จูฬสงฺคามํ

อนุวิชฺชกสฺส ปฏิปตฺติวณฺณนา

๓๖๕. จูฬสงฺคาเม สมาคมนํ สงฺคาโม, สมาคเมนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ วา สงฺคาโมติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺคาโม วุจฺจติ…เป… สงฺฆสนฺนิปาโต’’ติ. สนฺนิปตนํ สนฺนิปาโต, สนฺนิปตนฺติ เอตฺถ เทเสติ วา สนฺนิปาโต, สงฺฆสฺส สนฺนิปาโต สงฺฆสนฺนิปาโต. สงฺคาม ยุทฺเธติ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ มการนฺตธาตุ) วุตฺตํ. ตตฺถ ยุทฺธํ นาม อตฺถโต อธิกรณวินิจฺฉโยติ คเหตพฺพํ. ตทตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺราติ ตสฺมึ สงฺคาเม, สโมสรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อตฺตปจฺจตฺถิกาติ อตฺตโน ปฏิปกฺขํ อตฺถยนฺติ. อุทฺธมฺมนฺติ ธมฺมโต วิโยคํ. ทีเปนฺตา หุตฺวาติ โยชนา. เก วิยาติ อาห ‘‘วชฺชิปุตฺตกา วิยา’’ติ. โส ภิกฺขุ ปวตฺเตตีติ สมฺพนฺโธ. ลทฺธินฺติ อุทฺธมฺมาทิวาทํ. ตตฺถาติ สงฺคาเม. อวจรตีติ โอคาเหตฺวา จาเรติ ปวตฺเตติ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อชฺโฌคาเหตฺวา วินิจฺฉยํ ปวตฺเตตี’’ติ. เอตฺถ ‘‘อชฺโฌคาเหตฺวา’’ติ อิมินา อวตฺยูปสคฺคสฺส โอคาหตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘วินิจฺฉยํ ปวตฺเตตี’’ติ อิมินา จรธาตุสฺส การิตนฺโตคธตฺตา สหการิตกมฺเมน ปวตฺตนตฺถํ ทสฺเสติ. อิมินา สงฺคาเม อวจรตีติ สงฺคามาวจโรติ นิพฺพจนํ ทสฺเสติ. โก วิยาติ อาห ‘‘ยสตฺเถโร วิยา’’ติ. มานทฺธชนฺติ เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐานมานสงฺขาตํ ธชํ. รโชหรณสเมนาติ เอตฺถ รชํ หรติ อปเนติ อเนนาติ รโชหรณํ, ปาทปุญฺชนํ, เตน สเมนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาทปุญฺชนสเมนา’’ติ. ปาทํ ปุญฺชติ โสเธติ อเนนาติ ปาทปุญฺชนํ, เตน สโม ปาทปุญฺชนสโม, เตน. สมาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. รโชหรณสฺส เนว ราโค โหตีติ สมฺพนฺโธ. ยถาปติรูปนฺติ ปติรูปสฺส อนุโลมํ, ปติรูปานติกฺกนฺตนฺติ อตฺโถ. อกเถนฺเตน นิสีทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. สามํ วา ธมฺโมติ เอตฺถ ธมฺโม นาม โกติ อาห ‘‘กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา วา’’ติอาทิ. รูปารูปปริจฺเฉโท จ สมถาจาโร จ วิปสฺสานาจาโร จ ฐานวตฺตญฺจ นิสชฺชวตฺตญฺจ, อาทิสทฺเทน จงฺกมวตฺตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. จุทฺทสมหาวตฺตาทีนํ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยนิสฺสิตา’’ติ ปเทน คหิตตฺตา วตฺตสทฺเทน ฐานวตฺตาทีนิ เอว คเหตพฺพานิ, อาทิสทฺเทน จงฺกมวตฺตาทีนิ คเหตพฺพานิ. ปโร วา อชฺเฌสิตพฺโพติ โยวา โส วา โกจิ อชฺเฌสิตพฺโพติ อาห ‘‘โย’’ติอาทิ. อิมินา น โย วา โส วา โกจิ อชฺเฌสิตพฺโพ, สมตฺโถเยว ปน อชฺเฌสิตพฺโพติ วา ทสฺเสติ. ‘‘อาวุโส’’ติอาทินา วตฺตพฺพาการํ ทสฺเสติ. อริโย วา ตุณฺหีภาโวติ เอตฺถ น เกวลํ กเถตุํ อสมตฺถวเสน ตุณฺหีภาโว, กมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน ปนาติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน ตุณฺหีภาโว’’ติ. อริยานํ เอโส อริโย, ตุณฺหีภาโว. ‘‘นาวชานิตพฺโพ’’ติ อิมินา นาติมญฺญิตพฺโพติ ปทสฺส อติกฺกมฺม น มญฺญิตพฺโพติ ทสฺเสติ.

อุปชฺฌาโยติ โจทกจุทิตกานํ อุปชฺฌาโย. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ‘‘น อาจริโย ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติอาทิปเทสุ. กุลเมว ชาตินามโคตฺตวเสน อยนฺติ อปทิสิยตีติ กุลปเทโส. อตฺรสฺสาติ เอตฺถ อตฺร อสฺสาติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา อตฺรสทฺโท ปุคฺคลวิสโย, อสฺสสทฺโท อาขฺยาติโกติ อาห ‘‘อตฺร ปุคฺคเล’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ภเวยฺยา’’ติ อิมินา อสฺสสทฺทสฺส สพฺพนามตฺตญฺจ ‘‘ภวตี’’ติ วตฺตมานิกภาวญฺจ ปฏิกฺขิปติ. ปริสานุวิธายเกนาติ ปริสาย อนุมตํ กโรนฺเตน. อิมินา โน ปริสกปฺปิเกนาติ เอตฺถ กปฺปสทฺโท วิฌตฺโถติ ทสฺเสติ. ยนฺติ วจนํ. น หตฺถมุทฺทาติ มุทนฺติ เอตายาติ มุทฺทา, สกฺขรมงฺคุลิยํ หตฺถสฺส มุทฺทา อวยวิอวยววเสน สมฺพนฺธตฺตาติ หตฺถมุทฺทา. ตสฺสา วิกาโร ‘‘หตฺถมุทฺทา’’ติ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘หตฺถวิกาโร’’ติ.

‘‘อตฺถํ อนุวิธิยนฺเตนา’’ติ เอตฺถ อตฺถนฺติ วินิจฺฉยตฺถํ. อนุวิธิยนฺเตนาติ สลฺลกฺเขนฺเตน. อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วินิจฺฉยปฏิเวธเมว สลฺลกฺเขนฺเตนา’’ติ. สนฺนิปาตมณฺฑเลติ สนฺนิปาตาย ปริสาย สมูเห, สนฺนิปาตมณฺฑลสฺส มชฺเฌติ อตฺโถ. น วีติหาตพฺพนฺติ เอตฺถ วีติหรณํ นาม อตฺถโต หาปนนฺติ อาห ‘‘น วินิจฺฉโย หาเปตพฺโพ’’ติ. ทุรุตฺตวาจนฺติ โจทกจุทิตกานํ ทุรุตฺตวาจํ. หิตปริสกินาติ เอตฺถ หิตํ ปริ เอสตีติ หิตปริสโก, กรุณา จ กรุณาปุพฺพภาโค จ, โส เอตสฺสตฺถีติ หิตปริสกี, ปุคฺคโล, เตน หิตปริสกินา. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘หิเตสินา หิตคเวสินา’’ติ. กรุณาติ อปฺปนาปตฺตา กรุณา. กรุณาปุพฺพภาโคติ อปฺปนาปตฺตาย กรุณาย ปุพฺพภาเค ปวตฺตา ปริกมฺมอุปจารกรุณา. ปททฺวเยปีติ ‘‘หิตานุกมฺปินา การุณิเกน ภวิตพฺพํ. หิตปริสกินา อสมฺผปฺปลาปินา ภวิตพฺพ’’นฺติ ปททฺวเยปิ. อยํ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘อสุนฺทรวจน’’นฺติ อิมินา อสุรุตฺตนฺติ เอตฺถ สุนฺทรํ อุตฺตํ สุรุตฺตํ, น สุรุตฺตํ อสุรุตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ปริคฺคเหตพฺโพติ ปริวีมํสิตฺวา คเหตพฺโพ.

ตสฺสาติ อธมฺมโจทกสฺส. อโนสฏํ วตฺถุนฺติ เอตฺถ ‘‘โจทกจุทิตเกหิ วุตฺต’’นฺติ ปทํ อธิการวเสน เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อโนสฏนฺติ วินิจฺฉยํ อโนสฏนฺติ อตฺโถ. กึ ปคฺคณฺหิตพฺโพติ อาห ‘‘นนุ ตฺว’’นฺติอาทิ. อนุโยควตฺตนฺติ ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติอาทินา (จูฬว. ๓๙๙; ปริ. ๓๖๒, ๔๓๗) วุตฺตํ, ‘‘สจฺเจ จ อกุปฺเป จา’’ติ (จูฬว. ๔๐๑) จ วุตฺตํ อนุยุญฺชนวตฺตํ. ตญฺหิ ยสฺมา อเนน วตฺเตน โจทโก จุทิตกํ, จุทิตโก วา โจทกํ อนุยุญฺชติ, โจทเกน จุทิตโก, จุทิตเกน วา โจทโก อนุยุญฺชิยติ, ตสฺมา อนุโยควตฺตนฺติ วุจฺจติ. กถาเปตฺวาติ โจทกจุทิตเกเหว กถาเปตฺวา. ตสฺสาติ โจทกสฺส วา จุทิตกสฺส วา, สารชฺชนฺติ ภยํ. เตติ ตว. วตฺวาปีติ มุเขน วตฺวาปิ. ปิสทฺเทน กายวิการํ ทสฺเสตฺวาปีติ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘อนุโยควตฺต’’นฺติ ธาตุกมฺมํ, ‘‘โส ภิกฺขู’’ติ การิตกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ, ตํ กมฺมํ ตพฺพปจฺจโย วทติ. อสุจิ วิภาเวตพฺโพติ เอตฺถ นตฺถิ สุจิ สีลเมตสฺสาติ อสุจีติ วุตฺเต อลชฺชีติ อาห ‘‘อลชฺชิ’’นฺติ. อุชุ สีลวา กายวงฺกาทิรหิโต โหตีติ โยชนา. เอตฺถ จ กายวงฺกาทิรหิโต โหตีติ อิมินา อุชุโน การณํ ทสฺเสติ. กายวงฺกาทิรหิตตฺตา อุชุ โหตีติ อธิปฺปาโย. โสติ ภิกฺขุ. มทฺทเวเนวาติ มุทุภาเวเนว. อุปจริตพฺโพติ กเถตพฺโพ. อิมินา อุชุมทฺทเวนาติ ปทสฺส สมฺพนฺธฏฺฐานํ ปาฐเสสํ ทสฺเสติ. โยติ ภิกฺขุ. อยเมวาติ เอวสทฺเทน น ธมฺมครุโก, ปุคฺคลครุโก, ธมฺเมสุ จ ปุคฺคเลสุ จ น มชฺฌตฺโตติ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสติ.

๓๖๖. เตน จ ปน อนุวิชฺชเกนาติ โยชนา. สุตฺตาทีสูติ อาทิสทฺเทน วินยอนุโลม ปญฺญตฺตอนุโลมิกานิ สงฺคเหตพฺพานิ. สุตฺตํ สํสนฺทนตฺถาย โหตีติ โยชนา. เกสํ สํสนฺทนตฺถายาติ อาห ‘‘อาปตฺตานาปตฺตีนํ สํสนฺทนตฺถ’’นฺติ. โอปมฺมํ อตฺถทสฺสนตฺถาย โหตีติ โยชนา. เอเสว นโย เสเสสุปิ. ปจฺเจกฏฺฐายิโน อวิสํวาทกฏฺฐายิโนติ เอตฺถ ปจฺเจกสฺมึ ติฏฺฐนฺติ สีเลนาติ ปจฺเจกฏฺฐายิโน, อวิสํวาทเก ติฏฺฐนฺติ สีเลนาติ อวิสํวาทกฏฺฐายิโนติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิสฺส…เป… ฐิตา’’ติ. ‘‘อิสฺสริยาธิปจฺจเชฏฺฐกฏฺฐาเน’’ติ อิมินา ปจฺเจกสรูปํ ทสฺเสติ. เตติ สงฺเฆน อนุมตา ปุคฺคลา.

กิมตฺถํ ‘‘วินโย สํวรตฺถายา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิทานี’’ติอาทิ. อิทานิ ทสฺเสตุํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. เย มนฺทา มนฺทพุทฺธิโน หุตฺวา เอวํ วเทยฺยุนฺติ โยชนา. อถ วา มนฺทา มนฺทพุทฺธิโน เย ปุคฺคลา เอวํ วเทยฺยุนฺติ โยชนา. สกลาปิ วินยปญฺญตฺติ อุปนิสฺสโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ‘‘สํวรตฺถายา’’ติอาทีสุ ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถายา’’ติปริโยสาเนสุ เตรสวาเกฺยสุ ‘‘อุปนิสฺสโย โหตี’’ติ ปาฐเสโส อชฺฌาหริตพฺโพติ ทสฺเสติ. ‘‘ปจฺจโย’’ติ อิมินา ‘‘อุปนิสฺสโย’’ติ ปทสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ทฺวาทสวาเกฺยสุ. วิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ อปิจ วิเสสํ วกฺขามีติ โยชนา. เอตฺถาติ ‘‘อวิปฺปฏิสารตฺถายา’’ติอาทีสุ. ตนฺติ สุขํ. ตรุณวิปสฺสนา นาม กสฺส อธิวจนนฺติ อาห ‘‘อุทยพฺพยญาณสฺเสตมธิวจน’’นฺติ. นนุ ‘‘วิราโค’’ติ เอตฺถ จตุพฺพิธสฺส อริยมคฺคสฺส คหิตตฺตา ‘‘วิมุตฺตี’’ติ เอตฺถาปิ จตุพฺพิธํ ผลํ คเหตพฺพํ, กสฺมา ปน ‘‘วิมุตฺตีติ อรหตฺตผล’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จตุพฺพิโธปิ หี’’ติอาทิ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถายาติ อสงฺขตปรินิพฺพานตฺถาย. นตฺเถตฺถ หิ ปรินิพฺพาเน โกจิ ปจฺจโย, ตสฺมา อปจฺจยปรินิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ตนฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ. ตสฺมึอนุปฺปตฺเตติ ตสฺมึ วิมุตฺติญาณทสฺสเน อนุกฺกเมน ปตฺเต. อวสฺสนฺติ ธุวํ เอกนฺเตนาติ อตฺโถ. เอตทตฺถาติ เอโส อนุปาทา ปรินิพฺพานสงฺขาโต อตฺโถ ปโยชนํ อิมิสฺสา กถายาติ เอตทตฺถา. กถาติ อตฺถสฺส กถา. มนฺตนาติ ธมฺมสฺส มนฺตนา. เอตทตฺถา อุปนิสาติ เอตฺถ อุปนิสาสทฺโท ปจฺจยวาจโกติ อาห ‘‘ปรํปรปจฺจยตาปี’’ติ. ปรํปรปจฺจโย หิ ยสฺมา เอตฺถ ปรํปรผลํ อุปคนฺตฺวา นิสีทติ, ตสฺมา อุปนิสาติ วุจฺจติ. ‘‘วินโย สํวรตฺถายา’’ติอาทิกา อยํ ปรํปรปจฺจยตาปีติ โยชนา. โสตาวธานนฺติ โอคาเหตฺวา ธิยเต ฐปิยเต อวธานํ, โสตสฺส อวธานํ โสตาวธานํ. อิมํ กถนฺติ ‘‘วินโย สํวรตฺถายา’’ติอาทึ อิมํ กถํ. ยํ ญาณํ อุปฺปชฺชติ, ตมฺปิ เอตทตฺถนฺติ โยชนา. ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺสาติ เอตฺถ ‘‘ยทิท’’นฺติ นิปาโต ‘‘วิโมกฺโข’’ติ ปทมเปกฺขิตฺวา โย อยนฺติ อตฺถํ วทติ. อนุปาทาติ เอตฺถ ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๑) วิย ยการโลโป โหติ, ตสฺส ปทสฺส กรณํ ปน ‘‘จตูหิ อุปาทาเนหี’’ติ เวทิตพฺพํ. อิติ อิม มตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย อยํ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. เอตฺถ จตูหิ อุปาทาเนหิ อนุปาทิยิตฺวา จิตฺตสฺส อรหตฺตผลสงฺขาโต โย อยํ วิโมกฺโข อตฺถิ, โสปิ เอตทตฺถาย โหตีติ โยชนา. ‘‘อรหตฺตผลสงฺขาโต’’ติ อิมินา ‘‘วิโมกฺโข’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อรหตฺตผลญฺหิ ยสฺมา วิรุทฺเธหิ, วิเสเสน วา สพฺพกิเลเสหิ มุจฺจิตฺถ, ตสฺมา วิโมกฺโขติ วุจฺจติ. ‘‘อปจฺจยปรินิพฺพานตฺถาย เอวา’’ติ อิมินา เอตทตฺถายาติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.

๓๖๗. วตฺถุํ…เป… น ชานาตีติ เอตฺถาติ โยชนา กาตพฺพา. ตสฺมาติ ยสฺมา สมฺพนฺโธ, ตสฺมา. เอตฺถาติ อิมาสุ คาถาสุ. สเมน จาติ เอตฺถ ‘‘สเมนา’’ติ ปทํ ‘‘อญฺญาเณนา’’ติ อตฺถสฺส วาจกํ รูฬฺหีปทนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตเนว ปุพฺพาปรํ อชานนสฺส สเมน อญฺญาเณนา’’ติ. ปาฬิยํ เกน การเณน กตากตํ น ชานาตีติ อาห ‘‘สเมนา’’ติ. สเมน ปุพฺพาปรสฺส อญฺญาเณน กตากตํ น ชานาตีติ อตฺโถ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ยํ ปเนตํ วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘ตตฺถา’’ติ จ ‘‘อาการอโกวิโท’’ติ จ อาธาราเธยฺยานมเภโท โหติ, ตสฺมา อวยวี อาธาโร, อวยโว อาเธยฺโยติ ทฏฺฐพฺพํ. อาการสทฺโท อิงฺคิตตฺโถติ อาห ‘‘การณาการเณ’’ติ. การณอการณสงฺขาเต อิงฺคิเตติ อตฺโถ. อาการสฺสาติ ภุมฺมตฺเถ สามิวจนํ. อาการสฺมินฺติ หิ อตฺโถ.

ตเถวาติ ยถา วตฺถุอาทีนิ น ชานาติ, ตเถว. อิตีติ เอวํ. ยฺวายนฺติ โย อยํ ภิกฺขุ. ‘‘ภเยนา’’ติ อิมินา ภยาติ เอตฺถ การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ ทสฺเสติ. ภยา ภเยน คจฺฉตีติ โยชนา. เอเสว นโย สมฺโมเหน โมหา คจฺฉตีติ เอตฺถาปิ. ฉนฺทาติ ฉนฺเทน. โทสาติ โทเสน. อตฺตนา ญาตุํ อสมตฺถตาย น สญฺญตฺติยา กุสโลติ อาห ‘‘ปรํ สญฺญาเปตุํ อสมตฺถตายา’’ติ. กสฺมา นิชฺฌตฺติยา จ อโกวิโทติ อาห ‘‘การณา…เป… ตายา’’ติ. ‘‘ปริสาย ลทฺธตฺตา’’ติ อิมินา ลทฺโธ ปริสสงฺขาโต ปกฺโข เยนาติ ลทฺธปกฺโขติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สเจ ตาทิสโก ภิกฺขุ โหติ, โส ภิกฺขุ ‘‘อปฏิกฺโข’’ติ วุจฺจตีติ โยชนา. เอเสว นโย เหฏฺฐาปิ. ‘‘น ปฏิกฺขิตพฺโพ’’ติ อิมินา ปฏิมุขํ น อิกฺขิตพฺโพติ อปฏิกฺโขติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘น โอโลเกตพฺโพ’’ติ อิมินา อิกฺขธาตุยา ทสฺสนตฺถํ ทสฺเสติ.

อิติ จูฬสงฺคามวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.