ปญฺญตฺติวารโยชนา

เอวํ ทฺวาวีสติขนฺธกานํ สํวณฺณนํ กตฺวา อิทานิ ‘‘ปริวาโร’’ติ สงฺคหมารูฬฺหสฺส วินยสฺส สํวณฺณนํ กโรนฺโต อยมาจริโย ปฐมํ ตาว อนุสนฺธิทสฺสนมุเขน ปฏิญฺญํ กาตุกาโม อาห ‘‘วิสุทฺธปริวารสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิสุทฺธปริวารสฺสาติ วิสุทฺธาย จตุปริสาย ปริวาริตสฺส, อถวา วิสุทฺเธน จตุปริสสงฺขาเตน ปริวาเรน สมนฺนาคตสฺส ภควโตติ สมฺพนฺโธ. ปริวาเร หิ วิสุทฺเธ เตน ปริวาริโต, ตํปริวาริโต วา ภควาปิ วิสุทฺโธเยว นาม โหติ. อิมินา สํวณฺณิยมานสฺส ‘‘ปริวาโร’’ติ สงฺคหมารูฬฺหสฺส เทเสตพฺพธมฺมสฺส อนุรูเปน เทสกภูตสฺส ภควโต โถมนํ กตํ โหติ. ธมฺมกฺขนฺธสรีรสฺสาติ สีลาทิธมฺมกฺขนฺธสงฺขาเตน สรีเรน สมนฺนาคตสฺส, อิมินา สํวณฺณิตานํ ขนฺธกานมนุรูเปน ภควโต โถมนํ กตํ โหติ. ปกติ เหสาจริยานํ ยทิทํ เทเสตพฺพธมฺมานุรูเปน เทสกสฺส โถมนา (สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถา; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑). อนนฺตราติ อนนฺตเร กาเล.

โยติ วินโย. ปุพฺพาคตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ วิภงฺคขนฺธเกสุ อาคตํ. นยนฺติ สทฺทอตฺถวินิจฺฉยนยสงฺขาตํ สพฺพํ นยํ. หิตฺวาติ จชิตฺวา. อนุตฺตานตฺถวณฺณนนฺติ อนุตฺตานานํ ปทานมตฺถวณฺณนํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – วิสุทฺธปริวารสฺส ธมฺมกฺขนฺธสรีรสฺส ภควโต สาสเน ขนฺธกานมนนฺตรา ‘‘ปริวาโร’’ติ โย วินโย สงฺคหํ สมารูโฬฺห, ตสฺส วินยสฺส ปุพฺพาคตํ นยํ หิตฺวา อิทานิ อนุตฺตานตฺถวณฺณนํ กริสฺสามีติ.

๑. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘ตสฺส อนุตฺตานตฺถวณฺณนํ กริสฺสามี’’ติ โย ปริวารสงฺขาโต วินโย สํวณฺเณตพฺพภาเวน วุตฺโต, ตตฺถ. สงฺเขปตฺโถติ สมาสตฺโถ. ยํ เตนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย โส’’ติ. ตตฺถ โยติ อนิยม นิทฺเทโส, ตสฺส ‘‘เตนา’’ติ นิยมนํ ทฏฺฐพฺพํ. โสติ ปทาลงฺกาโร. ทฺวีสุ หิ สพฺพนาเมสุ เยภุยฺเยน ปุพฺพเมว ปธานํ, ปจฺฉิมํ ปน วจนาลงฺการํ. โย โส ภควา ปญฺญเปสีติ สมฺพนฺโธ. จิรฏฺฐิติกตฺถนฺติ จิรํ ปญฺจวสฺสสหสฺสกาลํ ฐิติกตฺถาย, ‘‘ยาจิโต’’ติ จ ‘‘ปญฺญเปสี’’ติ จ สมฺพนฺโธ. ธมฺมเสนาปตินา ยาจิโตติ สมฺพนฺโธ. ยาจิโต หุตฺวา ปญฺญเปสีติ โยชนา. เตน ภควตา ปญฺญตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชานตา ปสฺสตา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ กมฺมเมว ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺส ตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ปญฺญตฺติกาล’’นฺติ อิมินา ‘‘ชานตา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ ทสฺเสติ, ‘‘ทส อตฺถวเส’’ติ อิมินา ‘‘ปสฺสตา’’ติ ปทสฺส กมฺมํ.

เอวํ กมฺมทสฺสเนน โยชนานยํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กรณทสฺสเนน อปรมฺปิ โยชนานยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ‘‘ปุพฺเพนิวาสาทีหี’’ติอาทิสทฺเทน ทิพฺพจกฺขุสฺส วิสุํ คเหตพฺพตฺตา อิทฺธิวิธทิพฺพโสตปรจิตฺตวิชานนานิ คเหตพฺพานิ. อิเมหิ ปเทหิ ‘‘ชานตา, ปสฺสตา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ปญฺจนฺนํ โลกิยอภิญฺญานเมว กรณภาวํ ทสฺเสติ. ตีหิ วิชฺชาหีติ ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยญาณสงฺขาตาหิ ตีหิ วิชฺชาหิ. ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหีติ สห อาสวกฺขยญาเณน ปญฺจโลกิยาภิญฺญาสงฺขาตาหิ ฉหิ อภิญฺญาหิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ตีสุ กาเลสุ, ปญฺจสุปิ เญยฺยธมฺเมสุ. สมนฺตจกฺขุนาติ อนาวรณสพฺพญฺญุตญฺญาณสงฺขาเตน สมนฺตจกฺขุนา. ปญฺญายาติ สพฺพญฺญุตปญฺญาย. ติโรกุฏฺฏาทีติ อาทิสทฺเทน ติโรปพฺพตาทโย สงฺคณฺหาติ. มํสจกฺขุนาติ ปสาทจกฺขุนา. ปฏิเวธปญฺญายาติ มคฺคปญฺญาย. เทสนาปญฺญายาติ สพฺพญฺญุตปญฺญาย. สพฺพญฺญุตปญฺญาเยว หิ อตฺถโต เทสนาปญฺญา นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺสา ปญฺญาย เตชสา. อภิธมฺมกถามคฺคํ, เทวานํ สมฺปวตฺตยีติ (ธ. ส. อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา ๕). อิเมหิ ปเทหิ อวตฺถาวเสน วิสุํ วิสุํ ทฺวินฺนํ ปทานํ กรณสมฺภวํ ทสฺเสติ. อรหตาติ อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนญฺจ อรหตฺตา อรหตา. สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ สมฺมา สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน, เตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ. เกนาภตนฺติ ตํ ปฐมํ ปาราชิกํ เกน อาภตํ, อิติ สงฺเขปตฺโถติ โยชนา.

๒. ปุจฺฉาวิสชฺชเน ปน เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ยํ เตน…เป… ปาราชิกนฺติ อิทํ ปทํ ปจฺจุทฺธรณมตฺตเมวาติ สมฺพนฺโธ. ปติอุทฺธรณมตฺตเมว, น อตฺถทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถาติ เอเตสุ ปเทสุ. เอกา ปญฺญตฺตีติ เอกา ปฐมปญฺญตฺติ. อนุปญฺญตฺติโยติ ปจฺฉา ฐปิตา ปญฺญตฺติโย.

เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน ‘‘เอกา ปญฺญตฺติ, เทฺว อนุปญฺญตฺติโย’’ติ วจนมตฺเตน วิสฺสชฺชิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตติยํ ปุจฺฉนฺติ สมฺพนฺโธ. กสฺมา อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ ตสฺมึ นตฺถีติ อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถ หิ ยสฺมา อญฺญตฺร นตฺถิ, ตสฺมา นตฺถีติ โยชนา. ‘‘อนุปฺปนฺเน โทเส ปญฺญตฺตา’’ติ อิมินา อนุปฺปนฺเน โทเส ปญฺญเปตพฺพาติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺตีติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สาติ อนุปฺปนฺนปญฺญตฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อญฺญตฺร นตฺถิ, ตสฺมา. สพฺพตฺถปญฺญตฺตีติ เอตฺถ สพฺพสฺมึ ปเทเส ปญฺญตฺติ สพฺพตฺถปญฺญตฺตีติ อลุตฺตสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มชฺฌิมเทเส เจวา’’ติอาทิ. ‘‘มชฺฌิมเทเส เจว ปจฺจนฺติมชนปเทสุ จา’’ติ อิมินา ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ ปทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ปเทสปญฺญตฺตึ อปเนตฺวา สพฺพตฺถปญฺญตฺตึ ปาริเสสนเยน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยธรปญฺจเมนา’’ติอาทิ. ตตฺถ วินยธรปญฺจเมนาติ อนุสฺสาวนาจริยปญฺจเมน. เอตฺเถวาติ มชฺฌิมเทเสเยว. เอเตหีติ จตูหิ สิกฺขาปเทหิ. เสสานีติ จตูหิ สิกฺขาปเทหิ เสสานิ.

สาธารณปญฺญตฺตีติ เอตฺถ สาธารณา นาม ภิกฺขุภิกฺขุนีนเมวาติ อาห ‘‘ภิกฺขูนญฺเจว ภิกฺขุนีนญฺจา’’ติ. อิทํ ปนาติ ปฐมปาราชิกํ ปน, ปญฺญตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. วินีตกถามตฺตเมวาติ วินีตวตฺถุปกาสกํ กถามตฺตเมว. ตาสนฺติ ภิกฺขุนีนํ. พฺยญฺชนมตฺตเมวาติ ‘‘สาธารณา’’ติ จ ‘‘อุภโต’’ติ จ พฺยญฺชนมตฺตเมว. เอตฺถาติ สาธารณปญฺญตฺติอุภโตปญฺญตฺติปเท.

‘‘นิทาเน อนุปวิฏฺฐ’’นฺติ อิมินา ‘‘นิทาโนคธ’’นฺติ ปทสฺส สตฺตมีสมาสญฺจ โอคธสทฺทสฺส อนุปวิฏฺฐตฺถญฺจ ทสฺเสติ. โอคาโฬฺห หุตฺวา ธรติ ติฏฺฐตีติ โอคธํ. นนุ นิทาโนคเธ สติ ‘‘ปฐเมน อุทฺเทเสนา’’ติ วตฺตพฺพํ, กสฺมา ‘‘ทุติเยน อุทฺเทเสนา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิทาโนคธ’’นฺติ. นิทานปริยาปนฺนมฺปิ สมานนฺติ นิทานปริยาปนฺนํ สมานมฺปีติ โยชนา. ปิสทฺโท ครหตฺโถ, ปเคว ทุติเย อุทฺเทเส ปริยาปนฺเนติ ทสฺเสติ. ‘‘สีลวิปตฺติอาทีน’’นฺติ วจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปฐมา หี’’ติอาทิ.

ทฺวงฺคิเกนาติ กายจิตฺตสงฺขาเตน ทฺวงฺคิเกน. นนุ ‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนนา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘กายโตเยวา’’ติ วตฺตพฺพํ, อถ กสฺมา ‘‘กายโต จ จิตฺตโต จ สมุฏฺฐาตี’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ. เอตฺถาติ ‘‘เอเกน สมุฏฺฐาเนนา’’ติ วจเน. จิตฺตนฺติ เสวนจิตฺตํ. อาปนฺโนสีติ ตฺวํ อาปนฺโน อสีติ โยชนา. อาม อาปนฺโนมฺหีติ อาม อหํ อาปนฺโน อมฺหีติ โยชนา. ตาวเทวาติ ตสฺมึ ปฏิชานกฺขเณเยว. ตํ ปุคฺคลนฺติ ปาราชิกมาปนฺนํ ตํ ปุคฺคลํ. ตปฺปจฺจยาติ ตสฺส ปาราชิกมาปนฺนสฺส การณา. ‘‘น กตเมน สมเถน สมฺมตี’’ติ ยํ ปน วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตนฺติ วจนํ, วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ.

วุตฺตมาติกา ปญฺญตฺตีติ วุตฺตมาติกาสงฺขาตา ปญฺญตฺติ วินโย นามาติ โยชนา. มาติกา หิ ยสฺมา ปญฺญปียติ สงฺเขเปน ฐปียติ, ปการํ ชานาเปติ วา, ตสฺมา ปญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. ‘‘ปทภาชนํ วุจฺจตี’’ติ อิมินา วิตฺถาเรน ภาชิยติ เอตายาติ วิภตฺตีติ ทสฺเสติ. วีติกฺกโมติ กายวาจาวีติกฺกโม. โส หิ น สํวรติ กายวาจํ น ปิทหตีติ อสํวโรติ วุจฺจติ. เยสํ วตฺตตีติ เอตฺถ วตฺตติกิริยาย กตฺตารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินยปิฏกญฺจ อฏฺฐกถา จา’’ติ. ปคุณาติ วาจุคฺคตา. เตติ เต ปุคฺคลา, ธาเรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตสฺสาติ ปฐมปาราชิกสฺส. เกนาภตนฺติ เอตฺถ ภรธาตุยา ธารณโปสนตฺเถสุ (ปาณินี ๑๐๘ ธาตุปาเฐ) ธารณตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เกน อานีต’’นฺติ. ‘‘ปรมฺปราย อานีต’’นฺติ อิมินา ปรมฺปราภตนฺติ ปทสฺส ตติยาสมาสํ ทสฺเสติ. อถวา ‘‘เกนาภต’’นฺติ ปุจฺฉาย อนุรูปํ ยการโลปวเสน วากฺยนฺติ ทสฺเสติ.

๓. อุปาลิ ทาสโก เจวาติอาทิกา คาถาโย กิมตฺถํ เกหิ ฐปิตาติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. ตนฺติ ปรํ ปรํ. ตตฺถาติ ตาสุ คาถาสุ. ยนฺติ วจนํ. อิมินา นเยนาติ ปฐมปาราชิกสฺส ปุจฺฉาวิสชฺชเน วุตฺเตน อิมินา นเยน.

อิติ มหาวิภงฺเค ปญฺญตฺติวารวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

กตาปตฺติวาราทิวณฺณนา

๑๕๗. อิโตติ ปญฺญตฺติวารโต, ปรํ วุตฺตา สตฺต วารา อุตฺตานตฺถา เอวาติ โยชนา. กตาปตฺติวาโรติ ‘‘กตาปตฺตี’’ติ ปเทน ลกฺขิโต วาโร. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ตทนนฺตโรติ เตสํ สตฺตนฺนํ วารานํ อนนฺตเร วุตฺโต. สมุจฺจยวาโรติ สํ เอกโต อาปตฺติวิปตฺติอาทโย อุจิยนฺติ สมฺปิณฺฑิยนฺติ เอตฺถาติ สมุจฺจโย, โสเยว วาโร สมุจฺจยวาโร.

๑๘๘. ตโตติ เตหิ อฏฺฐหิ วาเรหิ, ปรํ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ปจฺจยวเสน วุตฺโต เอโก ปญฺญตฺติวาโรติ โยชนา. ปจฺจยวเสนาติ ปจฺจยสทฺทสฺส วเสน. ตสฺสาติ ปจฺจยสฺส. เตปีติ อฏฺฐ วาราปิ. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ตโตติ มหาวิภงฺคโต, ปรํ อาคตาติ สมฺพนฺโธ. เอวํ อิเม ทฺวตฺตึส วาราติ โยชนา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. เอตฺถาติ ทฺวตฺตึสวาเรสุ.

สมุฏฺฐานสีสวณฺณนา

๒๕๗. ตทนนฺตรายาติ เตสํ ทฺวตฺตึสวารานํ อนนฺตรํ วุตฺตาย สมุฏฺฐานกถาย เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อนตฺตา อิติ นิจฺฉิตาติ อนตฺตาเตฺวว วินิจฺฉิตา. อิมินา อนตฺตา อิติ นิจฺฉยาติ เอตฺถ จิธาตุยา วินิจฺฉยตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อนิจฺจาการาทีหี’’ติ อิมินา สภาคธมฺมานนฺติ เอตฺถ อนิจฺจาการาทีหิ สมาโน ภาโค เอเตสนฺติ สภาคา, เตเยว ธมฺมา สภาคธมฺมาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นามมตฺตมฺปีติ อนิจฺจาทินามมตฺตมฺปิ. ปิสทฺเทน ปเคว นามิโก อนิจฺจาทิสภาโวติ ทสฺเสติ. น ปญฺญายตีติ น ขายติ. อิมินา น นายตีติ เอตฺถ ญาธาตุยา ขายนตฺถํ ทสฺเสติ. ทุกฺขหานินฺติ เอตฺถ ทุกฺขํ ชหาตีติ ทุกฺขหานีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขฆาตน’’นฺติ. ทุกฺขํ หนตีติ ทุกฺขฆาตโน, สทฺธมฺโม, ตํ. ‘‘ขนฺธกา ยา จ มาติกา’’ติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถาย รสฺสวเสน ปาโฐ อตฺถีติ อาห ‘‘ขนฺธกา ย จ มาติกา’’ติ. สมุฏฺฐานํ นิยโตกตนฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๖) เอตฺถ ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยตกต’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปโรสหสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย โอการาคมวเสน ‘‘สมุฏฺฐานนิยโตกต’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยตกต’’นฺติ. เอเตนาติ ‘‘สมุฏฺฐานํ นิยโตกต’’นฺติ ปาเฐน. ปจฺเจตพฺโพติ ปติ เอตพฺโพ, ปฏิมุขํ ญาตพฺโพติ อตฺโถ. อญฺเญหีติ ตีหิ สิกฺขาปเทหิ อญฺเญหิ สิกฺขาปเทหิ.

ตตฺถาติ สมฺเภทนิทานวจเนสุ. สมฺเภทวจเนน ปจฺเจตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. ตานิ ตีณิ สิกฺขาปทานิ ฐเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ปญฺญตฺติเทสสงฺขาตนฺติ ปญฺญตฺติฏฺฐานภูตเทสสงฺขาตํ. ‘‘อิมานิ ตีณี’’ติ อิมินา ‘‘ทิสฺสนฺตี’’ติ กิริยาย กตฺตารํ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺญายนฺตี’’ติ อิมินา ทิสธาตุยา ขายนตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ สมุฏฺฐานนิยมสมฺเภทนิทานสงฺขาเตสุ ตีสุ, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. อิตรํ ปนาติ สมุฏฺฐานนิยมสมฺเภเทหิ อญฺญํ ปน.

อาฬวีติ อาฬวิยํ. สกฺเกสุ ภคฺเคสุ จาติ เอตฺถ ชนปทนามตฺตา พหุวจนวเสน วุตฺตํ.

ทฺวีสุ วิภงฺเคสุ ปญฺญตฺตํ ยํ สิกฺขาปทํ อุทฺทิสนฺตีติ โยชนา. ‘‘วิภงฺเคสู’’ติ อิมินา วิภงฺเคติ เอตฺถ สุการโลโปติ ทสฺเสติ. ตสฺสาติ สิกฺขาปทสฺส. ยถาญายนฺติ ยุตฺติยา อนุรูปํ. ตนฺติ สมุฏฺฐานํ. เม สุณาถาติ มม สนฺติกา สุณาถ. อิตีติ อยมตฺโถ.

กถินนฺติ ปฐมกถินสมุฏฺฐานํ. อนนุญฺญาตาย สทฺธินฺติ อนนุญฺญาตสมุฏฺฐาเนน สทฺธึ. สทิสา อิธ ทิสฺสเรติ เอตฺถ อิธสทฺโท อตฺถปกรณวเสน อุภโตวิภงฺควิสโยติ อาห ‘‘อิธ อุภโตวิภงฺเค’’ติ. ‘‘สทิสานี’’ติ อิมินา สทิสาติ เอตฺถ นิการสฺสาการาเทโส ทสฺสิโต. ‘‘ทิสฺสนฺตี’’ติ อิมินา ทิสฺสเรติ เอตฺถ อนฺติสทฺทสฺส เรกาโร (นิรุตฺติทีปนิยํ ๕๗๐ สุเต) ทสฺสิโต.