๑. สุกฺกวิสฺสฏฺฐิกถา

สมุจฺจยกฺขนฺธเก ตตฺถาติ จตุพฺพิเธสุ มานตฺเตสุ. ยํ มานตฺตํ ทิยฺยติ, อิทํ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ นามาติ โยชนา. เอเสว นโย อนนฺตรวาเกฺยสุปิ. ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยาติ เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนํ วา. อทฺธมาสนฺติ ปนฺนรสทิวสกาลํ. โอธายาติ สมูหํ กตฺวา. ‘‘เอกโต กตฺวา’’ติ อิมินา ‘‘โอธายา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เตสูติ จตุพฺพิเธสุ มานตฺเตสุ. อิทนฺติ มานตฺตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนาย…เป… วจนโตติ ญาปกเหตุ. เอเตน อปฺปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ทาตพฺพํ มานตฺตํ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตนฺติ อปฺปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ. อิธาติ อิมิสฺสํ ปาฬิยํ. ตตุตฺตรีติ ตโต ตีหิปิ อุตฺตริ. นานาวตฺถูนิ เอตาสนฺติ นานาวตฺถุกาโย. ตาสนฺติ นานาวตฺถุกานํ.

มาฬกสีมายเมวาติ สีมมาฬเก เอว, สีมงฺคเณ เอวาติ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ มาฬกสีมายเมว.

เวทยามหนฺติ เวทยามิ อหํ. มม มานตฺตจรภาวํ สงฺฆํ ชานาเปมีติ อตฺโถ. เวทยตีติ มนฺติ ชานาเปติ, อิติ มํ สงฺโฆ ธาเรตูติ อธิปฺปาโย. วุตฺตนเยเนวาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วุตฺตนเยเนว. นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ‘‘มานตฺตํ นิกฺขิปามิ, วตฺตํ นิกฺขิปามี’’ติ นิกฺขิปิตพฺพํ. มาฬกโตติ สีมงฺคณโต. โสปีติ สห คจฺฉนฺโตปิ. ‘‘มาฬเก นาโรจิต’’นฺติ อิมินา ยสฺส มาฬเก อาโรจิตํ, ตสฺส อนาโรเจตฺวาปิ นิกฺขิปิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อาโรเจนฺเตน วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

วิสภาเคหิ สห วสนฺตสฺส วตฺตสฺส ทุปฺปูริตตฺตา วุตฺตํ’’สภาคา ภิกฺขู วสนฺตี’’ติ. จตูหิ, ปญฺจหิ วาติ วาสทฺเทน ตโต อติเรกมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ปริกฺเขปารหฏฺฐานโตติ จีวรกฺขนฺธเก (มหาว. อฏฺฐ. ๓๗๙) วุตฺตปริกฺเขปารหฏฺฐานโต. ‘‘เทฺว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวา’’ติ อิทํ วิหาเร ภิกฺขูนํ สชฺฌายาทิสทฺทสวนูปจารปหานตฺถํ วุตฺตํ. สเจ สวนูปจารโต น มุจฺจติ, ตโต อติเรกมฺปิ อติกฺกมิตพฺพํ. โอกฺกมฺมาติ มคฺคปฏิปนฺนานํ ภิกฺขูนํ วจนสทฺทสวนูปจารปหานตฺถํ โอกฺกมิตฺวา. ‘‘คุมฺเพน วา วติยา วา’’ติ ทสฺสนูปจารปหานตฺถํ วุตฺตํ. อิธ อุปจาโร นาม ยตฺถ ฐตฺวา ปสฺสติ สุณาติ, โสเยว เทโส. อญฺโญติ จตูหิ ปญฺจหิ วา ภิกฺขูหิ อญฺโญ. เอสาติ เอโส มานตฺตจาริโก.

‘‘ทฺวาทสหตฺถํ อุปจารํ โอกฺกมิตฺวา’’ติ อิมินา อโนกฺกมิตฺวา อชานนฺตสฺเสว คจฺฉติ, นตฺถิ รตฺติจฺเฉโทปีติ ทสฺเสติ. เอตฺถ ทิฏฺฐรูปานํ สุตสทฺทานํ ทฺวาทสหตฺถูปจารโต พหิ ฐิตานมฺปิ อาโรเจตพฺพํ. อทิฏฺฐาสุตานมฺปิ อนฺโต ทฺวาทสหตฺถูปจารคตานํ อาโรเจตพฺพนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สติ กรณีเยติ อิทํ คนฺตุสฺส การณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อสติ กรณีเยปิ คนฺตุํ วฏฺฏติ. โสปีติ เอโก ภิกฺขุปิ. ‘‘ตสฺส สนฺติเก อาโรเจตฺวา’’ติ อิมินา อนาโรจเน วตฺตเภททุกฺกฏํ โหตีติ ทสฺเสติ. เอกสฺส สนฺติเก อาโรเจตฺวา นิกฺขิปิยมาเน กึ อูเน คเณ จรณโทโส วา วิปฺปวาโส วา น โหตีติ อาห ‘‘อยญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ อยญฺจาติ มานตฺตจาริโก ปน. ยสฺมา การณา วสิ, เตน การเณนาติ โยชนา. ภิกฺขูนญฺจ อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวาติ ปกตตฺตาคตกาเล ตสฺส อนาโรเจตฺวาว คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ภิกฺขูนญฺจ ทฺวาทสหตฺถูปจาเร อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘คณสฺส อาโรเจตฺวา’’ติ อิมินา อูเน คเณ จรณโทสาภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ภิกฺขูนญฺจ อตฺถิภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา วิปฺปวาสโทสาภาวํ ทสฺเสติ. ยนฺติ ปุพฺเพ อนาโรจิตํ ยํ ภิกฺขุํ. อยนฺติ ปฐมํ ปสฺสิตพฺพสฺส อาโรเจตฺวา นิกฺขิปนํ. ‘‘นิกฺขิตฺตวตฺตสฺส ปริหาโร’’ติ อิมินา อนิกฺขิตฺตวตฺเต อนฺโตอุปจารคตานํ สพฺเพสํ อาโรเจตพฺพนฺติ ทสฺเสติ.

อยนฺติ มานตฺตจาริโก, ฐิโตติ สมฺพนฺโธ. เตนาปีติ มานตฺตจาริเกนปิ, ยาจิตพฺพนฺติ โยชนา. โสติ อนิกฺขิตฺตวตฺโต ภิกฺขุ. ตตฺราติ ‘‘โส อพฺเภตพฺโพ’’ติ วจเน. อยํ อพฺภานวิธิ วุตฺโตติ โยชนา. อยญฺจาติ อพฺภานวิธิ จ. ตาสนฺติ อาปตฺตีนํ. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ ปน ทาตพฺพํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปฏิจฺฉนฺนายา’’ติอาทินา ปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา ทาตพฺพํ มานตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. นนฺติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ.