๑. ปาติโมกฺขุทฺเทสยาจนกถา

๓๘๓. ปาติโมกฺขฏฺฐปนกฺขนฺธเก นนฺทิมุขิยา รตฺติยาติ เอตฺถ นนฺทิยติ ตุสิยตีติ นนฺทิ, อิการนฺโตยํ นปุํสกลิงฺโค. ‘‘นนฺทิเสโน (ชา. อฏฺฐ. ๓.๔.๑) นนฺทิวิสาโล’’ติอาทีสุ อิการนฺโตยํ ปุลฺลิงฺโค โหติ, อิธ ปน มุขํ อเปกฺขิตฺวา อิการนฺโต นปุํสกลิงฺโค โหติ. อรุณุฏฺฐิตกาเล โอทาตทิสามุขตาย นนฺทิ มุขํ เอติสฺสํ รตฺติยนฺติ นนฺทิมุขี, รตฺติ, ตาย นนฺทิมุขิยา รตฺติยา, เตน วุตฺตํ ‘‘อรุณุฏฺฐิตกาเลปิ หิ นนฺทีมุขา วิย รตฺติ ขายตี’’ติ. อนฺโตปูตินฺติ เอตฺถ กายสฺส อนฺโต กุณปปูตินฺติ อตฺถํ ปฏิปกฺขิปนฺโต อาห ‘‘อตฺตจิตฺตสนฺตาเน’’ติอาทิ. ‘‘กิเลสวสฺสนวเสนา’’ติ อิมินา อุทกวสฺสนวเสนาติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. อวสฺสุตนฺติ ตินฺตํ, กิลินฺนนฺติ อตฺโถ. กสมฺพุชาตนฺติ เอตฺถ กสมฺพูติ สงฺกาโร. โส หิ สมฺมุญฺจนิยา กสิยมาเน วิเลขิยมาเน สมฺพติ สทฺทํ กโรตีติ กสมฺพุ, ตํ วิย ชาตนฺติ กสมฺพุชาตนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน อธิปฺปายวเสน ‘‘อากิลิฏฺฐชาต’’นฺติ วุตฺตํ, อติวิย กิลิฏฺฐชาตนฺติ อตฺโถ. ‘‘อากิณฺณโทสตาย กิลิฏฺฐชาต’’นฺติปิ ปาโฐ. ‘‘ยาว พาหาคหณาปิ นามา’’ติ อิมินา ปาเฐน ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ ปทปูรณมตฺตํ. เตนาติ โมฆปุริเสน. ‘‘ยาวา’’ติ นิปาตปโยคตฺตา ‘‘พาหาคหณาปี’’ติ เอตฺถ ปญฺจมีวิภตฺติ อวธิอตฺเถ โหติ. นาม-สทฺโท ครหตฺถโชตโก, ตสฺส ปโยคตฺตา ‘‘อาคเมสฺสตี’’ติ เอตฺถ อตีตตฺเถ อนาคตวจนํ (สทฺทนีติสุตฺตมาลาย ๘๙๓ สุตฺเต). อาคเมสฺสติ นามาติ โยชนา. อาคเมสฺสตีติ อีสํ อธิวาเสสฺสติ. ‘‘อาโต คมุอีสมธิวาสเน’’ติ หิ ธาตุปาเฐสุ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๘ มการนฺตธาตุ) วุตฺตํ.

๓๘๔. น อายตเกเนว ปปาโตติ เอตฺถ ทีเฆเนว ปปาโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปฐมเมว คมฺภีโร’’ติ. อายตสทฺโท หิ ทีฆปริยาโย. ‘‘น อายตเกน คีตสฺสเรน ธมฺโม คายิตพฺโพ’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๒๔๙) วิย ปปาโต ทีเฆน ตีรสฺส อาทิมฺหิ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมเมวาติ ตีรสฺส อาทิมฺหิเยว. ‘‘อนุปุพฺเพน คมฺภีโร’’ติ อิมินา ‘‘น ปฐมเมว คมฺภีโร’’ติ วจนสฺส อธิปฺปายตฺถํ ทสฺเสติ. ฐิตธมฺโมติ ตีรสฺส อนฺโตเยว ฐิตสภาโว. เวลํ นาติวตฺตตีติ เอตฺถ เวลาสทฺทสฺส ตีรมริยาทตฺเถสุ ปวตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โอสกฺกนกนฺทรํ มริยาทเวล’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘โอสกฺกนกนฺทร’’อิติ ปเทน ตีรตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘มริยาท’’ อิติ ปเทน มริยาทตฺถํ. เกน อุทเกน ทริตพฺโพติ กนฺทโร, อุทเกน โอสกฺกโน กนฺทโร เอตฺถาติ โอสกฺกนกนฺทรํ, ตีรํ. โอสกฺกนกนฺทรภูตญฺจ มริยาทภูตญฺจ เวลํ ตีรํ นาติกฺกมตีติ อตฺโถ. ตีรํ วาเหตีติ เอตฺถ วหธาตุยา ปาปุณนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตีรํ อปฺเปตี’’ติ. ตตฺถ อปฺเปตีติ ปาปุณาเปติ. ‘‘อุสฺสาเรตี’’ติ อิมินา ปาฬิยํ ‘‘ถลํ อุสฺสาเรตี’’ติ ปเทน ‘‘ตีรํ วาเหตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตีติ อตฺโถ ทสฺสิโต. อุสฺสาเรตีติ อุทฺธริตฺวา คมาเปติ. อญฺญาปฏิเวโธติ เอตฺถ อาชานาติ, อาชานิตฺถาติ วา อญฺญํ อรหตฺตมคฺโค วา อรหตฺตผลํ วา, ตสฺส ปฏิวิชฺฌนํ อญฺญาปฏิเวโธ, สุขุจฺจารณตฺถํ มชฺเฌ ทีโฆ, อญฺญาปฏิเวโธ นาม อรหตฺตุปฺปตฺติเยว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตุปฺปตฺตี’’ติ.

๓๘๕. ฉนฺนมติวสฺสตีติ อุทานปาฬิยา สนฺธายภาสิตปาฬิภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาปตฺติ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อิทนฺติ ‘‘ฉนฺนมติวสฺสตี’’ติ วจนํ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ นวาปตฺติอาปชฺชนํ สนฺธายาติ สมฺพนฺโธ.