑฺฒิตายา’’ติ อิมินา จิธาตุ วฑฺฒนตฺโถติ ทสฺเสติ. สมารทฺธายาติ ปริปุณฺณํ อาราธิตาย. ราธธาตุ หิ สาธนตฺโถ โหติ. ‘‘วสีภาวํ อุปนีตายา’’ติ อิมินา ตทตฺถํ อธิปฺปาเยน ทสฺเสติ. ‘‘น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตี’’ติ วจนสฺส อตฺถาปตฺตินยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภทฺรกํ ปนา’’ติอาทิ. วุทฺธิการณภูตนฺติ วุทฺธิยา การณภูตํ สุปินนฺติ สมฺพนฺโธ. เทวตา รกฺขนฺตีติ เอตฺถ สามญฺญโต วุตฺเตปิ อารกฺขเทวตาเยว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘อารกฺขเทวตา’’ติ. อารกฺขเทวตา นาม ภุมฺมเทวาทโย. ขิปฺปนฺติ ภาวนปุํสกํ. อิมินา ตุวฏํ จิตฺตนฺติ เอตฺถ ตุวฏสทฺโท ขิปฺปปริยาโยติ ทสฺเสติ. อุตฺตริมปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เอตฺถ ‘‘อุตฺตริ’’นฺติ ปทสฺส อวธิเปกฺขตฺตา ตสฺส อวธิ จ อุตฺตริสทฺทสฺส อิธ อรหตฺตวาจกภาวญฺจ วิธธาตุยา สจฺฉิกรณตฺถญฺจ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เมตฺตาฌานโต’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘เมตฺตาฌานโต’’ติ อิมินา อวธึ ทสฺเสติ, ‘‘อรหตฺต’’นฺติ อิมินา ‘‘อุตฺตริ’’นฺติ ปทสฺส สรูปตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘อสจฺฉิกโรนฺโต’’ติ อิมินา วิธธาตุยา สจฺฉิกรณตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เอกาทสเกสุ.

อิติ เอกาทสกวารวณฺณนาปริโยสานาย

เอกุตฺตริกวณฺณนาย

โยชนา สมตฺตา.