อุปาลิปญฺจกํ

อนิสฺสิตวคฺควณฺณนา

๔๑๗. อุปาลิปเญฺหสุ ‘‘กติ หิ นุ โข ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉาย สมฺพนฺโธ นตฺถีติ กสฺสจิ มญฺญนํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘อย สมฺพนฺโธ’’ติ. เถโรติ อุปาลิตฺเถโร, ปุจฺฉีติ สมฺพนฺโธ. อิเมสนฺติ ปญฺจกานํ ตนฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. เกสํ อตฺถาย ตนฺตึ ฐเปสฺสามีติ อาห ‘‘นิสฺสาย วสนการีนํ อตฺถายา’’ติ. วสนการีนํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. เตสนฺติ ปญฺหานํ.

อาปนฺโน กมฺมกโตติ เอตฺถ ‘‘อาปนฺโน’’ติ ปทํ ‘‘กมฺมกโต’’ติ ปทสฺส การณทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตปฺปจฺจยาว สงฺเฆน กมฺมํ กตํ โหตี’’ติ. ตปฺปจฺจยาวาติ ตํอาปตฺติอาปนฺนสงฺขาตา การณา เอว.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺควณฺณนา

๔๒๐. อยนฺติ กมฺมกโต ภิกฺขุ, น วตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. อนุโลมวตฺเตติ กตกมฺมสฺส อนุโลเม วตฺเต. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. สรชฺชุโกติ สห กมฺมสงฺขาตาย รชฺชุยาติ สรชฺชุโก.

๔๒๑. สมคฺเคหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ. อจฺจยํ เทสาเปตฺวาติ อญฺญมญฺญํ โทสํ เทสาเปตฺวา. ติณวตฺถารกสมถํ วาติ วาสทฺโท อตฺถนฺตรวิกปฺโป. ตตฺร เจติ เอตฺถ ตสทฺโท กมฺมวิสโย, เจสทฺโท สเจปริยาโยติ อาห ‘‘สเจ ตาทิเส กมฺเม’’ติ. ทิฏฺฐาวิกมฺมมฺปิ กตฺวาติ ทิฏฺฐาวิกมฺมํ กตฺวาปีติ โยชนา. ปิสทฺเทน อกตฺวาปีติ สมฺปิณฺเฑติ. ยตฺร ปนาติ กมฺเม ปน. ตตฺถาติ กมฺเม. ปกฺกมิตพฺพนฺติ สงฺคามาวจเรน ปกฺกมิตพฺพํ.

๔๒๒. อุสฺสิตมนฺตีติ เอตฺถ อุสฺสิตํ มนฺตี อุสฺสิตมนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลภ…เป… ภาสิตา’’ติ. ตตฺถ ‘‘โลภโทส โมหมานุสฺสนฺนํ วาจ’’นฺติ อิมินา อุสฺสิตปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ภาสิตา’’ติ อิมินา ‘‘มนฺตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. นิสฺสิตชปฺปีติ เอตฺถ อญฺญนิสฺสิตํ ชปฺปเมตสฺสาติ นิสฺสิตชปฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺตโน’’ติอาทิ. เอตฺถ ชปฺปนฺติ วจนํ. ชปฺป วจเนติ หิ ธาตุปาเฐสุ วุตฺตํ. อุสฺสทยุตฺตนฺติ โลภาทิอุสฺสทยุตฺตํ, วจนนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวมญฺญนฺติ เอวํ อตฺตนา อญฺญํ. กถานุสนฺธิวจเนติ โจทกจุทิตกานํ กถาย อนุสนฺธิวจเน. เอตฺถ ‘‘วจเน’’ติ อิมินา ‘‘ภาสานุสนฺธี’’ติ เอตฺถ ภาสสทฺโท วจนปริยาโยติ ทสฺเสติ.

อุสฺสาเรตีติ อุทฺธํ คมาเปติ. อิมินา อุสฺสาเทติ อุปริ คมาเปตีติ อุสฺสาเทตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ ทการรการา สทิสตฺถา. เต หิ เทฺว อกฺขรา กทาจิ กตฺถจิ สทิสตฺถา โหนฺติ. อวสาเรตีติ หีนภาวํ คมาเปติ. อิมินา อวสาเทติ อโธภาวํ คมาเปตีติ อวสาเทตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘อปสาเทตา’’ติปิ ปาโฐ, อุปสคฺคมตฺตเมว นานํ. สมฺผญฺจ พหุํ ภาสตีติ เอตฺถ สมฺผสทฺโท นิรตฺถกกถาวจโนติ อาห ‘‘นิรตฺถกกถ’’นฺติ. นิรตฺถกกถา หิ ยสฺมา สํ หิตสุขํ ผลติ วินาเสติ, ตสฺมา สมฺผนฺติ วุจฺจติ. ผา ธาตูติ จ ผลธาตูติ จ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๖ ลการนฺตธาตุ) วุตฺตํ.

ภาเร อนาโรปิเตติ ‘‘ตว ภาโร’’ติ สงฺเฆน ภาเร อนาโรปิเต. อชฺโฌตฺถริตฺวาติ อภิภวิตฺวา. อิมินา ปสยฺห ปวตฺตาติ เอตฺถ ปสยฺหสทฺทสฺส อภิภวนตฺถํ ทสฺเสติ. อนธิกาเรติ อนธิปจฺจฏฺฐาเน. ‘‘กเถตา’’ติ อิมินา วตุธาตุยา กถนตฺถํ ทสฺเสติ. อโนกาสกมฺมํ กาเรตฺวาติ เอตฺถ นการสฺส อยุตฺตโยคภาวโต ยุตฺตฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอกาสกมฺมํ อกาเรตฺวา’’ติ. ยสฺสาติ ยา อสฺส. อสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน ยา ทิฏฺฐิ อตฺถีติ โยชนา, อถวา อตฺตโน ยา ทิฏฺฐิ ภเวยฺยาติ โยชนา. ตนฺติ ทิฏฺฐึ. ‘‘กเถตา’’ติ อิมินา พฺยากตาติ เอตฺถ วิ อา ปุพฺพกรธาตุยา กถนตฺถํ ทสฺเสติ.

โวหารวคฺควณฺณนา

๔๒๔. ‘‘เนว เทสนาย น วุฏฺฐาเนนา’’ติ อิทํ ปาราชิกาปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. โทสานุรูปนฺติ วตฺถุสงฺขาตสฺส โทสสฺส อนุรูปํ.

ปโยคํ น ชานาตีติ เอตฺถ สเจ ปโยโค มูเลน วิสทิโส หุตฺวา ภินฺโน โหติ, เอวํ สติ มูลปโยคนฺติ น วตฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘อธิกรณานํ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. มูลเมว ปโยคา นาม โหนฺติ, น อญฺญนฺติ อธิปฺปาโย.

กาตพฺพนฺติ น ชานาตีติ กาตพฺพํ อิติ กมฺมสฺส กรณํ น ชานาตีติ โยชนา. วตฺถูติ ภณฺฑนกลหาทิวตฺถุ, นิยสฺสาทีนํ วตฺถูติ สมฺพนฺโธ. จตุนฺนนฺติ ตชฺชนียนิยสฺสปพฺพาชนียปฏิสารณียวเสน จตุนฺนํ. ยาจตีติ สงฺฆํ กมฺมสฺส วูปสมํ ยาจติ.

วตฺถุนฺติ เอตฺถ อาปตฺติกฺขนฺธานเมว วตฺถุนฺติ อาห ‘‘สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธาน’’นฺติ. ปเทสปญฺญตฺติสพฺพตฺถปญฺญตฺติสาธารณปญฺญตฺติอสาธารณปญฺญตฺติเอกโตปญฺญ- ตฺติอุภโตปญฺญตฺติวเสน ฉนฺนํ ปญฺญตฺตีนํ ปญฺญตฺติยํ ปวิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ติวิธํ ปญฺญตฺติ’’นฺติ. ‘‘เหฏฺฐุปริยํ กตฺวา ปทํ โยเชตี’’ติ อิมินา ปทปจฺจาภฏฺฐนฺติ เอตฺถ ปทานํ เหฏฺฐุปริยวเสน ปฏินิวตฺติตฺวา อาภสฺสนํ คฬนํ จุตํ ปทปจฺจาภฏฺฐนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ.

วินเยติ เอตฺถ น เกวลํ ปาฬิยํเยว, อถ โข อฏฺฐกถายมฺปีติ อาห ‘‘วินยปาฬิยญฺเจว อฏฺฐกถายญฺจา’’ติ.

ญตฺตึ น ชานาตีติ เอตฺถ ญตฺติเภทํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺเขปโต’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ทุวิธาสุ ญตฺตีสุ. กมฺมญตฺตีติ อนุสฺสาวนกมฺมสฺส ฐาเน ฐิตา ญตฺติ. อนุสฺสาวนกมฺมํ นตฺถิ, สยเมว อนุสฺสาวนกมฺมฏฺฐาเน ฐิตาติ อตฺโถ. กมฺมปาทญตฺตีติ อนุสฺสาวนกมฺมสฺส ปาทภูตา มูลภูตา ญตฺติ. นวสุ ฐาเนสูติ โอสารณาทีสุ นวสุ ฐาเนสู. ทฺวีสุ ฐาเนสูติ ญตฺติทุติยญตฺติจตุตฺถวเสน ทฺวีสุ ฐาเนสุ, กมฺมปาทญตฺติยา กรณํ น ชานาตีติ สมฺพนฺโธ. ยฺวายํ จตุพฺพิโธ สมโถติ โยชนา. ตนฺติ จตุพฺพิธํ สมถํ. ญตฺติยาติ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ. ยํ อธิกรณํ วูปสมตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ อธิกรณสฺส. ตํ วูปสมํ น ชานาตีติ สมฺพนฺโธ.

สุตฺตํ น ชานาตีติ เอตฺถ สุตฺตสทฺทสฺส กทาจิ กตฺถจิ มาติกายญฺจ สุตฺตนฺตปิฏเก จ ปวตฺตนโต อิธ อุภโตวิภงฺเคติ อาห ‘‘อุภโตวิภงฺค’’นฺติ. วินยํ น ชานาตีติ เอตฺถ วินยสทฺทสฺส สกเล วินยปิฏเก วตฺตมานสฺสาปิ สุตฺตนฺติ เอตฺถ อุภโตวิภงฺคสฺส คหิตตฺตา อิธ ขนฺธกปริวาราว คเหตพฺพาติ อาห ‘‘ขนฺธกปริวารํ น ชานาตี’’ติ.

วินยํ น ชานาตีติ เอตฺถ วินยปิฏกสฺส คเหตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘ฐเปตฺวา วินยปิฏก’’นฺติ. สุตฺตนฺติเก จตฺตาโร มหาปเทเสติ (ที. นิ. ๒.๑๘๗ อาทโย; อ. นิ. ๔.๑๘๐) พุทฺธาปเทสสงฺฆาปเทสสมฺพหุลตฺเถราปเทสเอกตฺเถรา ปเทสวเสน จตฺตาโร มหาปเทเส. เอตฺถาติ ปญฺจเก. ยนฺติ วจนํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปญฺจเกสุ.

อิติ

อนิสฺสิตวคฺค-นปฺปฏิปฺปสฺสมฺภนวคฺค-โวหารวคฺควณฺณนาย

โยชนา สมตฺตา.

ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนา

๔๒๕. ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺเค ทิฏฺฐาวิกมฺมาติ เอตฺถ อาวิ กรียเต อาวิกมฺมํ, ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมํ ทิฏฺฐาวิกมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทิฏฺฐีนํ อาวิกมฺมานี’’ติ. ‘‘ลทฺธิปกาสนาน’’นฺติ อิมินา ทิฏฺฐิสทฺโท ลทฺธิปริยาโย, อาวิกมฺมสทฺโท ปกาสนปริยาโยติ ทสฺเสติ. เอตนฺติ ‘‘ทิฏฺฐาวิกมฺมา’’ติ นามํ. อเทสนาคามินี นาม อตฺถโต ครุกนฺติ อาห ‘‘ครุกาปตฺติยา’’ติ. ลหุกายปีติ ปิสทฺโท ครหตฺโถ. ลหุกายปิ เทสิตาย ทิฏฺฐาวิกมฺมํ อธมฺมิกํ โหติ, ปเคว ครุกายาติ อตฺโถ.

ยถา …เป… โหตีติ ยถา อาวิกเต จตูหิ ปญฺจหิ เอกีภูเตหิ อาวิกตา โหตีติ โยชนา. จตูหิ ปญฺจหีติ อนฺติมปริจฺเฉททสฺสนํ. ตโต อติเรเกหิปิ เอกโต เทเสตุํ น วฏฺฏติ, เทสิตา จ อาปตฺติ น วุฏฺฐาติ, เทสนาปจฺจยา ทุกฺกฏญฺจ โหติ. ‘‘จตูหิ ปญฺจหี’’ติ อนฺติมปริจฺเฉทสฺส ทสฺสิตตฺตา ทฺวีหิ ตีหิ ปน เอกโต เทเสตุํ วฏฺฏตีติ ทฏฺฐพฺพํ. มโนมานเสนาติ เอตฺถ มโนสทฺเทน มานสสทฺทสฺส ราคอรหตฺเตสุปิ ปวตฺตนโต ตทตฺเถ ปฏิกฺขิปิตฺวา จิตฺเต เอว วตฺตตีติ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มนสงฺขาเตน มานเสนา’’ติ. อิมินา มนภูตํ มานสํ มโนมานสนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ.

สมานสํวาสกสฺสาปีติ ปิสทฺโท สมานสํวาสกสฺสปิ นานาสีมาย ฐิตสฺส สนฺติเก อาวิกมฺมํ อธมฺมิกํ โหติ, ปเคว นานาสํวาสกสฺสาติ ทสฺเสติ. มาฬกสีมายาติ ขณฺฑสีมาย องฺคเณ. อวิปฺปวาสสีมายาติ มหาสีมาย, ฐิตสฺสาปิ สนฺติเกติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน ‘‘ขณฺฑสีมาย ฐิตสฺสปี’’ติ อตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ.

๔๓๐. น ปริยตฺตนฺติ น สมตฺถํ. อิมินา นาลนฺติ เอตฺถ อลํสทฺโท ปริยตฺตตฺโถว, นารหภูสนวารณตฺโถติ ทสฺเสติ. อิธาปีติ ปญฺจเกปิ. ปิสทฺเทน ปุริมปญฺจกํ อเปกฺขติ. ‘‘สาสนโต’’ติ อิมินา จุธาตุยา อปาทานํ ทสฺเสติ. ‘‘กาโม’’ติ อิมินา อธิปฺปายสทฺโท กามปริยาโยติ ทสฺเสติ.

๔๓๒. มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ เอตฺถ ตฺตปจฺจยสฺส ภาวตฺเถ, ปญฺจมีวิภตฺติยา จ การณตฺเถ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘มนฺทภาเวน โมมูหภาเวนา’’ติ. ปริภวาติ เอตฺถ ปริภวกามาติ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริภวํ อาโรเปตุกาโม หุตฺวา’’ติ. อญฺญพฺยากรเณสุปีติ อรหตฺตพฺยากรเณสุปิ. สพฺพตฺถาติ ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺเค. ยนฺติ วจนํ.

อิติ ทิฏฺฐาวิกมฺมวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

มุสาวาทวคฺควณฺณนา

๔๔๔. ธมฺมปธานํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘ปาราชิกํ คจฺฉตีติ ปาราชิกคามี’’ติ สุทฺธกตฺตุวเสน วุตฺตํ, ปุคฺคลปธานํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ สนฺธาย ‘‘ปาราชิกํ คจฺฉติ อเนน, คมาเปตีติ วา ปาราชิกคามี’’ติ กรณเหตุกตฺตุวเสนปิ วตฺตพฺพํ. วิตฺถารํ ทสฺสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘มุสาวาโท ปาราชิกคามี’’ติอาทิปาเฐ, เอวํ วิตฺถาโร เวทิตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เตสุ ‘‘มุสาวาโท ปาราชิกคามี’’ติอาทีสุ วา, นิทฺธารเณ ภุมฺมํ.

อทสฺสเนนาติ เอตฺถ กสฺส อทสฺสเนนาติ อาห ‘‘วินยธรสฺสา’’ติ. วิตฺถารํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กปฺปิยากปฺปิเยสุ หี’’ติอาทิ. ตนฺติ วินยธรํ. อสฺสวเนนาติ เอตฺถ เกสํ วจนํ อสฺสวเนนาติ อาห ‘‘เอกวิหาเรปี’’ติอาทิ. เอกวิหาเรปีติ วินยธเรน เอกวิหาเรปิ. ปิสทฺเทน นานาวิหาเร ปน ปเควาติ ทสฺเสติ. อุปฏฺฐานนฺติ อุปฏฺฐานตฺถํ, อุปฏฺฐานฏฺฐานํ วา. วุจฺจมานํ อญฺเญสํ วจนํ อสุณนฺโต หุตฺวา วาติ โยชนา. ปสุตฺตกตาติ เอตฺถ ยการโลโปติ อาห ‘‘ปสุตฺตกตายา’’ติ. ปสุตฺตกภาเวนปีติ ปิสทฺโท อญฺญมฺปิ อทสฺสนาทิการณํ สมฺปิณฺเฑติ. ตถาสญฺญีติ เอตฺถ ตถาสทฺโท โกวิสโยติ อาห ‘‘อกปฺปิเย…เป… อาปชฺชนฺโต’’ติ. เอกรตฺตาติกฺกมาทิวเสนาติ อาทิสทฺเทน ฉารตฺตาติกฺกมาทึ สงฺคณฺหาติ. สพฺพตฺถาติ มุสาวาทวคฺเค.

อิติ มุสาวาทวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนา

๔๕๐. ภิกฺขุนิวคฺเค อลาภายาติ เอตฺถ ลภธาตุยา กมฺมํ, สมฺปทานวจนสฺส จ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถายา’’ติ. ‘‘วายมตี’’ติ อิมินา ปริสกฺกตีติ เอตฺถ สกฺกธาตุยา สมตฺถตฺถํ ปฏิกฺขิปิตฺวา วายมตฺถํ ทสฺเสติ. กลิสาสนนฺติ ปาปปราชยอาณํ. นีหรณตฺถายาติ นิทฺธริตฺวา อปนยนตฺถาย.

๔๕๑. ‘‘กมฺม’’นฺติ สามญฺญโต วุตฺตตฺตา ‘‘สตฺตนฺนํ กมฺมานํ อญฺญตร’’นฺติ.

๔๕๔. น สากจฺฉาตพฺโพติ เอตฺถ โก นาม กถามคฺโค น สากจฺฉาตพฺโพ, นนุ วินโยเยวาติ อาห ‘‘กปฺปิยา…เป… กถามคฺโค’’ติ. ‘‘น กเถตพฺโพ’’ติ อิมินา กจฺฉสทฺทสฺส กถธาตุยา นิปฺผนฺนภาวํ ทีเปติ. กสฺมา ปน ปฐมปญฺจเก ‘‘น อเสกฺเขนา’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ทุติยปญฺจเก ‘‘อเสกฺเขนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. อิตโร ปุถุชฺชโน น กเถตีติ โยชนา.

น อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ เอตฺถ อตฺโถ นาม อฏฺฐกถาเยวาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายา’’ติ. ‘‘ปเภทคตญาณปฺปตฺโต’’ติ อิมินา อตฺถาทีสุ ปติ วิสุํ สมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา, ปญฺญา, ตํ ปตฺโตติ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต. อตฺเถ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘ปาฬิธมฺเม’’ติ อิมินา ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ เอตฺถ ธมฺมสรูปํ ทสฺเสติ. โวหารนิรุตฺติยนฺติ ปญฺญตฺตินิรุตฺติยํ. อิมินา นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ เอตฺถ นิรุตฺติสรูปํ ทสฺเสติ. ปฏิภานปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ เอตฺถ ปฏิภานํ นาม เหฏฺฐิมญาณตฺตยเมวาติ อาห ‘‘อตฺถปฏิสมฺภิทาทีนิ ญาณานี’’ติ, เตสูติ ญาเณสุ, ยํ ยํ วิมุตฺตํ ยถาวิมุตฺตํ, จิตฺตํ. ปจฺจเวกฺขิตาติ ปุนปฺปุนํ โอโลกิตา. สพฺพตฺถาติ ภิกฺขุนิวคฺเค.

อิติ ภิกฺขุโนวาทวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนา

๔๕๕. อุพฺพาหิกวคฺเค อตฺถกุสโลติอาทิปทานํ เภทนิสฺสิตสมาสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐกถากุสโล’’ติอาทิ. อาจริยมุขโตติ อาจริยวทนโต, อาจริยสมฺมุเข วา, สิถิลธนิตาทีติ อาทิสทฺเทน ทีฆรสฺสาทีนิ (ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๕; วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๒๕๒) สงฺคณฺหาติ. อกฺขรปริจฺเฉเทติ เอตฺตโก สิถิโล, เอตฺตโก ธนิโตติอาทินา อกฺขรปริจฺเฉเท. อิมินา พฺยญฺชนกุสโลติ เอตฺถ พฺยญฺชนสทฺโท อกฺขรปริยาโยติ ทสฺเสติ. น ปุพฺพาปรกุสโลติ เอตฺถ ปุพฺพาปโร นาม ปุริมานํ จตุนฺนญฺเจว กถาย จ ปุพฺพาปโรติ อาห ‘‘อตฺถปุพฺพาปเร’’ติอาทิ.

โกธโนติอาทีนิ วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา น สกฺโกตีติ โยชนา. ปสาเรตาติ เอตฺถ สรธาตุ อุปสคฺควเสน เวจิตฺตวาจโกติ อาห ‘‘โมเหตา’’ติ.

อิติ อุพฺพาหิกวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

อธิกรณวูปสมวคฺควณฺณนา

๔๕๗. อธิกรณวูปสมวคฺเค สงฺฆครุ นาม โกติ อาห ‘‘ธมฺมญฺจ…เป… สงฺฆครุ นาม โหตี’’ติ. ตานีติ จีวราทีนิ.

๔๕๘. ปญฺจหุปาลิ อากาเรหีติ เอตฺถ อาการสทฺโท การณตฺโถติ อาห ‘‘ปญฺจหิ การเณหี’’ติ. กมฺเมนาติอาทีสุ กมฺมาทีนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปโลกนาทีสู’’ติอาทิ. อุปปตฺตีหีติ ยุตฺตีหิ. มยฺหํ อุจฺจากุลา ปพฺพชิตภาวญฺจ พหุสฺสุตภาวญฺจ ตุเมฺห ชานาถาติ โยชนา. มาทิโส นาม…เป… ตุมฺหากํ ยุตฺตํ นนูติ โยชนา. กณฺณมูเลติ กณฺณสมีเป. อนุสฺสาวเนนาติ อนุสมีเป สาวาปเนน. เตสนฺติ ภิกฺขูนํ. อนิวตฺติธมฺเมติ อนิวตฺตนสภาเว. สลากคฺคาเหนาติ อตฺตโน สลากาย คาหาปเนน.

เอตฺถาติ กมฺมาทีสุ. ปมาณนฺติ สงฺฆเภทสฺส การณํ. ปุพฺพภาคาติ สงฺฆเภทโต ปุพฺพภาเค ปวตฺตา. ปุพฺพภาคภาวํ อาวิกโรนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หี’’ติอาทิ. โวหรนฺเตปีติ โยชนา. ตตฺถาติ โวหาเร. กทา ปน สงฺโฆ ภินฺโนติ อาห ‘‘ยทา ปนา’’ติอาทิ. ยทา ปน กโรตีติ สมฺพนฺโธ. กมฺมนฺติ อุโปสถกมฺมโต อญฺญํ กมฺมํ คเหตพฺพํ. อุทฺเทสนฺติ อุโปสถกมฺมํ. อิตีติ เอวํ. สงฺฆเภทกกฺขนฺธกวณฺณนายํ ‘‘เอวํ…เป… ปกาสยิสฺสามา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๓๕๑) ยํ วจนํ อโวจุมฺหาติ โยชนา. ตสฺส วจนสฺสาติ ปาฐํ อชฺฌาหริตฺวา ‘‘สฺวายํ อตฺโถ’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺโพ.

ปญฺญตฺเตตนฺติ เอตฺถ นิคฺคหิตโลปสนฺธีติ อาห ‘‘ปญฺญตฺตํ เอต’’นฺติ. กฺวาติ กิสฺมึ ขนฺธเก. ตตฺราติ วตฺตกฺขนฺธเก. เอตฺตาวตาติ เอตฺตเกน อาคนฺตุกวตฺตาทิอกรณมตฺเตน. อนุปุพฺเพนาติ อนุกฺกเมน. ยถารตฺตนฺติ เอตฺถ ยถาสทฺโท อนุรูปตฺถวาจโก, รตฺติสทฺเทน รตฺติปฺปมาณํ คเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รตฺติปริมาณานุรูป’’นฺติ. อิมินา รตฺติยา อนุรูปํ ยถารตฺตนฺติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ. ‘‘รตฺติปริมาณานุรูป’’นฺติ วุตฺเต รตฺติปริมาณสฺส อติกฺกนฺตตฺตา อตฺถโต เถโรติ อาห ‘‘ยถาเถรนฺติ อตฺโถ’’ติ. ววตฺถานนฺติ ปริจฺเฉโท. โส หิ วิสุํ อวหิโต หุตฺวา ติฏฺฐตีติ ววตฺถานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมากมฺมานีติ เอตฺถ กมฺมํ อกมฺมานีติ ปทวิภาคํ กตฺวา อกาโร วุทฺธตฺโถติ อาห ‘‘ขุทฺทกานิ เจว มหนฺตานิ จ กมฺมานี’’ติ. สติ จ อกมฺมสฺส มหนฺตภาเว กมฺมํ นาม ขุทฺทกนฺติ อตฺถโต สิทฺธํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขุทฺทกานิ เจวา’’ติ. อการสฺส อปฺปตฺถํ คเหตฺวา ‘‘มหนฺตานิ เจว ขุทฺทกานิ จ กมฺมานี’’ติ อตฺโถปิ ยุชฺชเตว. โส ปน อิธ น คหิโต, อญฺญตฺถ ปน ทิสฺสติ. ‘‘อุจฺจาวจานิ กมฺมานี’’ติ หิ วากฺยวเสน วุตฺตฏฺฐาเน อุจฺจสทฺเทน มหนฺตตฺถํ ทสฺเสติ, อวจสทฺเทน ขุทฺทกตฺถํ ทสฺเสติ. ตสฺมา มหนฺตขุทฺทกานิ กมฺมานีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สติ จ อกมฺมสฺส ขุทฺทกภาเว กมฺมํ นาม มหนฺตนฺติ อตฺถโตปิ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

สงฺฆเภทวคฺคทฺวยวณฺณนา

๔๕๙. สงฺฆเภทวคฺคทฺวเย เอเตติ สภาวา. เตติ อธมฺมาทโย. อิตีติ เอวํ. ยํ กมฺมนฺติ โยชนา. ทิฏฺฐึ วินิธายาติ สมฺพนฺโธ. เอกสฺมึ ปญฺจเก อยํ อตฺถโยชนา กาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาปีติ อิมสฺมึ ปญฺจเกปิ. ปิสทฺเทน เหฏฺฐา วุตฺตํ ปญฺจกํ อเปกฺขติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปญฺจเกสุ. หีติ สจฺจํ. ปุพฺเพ อวุตฺตนยํ ยํ วจนมตฺถิ, ตํ วจนํ เอตฺถ ปญฺจเกสุ น อตฺถีติ โยชนา.

อาวาสิกวคฺควณฺณนา

๔๖๑. อาวาสิกวคฺเค ‘‘หริตฺวา’’ติ อิมินา ยถาภตนฺติ เอตฺถ ภรธาตุยา หรณตฺถญฺจ กิริยาวิเสสนภาวญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘ฐปิโต’’ติ อิมินา นิกฺขิตฺโตติ เอตฺถ ขิปธาตุยา ฐปนตฺถํ ทสฺเสติ.

๔๖๒. ปริณาเมตีติ ปริณตํปาเปติ. ‘‘นิยาเมติ กเถตี’’ติ อิมินา อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ, เอตฺถาติ อาวาสิกวคฺเค.

กถินตฺถารวคฺควณฺณนา

๔๖๗. กถินตฺถารวคฺเค โอตมสิโกติ เอตฺถ อวตมํ คโต โอตมสิโกติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนฺธการคโต’’ติ. อนฺธการสทฺเทน ตมสทฺโท อนฺธการปริยาโยติ ทสฺเสติ. ตนฺติ โอตมสิกํ. อสมนฺนาหรนฺโตติ ตํ อสมนฺนาหรนฺโต, กสฺมา อสมนฺนาหรนฺโตติ อาห ‘‘กิจฺจยปสุตตฺตา วนฺทน’’นฺติ. เอกโตติ โกเปน สทฺธึ. เวรี วิสภาคปุคฺคโล เอกโต อาโกเธน วตฺตนฏฺเฐน เอกาวตฺโตติ วุจฺจติ. ปหเรยฺยาติ วนฺทนฺตํ ปหเรยฺย. ‘‘อญฺญํ จินฺตยมาโน’’ติ อิมินา อญฺญสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ วิทหติ ฐเปตีติ อญฺญวิหิโตติ ทสฺเสติ.

สงฺฆโต อุทฺธริตฺวา ขิปิตพฺโพ อปเนตพฺโพติ อุกฺขิตฺโต, โสเยว อุกฺขิตฺตโก. เตหีติ จตูหิ. อวนฺทิเยสุ ปนฺนรสปุคฺคเลสูติ สมฺพนฺโธ. อนฺตรา วุตฺตการเณน จาติ อนฺตเร วุตฺเตน ‘‘ตญฺหิ วนฺทนฺตสฺส มญฺจปาทาทีสุปิ นลาฏํ ปฏิหญฺเญยฺยา’’ติอาทินา การเณน จ. อิโตติ ปนฺนรสปุคฺคลมฺหา. อิตีติ เอวํ. สเจ อุทฺเทสาจริโย จ โอวาทาจริโย จ นวโก โหติ, น วนฺทนีโย. สพฺพตฺถาติ กถินตฺถารวคฺเค.

อิติ กถินตฺถารวคฺควณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.

นิฏฺฐิตา จ อุปาลิปญฺจกวณฺณนาย โยชนา.

อาปตฺติสมุฏฺฐานวณฺณนา

๔๗๐. ‘‘อจิตฺตโก อาปชฺชตี’’ติอาทีสุ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อจิตฺตโก อาปชฺชตีติ อจิตฺตโก หุตฺวา อาปชฺชติ. เอเสว นโย อจิตฺตโก วุฏฺฐาตีติ เอตฺถาปิ. ยํกิญฺจิ อาปตฺตินฺติ สมฺพนฺโธ. อิตรํ อาปตฺตินฺติ โยชนา. ธมฺมทานํ กโรมีติ ‘‘สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาตี’’ติ (ธ. ป. ๓๕๔) จ ‘‘อมตํทโท จ โส โหติ, โย ธมฺมมนุสาสตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๔๒) จ ภควตา วุตฺตวจนํ สุตฺวา ธมฺมทานํ กโรมิ. โทมนสฺสิโกติ โทมนสฺเสน ยุตฺโต, โทมนสฺสวนฺโต วา. เอตฺถาติ อพฺยากตมูเล.

๔๗๓. ยสฺส ยสฺสาติ สิกฺขาปทสฺส. ตํ สพฺพนฺติ สพฺพํ ตํตํสมุฏฺฐานสิกฺขาปทํ.