อปรทุติยคาถาสงฺคณิกํ

(๑) กายิกาทิอาปตฺติวณฺณนา

๔๗๔. ฉ อาปตฺติโย กายิกาติ เอตฺถ ฉ อาปตฺติโย นาม กาติ อาห ‘‘อนฺตรเปยฺยาเล’’ติอาทิ. อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘กายทฺวาเร สมุฏฺฐิตตฺตา’’ติ อิมินา กาเย สมุฏฺฐนฺตีติ กายิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺมึเยว อนฺตรเปยฺยาเล วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วชฺชปฏิจฺฉาทิกายา’’ติอาทินา ฉาเทนฺตสฺส ติสฺโสติ เอตฺถ ติณฺณํ สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘ภิกฺขุนิยา’’ติอาทินา ปญฺจ สํสคฺคปจฺจยาติ เอตฺถ ปญฺจนฺนํ สรูปํ ทสฺเสติ.

‘‘เอกรตฺต’’อิติอาทินา อรุณุคฺเค ติสฺโสติ เอตฺถ ติณฺณํ สรูปํ ทสฺเสติ. เทฺว ยาวตติยกาติ สํวณฺเณตพฺเพน ‘‘เอกาทส ยาวตติยกา นามา’’ติ สํวณฺณนาย วิรุทฺธภาวํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ปญฺญตฺติวเสน ปนา’’ติอาทิ. ‘‘อิมสฺมึ สาสเน’’ติ อิมินา เอตฺถสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. เอเกน สพฺพสงฺคโหติ เอตฺถ เอโก นาม โก, สพฺพานิ นาม กานีติ อาห ‘‘ยสฺส สิยา’’ติอาทิ. ‘‘นิทานุทฺเทเสนา’’ติ อิมินา เอกสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘สิกฺขาปทานญฺจ ปาติโมกฺขุทฺเทสานญฺจา’’ติ อิเมหิ ปเทหิ สพฺพสรูปํ ทสฺเสติ. สงฺคห สทฺเทน กมฺมฉฏฺฐีสมาโส.

‘‘วชฺชปฏิจฺฉาทิกายา’’ติอาทินา เทฺว ทุฏฺฐุลฺลจฺฉาทนาติ เอตฺถ ทฺวินฺนํ สรูปํ ทสฺเสติ.

‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา’’ติอาทินา คามนฺตเร จตสฺโสติ เอตฺถ จตสฺสนฺนํ สรูปํ ทสฺเสติ. ปุน ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขุนิยา’’ติอาทินา เจตสฺสา นทิปารปจฺจยาติ เอตฺถ จตสฺสนฺนเมว สรูปํ ทสฺเสติ. ‘‘จีวรทาเน ปาจิตฺติย’’นฺติ อิมินา ปาจิตฺติยภาเวน สทิสตฺตา สงฺขฺยาวิเสโส น กาตพฺโพติ ทสฺเสติ.

(๒) เทสนาคามินิยาทิวณฺณนา

๔๗๕. เอเกตฺถาติ เอตฺถสทฺโท สาสนวิสโย.

เอกสิกฺขาปทมฺปิ นตฺถีติ ปิสทฺโท พหุสิกฺขาปทานิ ปน ปเควาติ จ อาปตฺติ ปน ปเควาติ จ อาปตฺตีปิ นตฺถีติ จ อตฺถํ ทสฺเสติ.

‘‘สกเลปิ วินเย’’ติ อิมินา เทฺวตฺถาติ ปาเฐ เอตฺถสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. อุภินฺนนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ. อญฺญถา ปน กิตฺตกา ปฐมาปตฺติกาติ อาห ‘‘อิตรถา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิตรถาติ ปญฺญตฺติโต อญฺเญน ปกาเรน. กมฺมญฺจาติ กมฺมญตฺติ จ. กมฺมปาทิกา จาติ กมฺมปาทญตฺติ จ. นวสุ ฐาเนสูติ โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ. ทฺวีสูติ ญตฺติทุติย, ญตฺติจตุตฺถกมฺเมสุ.

วชฺชปฏิจฺฉาทิกาย ปาราชิกํ, อุกฺขิตฺตานุวตฺติกาย ปาราชิกํ, อฏฺฐวตฺถุกาย ปาราชิกนฺติ อิติ อิเม ตโยติ โยชนา. การณภูเตนาติ เหตุภูเตน, ‘‘กรณภูเตนา’’ติปิ ปาโฐ, สาธกตมสตฺติภูเตนาติ อตฺโถ.

เตสนฺติ อทฺธานหีนาทีนํ. เอตฺถาติ ‘‘ตโย ปุคฺคลา น อุปสมฺปาเทตพฺพา’’ติ ปาเฐ, เอเตสุ องฺคหีนาทีสุ วา. โยติ ปุคฺคโล. อปริปูโร น ยาจตีติ สมฺพนฺโธ. มาตุฆาตกาทโย กรณทุกฺกฏกา จาติ โยชนา. ตตฺถาติ เตสุ ญตฺติกปฺปนาทีสุ. ญตฺติกปฺปนาติ ญตฺติวิธิ. วิปฺปกตปจฺจตฺตนฺติ วิปฺปกตํ ปจฺจตฺตํ. อตีตกรณนฺติ อตีตสฺส กรณํ. วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘วตฺถุสมฺปนฺนํ หี’’ติอาทิ. ตโย กมฺมาน สงฺคหาติ เอตฺถ ฉนฺทเภทรกฺขนตฺถาย นกาเร นิคฺคหิตโลโป. นาสิตกาติ นาเสตพฺพา ปุคฺคลา, นาสิตพฺพาติ นาสิตา, นาสิตา เอว นาสิตกา. ติณฺณํ ชนานนฺติ ติณฺณํ อุปสมฺปทาเปกฺขชนานํ เอกูปชฺฌาเยน นานาจริเยน หุตฺวาติ โยชนา. เอกานุสฺสาวนาติ เอกโต อนุสฺสาวนา.

ปาโท นาม กหาปณสฺส จตุตฺถภาโค. มาสโก นาม ปาทสฺส ปญฺจมภาโค. ปาราชิกนฺติ วนปฺปตึ ฉินฺทนฺตสฺส ทุติยปาราชิกํ (ปารา. ๑๑๐). อโนทิสฺสาติ ‘‘มนุสฺโส มรตู’’ติอาทินา น อุทฺทิสิตฺวา. เตนาติ วิเสน.

ภิกฺขุโนวาทกวคฺคสฺมินฺติ สามญฺญาธาโร. ทสสุ สิกฺขาปเทสูติ วิเสสาธาโร. ปฐมสิกฺขาปทมฺหิเยวาติ ทสสุ สิกฺขาปเทสุ ปฐมสิกฺขาปทมฺหิเยว. อุปสมฺปนฺนาย ภิกฺขุนิยาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อาปตฺติ โหตี’’ติ อิมินา ‘‘จีวเรนา’’ติ ปทสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ ทสฺเสติ.

‘‘จตสฺโส เอวา’’ติ อิมินา ตตฺติกาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ตา จตสฺโส ปริมาณา ยาสํ อาปตฺตีนนฺติ ตตฺติกา. นิปนฺนสฺสาปิ ตตฺติกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สาติ ภิกฺขุนี.

(๓) ปาจิตฺติยวณฺณนา

๔๗๖. ปญฺจ เภสชฺชานีติ สพฺพิอาทีนิ ปญฺจ เภสชฺชานิ. อิมํ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. ปจฺฉา อาปนฺโนติ โยชนา.

เอกํ กพฬนฺติ เอกํ อาโลปํ, ตุมฺหมูเลติ ตุมฺหํ สนฺติเก.

ยถาวตฺถุกนฺติ วตฺถุอนุโลมํ, อาปตฺติโย เทสิตาว โหนฺตีติ โยชนา.

โกกาลิกาทีนนฺติอาทิสทฺเทน กฏโมทกติสฺสกาทโย (ปารา. ๔๑๗) สงฺคณฺหาติ. ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค ปาจิตฺติยญฺจ จณฺฑกาฬิกาย ภิกฺขุนิยา ปาจิตฺติยญฺจาติ โยชนา. ปยุตฺตวาจาปจฺจยาติ วิญฺญตฺตินิมิตฺตาทีหิ ปกาเรน ยุตฺตาย วาจาย ปจฺจยา. อาปตฺติ ปาราชิกสฺสาติ ปาราชิกสฺส อาปชฺชนํ. อถวา ปาราชิกสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุสฺส ปาราชิกา อาปตฺติ โหตีติ วา ปาราชิกา อาปตฺติ อสฺส ภวตีติ วา โยชนา กาตพฺพา. อิตีติ อิมา ฉ อาปตฺติโย อาปชฺชตีติ โยชนา.

โภชนํ คเหตฺวา อชฺโฌหรมานาติ สมฺพนฺโธ. ตเถวาติ ยถา ขาทเน, ตเถว มํสํ ลสุณํ อชฺโฌหรมานาติ โยชนา. ‘‘ปณีตโภชนานี’’ติ จ ‘‘อกปฺปิยมํส’’นฺติ จ ปทานิ ‘‘อชฺโฌหรมานา’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพานิ.

ปญฺจ ฐานานีติ ปญฺจ อาปตฺติสงฺขาตานิ ฐานานิ. ตตฺถาติ ปญฺจสุ สหธมฺมิเกสุ. ทฺวินฺนนฺติ ภิกฺขุภิกฺขุนีนํ. เตสนฺติ สิกฺขมานาทีนํ. ปญฺจนฺนเมวาติ สหธมฺมิกานํเยว. วินิจฺฉยโวหาโรติ วินิจฺฉยวจนํ. อิมินา จตฺตาริ อธิกรณานิ ปฏิกฺขิปติ. อฑฺฑกมฺมํ นามาติ อภิยุญฺชนฺตานํ กมฺมํ นาม.

‘‘สหธมฺมิกาน’’นฺติ อิมินา ปญฺชนฺนํ วินิจฺฉโยติ เอตฺถ ปญฺจสรูปํ ทสฺเสติ. โสภณภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘กตวีติกฺกโม หี’’ติอาทิ. อพฺภุณฺหสีโลติ อภินวุปฺปนฺนสีโล. อพฺภุณฺหสีโล นาม อตฺถโต ปากติกสีโลติ อาห ‘‘ปากติโก’’ติ, ปกติสีเลน นิยุตฺโตติ อตฺโถ.

‘‘กายทฺวารสมฺภวา’’ติ อิมินา กายิกาติ ปทสฺส ตทฺธิตภาวํ ทสฺเสติ. มุขํ โอโลเกตพฺพนฺติ เอตฺถ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ.

จตุนฺนํ เทสนาย จาติ เอตฺถ ‘‘เทสนายา’’ติ ปทํ อาทิปทโลปนฺติ อาห ‘‘อจฺจยเทสนายา’’ติ. สาติ อจฺจยเทสนา. อภินิลียิตฺวา ธนุนา มาเรนฺตีติ อภิมารา.

เฉชฺชํ โหตีติ เอตฺถ เฉชฺชํ นาม ปาราชิกาปชฺชนเมวาติ อาห ‘‘เทวทตฺโต วิย ปาราชิกํ อาปชฺชตี’’ติ. อิมา ปน อาปตฺติโยติ ปาราชิกถุลฺลจฺจยาปตฺติโย.

(๔) อวนฺทนียปุคฺคลาทิวณฺณนา

๔๗๗. เตสนฺติ ทสนฺนํ ปุคฺคลานํ. ‘‘สทฺธิ’’นฺติ อิมินา สามีเจนาติ เอตฺถ สหตฺเถ กรณวจนนฺติ ทสฺเสติ. สามีเจนาติ จ สามีจินา กตฺตพฺพํ สามีจํ กมฺมํ, เตน สามีเจน. ทส จีวรธารณาติ ปทสฺส สมาสภาวํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ทส ทิวสานิ อติเรกจีวรสฺส ธารณา’’ติ.

กติสตนฺติอาทีสุ ทฺวีสุ คาถาปาเทสุ จตูสุ วิภตฺยนฺตปเทสุ ปุริมํ ปุริเมน, ปจฺฉิมญฺจ ปจฺฉิเมน ยถากฺกมํ โยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กติสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวานา’’ติ. ปจฺฉิมคาถาย ปุพฺพฑฺเฒปิ เอเสว นโย. อยํ หีติ อยํ เอว วกฺขมาโน. เอตฺถาติ คาถายํ. โยติ ภิกฺขุ, ปฏิจฺฉาเทตีติ สมฺพนฺโธ. อิตีติ อยํ สงฺเขปตฺโถ.

เหฏฺฐา วุตฺเตสุ จตูสุ จตุกฺเกสุ ธมฺเมน สมคฺคํ อปเนตฺวา ทฺวาทส กมฺมโทสา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อธมฺเมน วคฺคกมฺมํ, อธมฺเมน สมคฺคกมฺมนฺติ โยเชตพฺพํ.

เอตฺถาติ ฉสุ กมฺเมสุ. เอตเทวาติ ธมฺเมน สมคฺคกมฺมเมว.

ยํ เทสิตาติ เอตฺถ ยํสทฺโท วจนวิปลฺลาโสติ อาห ‘‘ยานิ เทสิตานี’’ติ. ‘‘เทสิตานี’’ติ อิมินา เทสิตาติ เอตฺถ นิการสฺส อาการาเทสภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ปริยนฺตปริจฺเฉทภาวรหิตตฺตา’’ติ อิมินา นตฺถิ อนฺตํ ปริยนฺตเมตสฺสาติ อนนฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตนฺติ นิพฺพานํ, ชิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เกน กํ กินฺติ กตฺวา ชิตนฺติ อาห ‘‘ภควตา กิเลสคณํ อภิมทฺทิตฺวา’’ติ. เกน กํ กินฺติ กตฺวา กึ ชิตํ วิยาติ อาห ‘‘รญฺญา สปตฺตคณํ อภิมทฺทิตฺวา รชฺชํ วิยา’’ติ. ตตฺถ ‘‘รญฺญา’’ติ อิมินา ‘‘เกนา’’ติ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชสิ. ‘‘สปตฺตคณ’’นฺติ อิมินา ‘‘ก’’นฺติ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชสิ. ‘‘อภิมทฺทิตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘กินฺติ กตฺวา’’ติ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชสิ. ‘‘รชฺช’’นฺติ อิมินา ‘‘กิ’’นฺติ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺเชสิ. สปตฺตคณนฺติ เวริคณํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – รญฺญา สปตฺตคณํ อภิมทฺทิตฺวา รชฺชํ ราชภาวํ ชิตํ วิย, ภควตา กิเลสคณํ อภิมทฺทิตฺวา นิพฺพานํ ชิตนฺติ. เสฺววาติ ภควา เอว. ‘‘นิพฺพิการตายา’’ติ อิมินา ตาทิสทฺโท นิพฺพิการตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโกติ ทสฺเสติ. ‘‘วิเวกปญฺจก’’นฺติ อิมินา กายจิตฺตอุปธิวเสน วิเวกตฺตยมฺปิ คเหตพฺพํ วิเวกภาเวน สมานตฺตา. เตน ภควตาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ยานิ สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธานี’’ติ อิมินา เอเกตฺถาติ เอตฺถ เอกสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ. เอตฺถ ปนาติ สมเถสุ ปน. หีติ สจฺจํ. ตสฺสาติ สมฺมุขาวินยสฺส. อฏฺฐกถาสูติ สพฺพอฏฺฐกถาสุ. มยํ ปนาติ สงฺคหการกา อเมฺห ปน, พุทฺธโฆสนามกา มยํ ปนาติ อตฺโถ, โรจยามาติ สมฺพนฺโธ. กสฺส กิมตฺถํ คเหตฺวา โรเจสีติ อาห ‘‘วินาติ นิปาตสฺส ปฏิเสธนมตฺถมตฺต’’นฺติ. ‘‘วินาติ นิปาตสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺถมตฺต’’นฺติ ปเท วาจกสมฺพนฺโธ. อตฺตโน สาธฺยวจนํ พุทฺธวจนสงฺขาเตน สาธกวจเนน สาเธนฺโต อาห ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ.

อฏฺฐารส อฏฺฐกานีติ อธมฺมทิฏฺฐิเภท, ธมฺมทิฏฺฐิเภท, เวมติกเภเทสุ ตีสุ เอกเมกํ มูลํ กตฺวา ตโย ตโย มูลึ กตฺวา นว โหนฺติ, เตสุ ธมฺมทิฏฺฐิเภเทสุ ธมฺมทิฏฺฐิเภทํ อปเนตฺวา อฏฺฐ โหนฺติ, ตานิ อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูสุ โยเชตฺวา อฏฺฐารส อฏฺฐกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฉอูนทิยฑฺฒสตนฺติ จตุจตฺตาลีสาธิกํ สตนฺติ วุตฺตํ โหติ.

เอเกกวตฺถุสฺมินฺติ อฏฺฐารสสุ เภทกรวตฺถูสุ เอเกกสฺมึ วตฺถุสฺมึ.

อิติ คาถาสงฺคณิกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.