๒. ปริวาสกถา

๑๐๒. ตสฺสาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตสฺส. สโมธาเนตฺวาติ อิเธว ปริวาสกถายํ สโมธาเนตฺวา. อิเธว ปริวาสกถายํ ทสฺสยิสฺสามาติ โยชนา. อิเธวสทฺโท หิ ปุพฺพาปราเปกฺโข.

อิธ อธิปฺเปตํ ปริวาสํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. อิธ อธิปฺเปโต ปริวาโส นาม ติวิโธ โหตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ. ‘‘ยถาปฏิจฺฉนฺนาย อาปตฺติยา’’ติ วจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘กสฺสจิ หี’’ติอาทิ. ยถา อุทายิตฺเถรสฺส เอกาหปฏิจฺฉนฺนา อยํ อาปตฺติ โหติ, ตถา กสฺสจิ เอกาหปฏิจฺฉนฺนา อาปตฺติ โหตีติ โยชนา. ยถา จ ปรโต อาคตา อุทายิตฺเถรสฺเสว อาปตฺติ โหติ, ตถา กสฺสจิ ทฺวิหาทิปฏิจฺฉนฺนา อาปตฺติ โหตีติ โยชนา. อิมินา วุตฺตนยานุสาเรน ปรโตปิ นโย เนตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกาหาทิปฏิจฺฉนฺนา เอกาทิอาปตฺติ โหติ, ตสฺมา ชานิตพฺโพติ โยชนา.

ปฏิจฺฉนฺนภาวํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ ‘‘ทสหากาเรหี’’ติ ปาเฐ. อาปตฺติอิติ สญฺญา เอตสฺสาติ อาปตฺติสญฺญี . ปหุ จาติ สมตฺโถ จ. ปปุพฺโพ หูธาตุ สมตฺถตฺเถ โหติ.

ตตฺถาติ ตสฺสํ มาติกายํ. ยนฺติ อาปตฺตึ. โสปิ จาติ ภิกฺขุปิ จ. ตตฺถาติ ตสฺสํ อาปตฺติยํ. อยนฺติ ภิกฺขุ. ตตฺถาติ อาปตฺติยํ. อลชฺชิปกฺเข ติฏฺฐตีติ ‘‘สญฺจิจฺจ อาปตฺตึ ปริคูหตี’’ติ (ปริ. ๓๕๙) วุตฺตปกฺเข ฐิตตฺตา อลชฺชิปกฺเข ติฏฺฐติ.

ปกตตฺโตติ เอตฺถ ‘‘ปาราชิกํ อนชฺฌาปนฺโน’’ติ อตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘ติวิธํ อุกฺเขปนียกมฺมํ อกโต’’ติ. เอตนฺติ อปฺปฏิจฺฉนฺนภาวํ, ‘‘อาปชฺชติ…เป… กุสเลหิ จินฺติตา’’ติ วจนํ วา.

คาถาย ‘‘สาวเสส’’นฺติ อิมินา ปาราชิกํ นิวตฺเตติ. ครุกนฺติ เอตฺถ สงฺฆาทิเสสเมว อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ. อนาทริยนฺติ สิกฺขาปเท อนาทริยํ. วชฺชนฺติ ทุกฺกฏํ. อุกฺขิตฺตเกน กรณภูเตน.

ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ภีรุกชาติกตายาติ ภีรุกสภาวตาย. ปพฺพตวิหาเร วสนฺตสฺส ยสฺส ภิกฺขุโนติ โยชนา. ปพฺพตวิหาเรติ ปพฺพตสฺส ตเล, อนฺตเร วา การิเต วิหาเร. เอตสฺมินฺติ เอตาทิเส. อนฺตราเย สติเยวาติ โยชนา. ตสฺส อจฺฉนฺนาว โหตีติ โยชนา. อนนฺตรายิกสญฺญาย ฉาทยโต อจฺฉนฺนาวาติ อนนฺตรายิกสญฺญาย ฉาเทนฺตสฺสาปิ เอกนฺเตน อนฺตรายิกตฺตา อจฺฉนฺนาวาติ อธิปฺปาโย.

อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. หนุกวาโตติ หนุกสฺส เคลญฺญกโร วาโต. วิชฺฌตีติ หนุกํ วิชฺฌติ. อิมินาติ ภิกฺขุนา. ปหุสญฺญิโน ฉาทิตาปิ เอกนฺเตน อปหุตฺตา อจฺฉาทิตาว โหติ.

ฉาเทตุกาโม จาติ เอตฺถ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ ฉาเทตุกาโม ฉาเทติ, ฉาเทตุกาโม นจฺฉาเทติ, อจฺฉาเทตุกาโม ฉาเทติ, นจฺฉาเทตุกาโม นจฺฉาเทตีติ. ตตฺถ ปฐมปทํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อิทํ อุตฺตานตฺถเมวา’’ติ. เอวํ เสสาสุปิ มาติกาสุ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. จตูสุ จตุกฺเกสุ ปฐมปเท เอว ฉนฺนา โหติ, น เสสปเทสุ. อนุตฺตานตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิ. ปุเรภตฺเต วาติ ปุเรภตฺตํ วา, ภตฺตโต, ภตฺตสฺส วา ปุเรติ ปุเรภตฺตํ. อพฺยยีภาวสมาเส สตฺตมีวิภตฺติยา อมิติการิยสฺส อนิจฺจภาวโต วุตฺตํ ‘‘ปุเรภตฺเต’’ติ. เอเสว นโย ‘‘ปจฺฉาภตฺเต’’ติ เอตฺถาปิ. ทุติยปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตติยปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. อภิกฺขุเก ฐาเน วสนฺตสฺส ยสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. อาคเมนฺตสฺส คจฺฉนฺตสฺสาติ อนาทเร เจตานิ สามิวจนานิ.

จตุตฺถปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ โย ปนาติ ภิกฺขุ ปน, อาวิ กโรตีติ สมฺพนฺโธ. สภาคนฺติ อเวรึ. อยนฺติ ภิกฺขุ. อุปชฺฌาโย อิติ วา อาจริโย อิติ วาติ โยชนา. ลชฺชายาติ ลชฺชนิมิตฺตํ, ลชฺชการณา, ลชฺชเหตุ วา. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา, อิธาติ อาปตฺติอาโรจนฏฺฐาเน. อเวริสภาคสฺสาติ อเวรี หุตฺวา สภาคสฺส.

ปกาเสตุกาโมติ อญฺเญสํ ปกาเสตุกาโม. อุปชฺฌายสฺสาปีติ ปิสทฺเทน อญฺญสฺส สนฺติเก กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ อาปตฺติอาโรจนฏฺฐาเน. สภาคสงฺฆาทิเสสนฺติ วตฺถุสภาคสงฺฆาทิเสสํ. สุทฺธสฺสาติ วตฺถุสภาคสงฺฆาทิเสสโต สุทฺธสฺส. อาวิกรณาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาวิกโรนฺโต จา’’ติอาทิ. อิติ อิมานีติอาทิ นิคมนํ.

ตโตติ ชานิตพฺพโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. เอกาหปฏิจฺฉนฺนาติ เอกาเหน ปฏิจฺฉนฺนา. ยาว จุทฺทส ทิวสานิ, ตาว ทิวสวเสน โยชนา กาตพฺพาติ โยชนา. ปกฺขปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปกฺเขน ปฏิจฺฉนฺนํ. อติเรกปกฺขปฏิจฺฉนฺนนฺติ ปกฺขโต อติเรเกน ปฏิจฺฉนฺนํ.

สํวจฺฉรปฏิจฺฉนฺนนฺติ สํวจฺฉเรน ปฏิจฺฉนฺนํ. ตโต วาติ อติเรกสฏฺฐิสํวจฺฉ รโต วา. ภิยฺโยปีติ อติเรกมฺปิ.

ตโตติ ตีหิ อาปตฺตีหิ. ปรนฺติ อติเรกํ. คณนวเสนาติ อาปตฺติคณนวเสน. วตฺถุกิตฺตนวเสน วาติ อาปตฺตีนํ วตฺถุกิตฺตนวเสน วา. นามมตฺตวเสน วาติ ‘‘สงฺฆาทิเสสาปตฺติโย’’ติ เอวํ นามสฺเสว วเสน วา. เอตฺถ หิ มตฺตสทฺโท อวธารณตฺโถ, เตน วตฺถุํ นิวตฺเตติ.

ตตฺถาติ ‘‘นามมตฺตวเสนา’’ติ ปเท. สชาติสาธารณนฺติ สสฺส อตฺตโน ชาติ สชาติ, ตาย สาธารณํ สชาติสาธารณํ. สพฺเพสํ, สพฺเพหิ วา อาปตฺตีหิ สาธารณํ สพฺพสาธารณํ. ตตฺถาติ ทุวิเธสุ นาเมสุ. สพฺพสาธารณนามวเสนาปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปชฺชึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ เอวํ สชาติสาธารณนามวเสนปิ ‘‘อหํ ภนฺเต สมฺพหุลา สงฺฆาทิเสสา อาปตฺติโย อาปชฺชึ เอกาหปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ เอวํ อุภยสาธารณวเสนปิ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. สพฺพมฺปิ ปริวาสาทิกํ อิทํ วินยกมฺมนฺติ โยชนา. วสติ อาปตฺติ เอตฺถ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ วตฺถุ. โค วุจฺจติ วจนํ วา ญาณํ วา, ตํ ตายตีติ โคตฺตํ.

ตตฺถาติ วตฺถาทีสุ จตุพฺพิเธสุ. ตตฺถาติ เตสุ วจเนสุ. สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ กายสํสคฺคนฺติอาทินา วจเนนาปีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ทุฏฺฐุลฺลาทิวจนานิ สงฺคณฺหาติ. อิธ ปนาติ อิมสฺมึ ปน ฐาเน. โย โยติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา อาปนฺโน โหติ.

เอวํ อาโรเจตพฺพนฺติ เอวํ วกฺขมานนเยน อาโรเจตพฺพนฺติ โยชนา. กึ อาโรเจตพฺพํ? ‘‘อหํ ภนฺเต…เป… สงฺโฆ ธาเรตุ’’ อิติ อาโรเจตพฺพนฺติ โยชนา.

เวทยามหนฺติ เวทยามิ อหํ. มม ปาริวาสิกภาวํ สงฺฆํ, สงฺฆสฺส วา ชานาเปมีติ อตฺโถ. เวทยตีติ มนฺติ เวทยติ อิติ มํ. ปาริวาสิกภาวํ สงฺฆํ, สงฺฆสฺส วา ชานาเปตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตูติ อตฺโถ. เอตฺถ พหูสุ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘ติณฺณํ วา อติเรกานํ วา อาโรเจนฺเตน อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ ปาโฐ อตฺถิ. เกสุจิ อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘ติณฺณํ อาโรเจนฺเตน อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ เอตฺตโกเยว ปาโฐ อตฺถิ. เหฏฺฐา มานตฺตกถายมฺปิ เอวเมว อตฺถิ. ตตฺถ ‘‘อติเรกาน’’นฺติ อิมินา ตีหิ อติเรกานํ อาโรเจนฺเตน สงฺฆํ อเปกฺขิตฺวา สเจ เอกวจนวเสน วตฺตุกาโม โหติ, ‘‘มํ สงฺโฆ ธาเรตู’’ติ วตฺตพฺพํ. อถ สมฺพหุเล ภิกฺขู อเปกฺขิตฺวา สเจ พหุวจนวเสน วตฺตุกาโม โหติ, ยถา ติณฺณํ, เอวํ ‘‘มํ อายสฺมนฺโต ธาเรนฺตู’’ติ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อิทญฺจ สทฺทสตฺถวเสเนว วุตฺตํ, น วินยกมฺมวิปตฺติวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘‘วิหาเรเยว รตฺติปริคฺคโห’’ติ อิมินา อนฺโตอุปจารสีมายมฺปิ ปริวสิตพฺพภาวํ ทสฺเสติ. อุปจารสีมนฺติ ปริกฺขิตฺตสฺส วิหารสฺส ปริกฺเขปํ, อปริกฺขิตฺตสฺส ปริกฺเขปารหฏฺฐานํ. เอสาติ ปาริวาสิโก ภิกฺขุ. อสฺสาติ อาคตสฺส ภิกฺขุโน.

ตโตติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนทิวสโต. กุกฺกุจฺจวิโนทนตฺถายาติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนทิวเสน สมํ ปริวสิตพฺพํ นุโข, น นุโขติ กุกฺกุจฺจสฺส วิโนทนตฺถาย. ปริวุตฺถตฺตาติ ปริวสิตตฺตา. โสติ ปริวุตฺโถ ภิกฺขุ. อิทนฺติ ทาตพฺพมานตฺตํ. ตนฺติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ. ฉารตฺตนฺติ ฉรตฺติโย สมาหฏาติ ฉารตฺตํ, สมาหาเร ทิคุ. ‘‘ฉรตฺต’’นฺติ วตฺตพฺเพ สุขุจฺจารณตฺถํ ฉการสฺส ทีฆํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ, อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ.

อปฺปฏิจฺฉนฺนาปตฺตึ ทาตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา เหฏฺฐา วุตฺตํ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตํ อิมสฺมึ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต สโมธาเนตฺวาปิ ทาตุํ วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. เอวํ สนฺเตปิ มูลมานตฺตํ ปฏิจฺจ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺตนฺติ วุจฺจติ. กถํ ทาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา.

อสฺสาติ มานตฺตํ ยาจนฺตสฺส. ตทนุรูปนฺติ ตสฺส ยาจนสฺส อนุรูปํ. สเจ ปฏิจฺฉนฺนา เทฺวติ เอตฺถ เทฺวติ นิทสฺสนมตฺตํ ตโต อติเรกมฺปิ คเหตพฺพตฺตา. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ เอกพหูสุ. ตทนุรูปเม วาติ ตสฺส มานตฺตทานสฺส อนุรูปเมว. อิธ ปนาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต ปน. อิตีติอาทิ นิคมนํ. ยํ มานตฺตํ ทิยฺยตีติ โยชนา. เอตฺถาติ ปฏิจฺฉนฺนมานตฺเต.

อวเสสาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสปฏิจฺฉนฺนปริวาเสหิ อวเสสา. ตตฺถาติ อวเสเสสุ ทฺวีสุ ปริวาเสสุ. อธมฺมิกมานตฺตจาราวสาเน อนุญฺญาตปริวาโสติ สมฺพนฺโธ. กิสฺมึ วตฺถุสฺมึ อนุญฺญาโตติ อาห ‘‘อิมสฺมึ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอสาติ สุทฺธนฺโต, ทาตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. เอตนฺติ ชานนาชานนํ.

ตตฺถาติ ทฺวีสุ สุทฺธนฺเตสุ, จูฬสุทฺธนฺโตติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. โยติ ภิกฺขุ, วทตีติ สมฺพนฺโธ. อาโรจิตทิวสโตติ อาปตฺติอาโรจิตทิวสโต.

ตนฺติ จูฬสุทฺธนฺตํ, ปริวสนฺเตน ปริวสิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อคฺคเหสีติ ปริวาสํ อคฺคเหสิ. อญฺญนฺติ คหิตมาสโต อญฺญํ. ‘‘ปริวาสทานกิจฺจํ นตฺถี’’ติ อิมินา ปริวาสคหณกิจฺจมฺปิ นตฺถีติ ทสฺเสติ คณฺหนฺตสฺเสว ทาตพฺพตฺตา, เทนฺตสฺเสว คเหตพฺพตฺตา วา. อุทฺธมฺปิ อาโรหตีติ ปริวาสคหณกาลโต อญฺญมฺปิ กาลํ ปริวสิตพฺพตฺตา อุทฺธมฺปิ อาโรหติ. เหฏฺฐาปิ โอโรหตีติ ปริวาสคหณกาลโต อูนมฺปิ กาลํ ปริวสิตพฺพตฺตา เหฏฺฐาปิ โอโรหติ. อิทนฺติ อาโรหโนโรหนํ. ตสฺสาติ สุทฺธนฺตปริวาสสฺส. เอกเมว ปฏิจฺจ เทฺว, ติสฺโส, สมฺพหุลา วา ภวนฺตีติ อาห ‘‘เอกํ วินา สมฺพหุลานํ อภาวโต’’ติ.

เอวํ จูฬสุทฺธนฺตํ ทสฺเสตฺวา มหาสุทฺธนฺตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. ตนฺติ มหาสุทฺธนฺตํ. ยาว ยตฺตโก อุปสมฺปททิวโส โหติ, ตาว ตตฺตกํ กาลนฺติ โยชนา. อุทฺธํ นาโรหตีติ อุทฺธํ อาโรหนกาลสฺส อภาวโต อุทฺธํ น อาโรหติ. เอตฺถาติ สุทฺธนฺตปริวาเส. อยํ สุทฺธนฺตปริวาโส นามาติ นิคมนํ.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ สโมธานปริวาเสสุ. ‘‘โอธุนิตฺวา สโมทหิตฺวา ทาตพฺพปริวาโส’’ติ อิมินา โอธุนิตฺวา สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส โอธานสโมธาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘ปริวาโส’’ติ อิมินา ตทฺธิตณปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ อวธุนิยเต, อวธุนิตพฺพนฺติ วา โอธานํ, สํ เอกโต โอทหียเต สมฺปิณฺฑียเต, อุทหิยติ สมฺปิณฺฑิยตีติ วา สโมธานนฺติ อวยววจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘มกฺเขตฺวา’’ติ อิมินา ธุธาตุยา ปปฺโปฏนธํสนโธวนานิ ทสฺเสติ. โสติ โอธานสโมธาโน, อาคโตติ สมฺพนฺโธ.

เอตฺถาติ โอธานสโมธาเน. โยติ ภิกฺขุ, ปฏิจฺฉาเทตีติ สมฺพนฺโธ. ปริวสนฺโต วา มานตฺตารโห วา มานตฺตํ จรนฺโต วา อพฺภานารโห วา โย ภิกฺขูติ โยชนา. ‘‘ปุริมาย อาปตฺติยา’’ติ ปทํ ‘‘สมา วา’’ติ ปเท สหาทิโยโค. ‘‘อูนตรา’’ติปเท วิภตฺติอปาทานํ, อนุเมยฺยวิสยอปาทานํ วา. ‘‘อทิวเส กตฺวา’’ติ อิมินา โอธุนิตฺวาติ เอตฺถ ธุธาตุยา ยถาวุตฺตตฺเถเยว ทสฺเสติ. อูนกปกฺขปฏิจฺฉนฺนาติ ปกฺขโต อูนเกน ปฏิจฺฉนฺนา. เอเตนุปาเยนาติ ปกฺเข วุตฺเตน เอเตน อุปาเยน.

ตตฺถาติ มูลาปตฺติโต อติเรกปฏิจฺฉนฺเน. อาวิ การาเปตฺวาติ มูลาปตฺติโต อนฺตราปตฺติยา ปฏิจฺฉนฺนภาวํ อาวิ การาเปตฺวา. เอตฺถาติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺเน. ปมาณนฺติ การณํ. ยาติ อาปตฺติ. ตตฺถาติ มูลภาเวน กตฺตพฺพายํ มูลิอาปตฺติยํ. อิตรนฺติ มูลิภาเวน กตฺตพฺพํ มูลาปตฺตึ. สโมธายาติ สโมทหิตฺวา. ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถ.

เอกา วา ยา อาปตฺติ สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ โยชนา. สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาโยติ สพฺพาสํ อาปตฺตีนํ จิเรน ปฏิจฺฉนฺนาโย. ตาสนฺติ อาปตฺตีนํ. อคฺเฆนาติ ปริจฺเฉเทน. อคฺฆสทฺโท เหตฺถ ปริจฺเฉทตฺถวาจโก. อภิธาเน (อภิธานปฺปทีปิกายํ ๑๐๔๘ คาถายํ) วุตฺตํ ‘‘อคฺโฆ มุเลฺย จ ปูชเน’’ติ. เอตฺถ ‘‘มุเลฺย จา’’ติ ปทสฺส มูลปริจฺเฉเทติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตเมวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตาสํ รตฺติปริจฺเฉทวเสนา’’ติ. อิเมหิ ปเทหิ อคฺเฆน รตฺติปริจฺเฉเทน สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส อคฺฆสโมธาโนติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพจิรปฏิจฺฉนฺนาโย’’ติ วุตฺตตฺตา กิญฺจาปิ โกฏิอตฺถวาจโก ตติยกฺขเรน ปาโฐ ยุตฺโต วิย ทิสฺสติ. ตถาปิ โส ปาโฐ น คเหตพฺโพ. กสฺมา? พหูสุ ปาฬิโปตฺถเกสุ, อฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ จ อลิขิตตฺตา. พหูสุ หิ โปราณโปตฺถเกสุ จตุตฺถกฺขเรน ปาโฐเยว ลิขิโต, ตสฺมา โส ปาโฐเยว คเหตพฺโพ, น อญฺโญติ ทฏฺฐพฺพํ. โสติ อคฺฆสโมธาโน. อาคโตเยวาติ สมฺพนฺโธ.

ยสฺส ปนาติ ภิกฺขุสฺส, ปฏิจฺฉนฺนาติ สมฺพนฺโธ. สพฺพนฺติ สกลํ. อาปตฺติสหสฺสคาถาย –

ทสสตํ อาปตฺติโย รตฺติสตํ ฉาทยิตฺวานาติ โยชนา. อิมินา นเยนปิ อคฺฆสโมธาโนติ เอตฺถ อคฺฆสทฺทสฺส จตุตฺถกฺขเรน ปาฐสฺส ยุตฺตภาโว เวทิตพฺโพ. อคฺเฆน ทสรตฺติปริจฺเฉเทน สโมธาย ทาตพฺโพ อคฺฆสโมธาโน.

โย ปริวาโส นานาวตฺถุกาโย อาปตฺติโย เอกโต กตฺวา ทิยฺยติ, อยํ ปริวาโส มิสฺสกสโมธาโน นามาติ โยชนา. เอตฺถ วตฺถุวเสน มิสฺสกา อาปตฺติโย สโมธาเนตฺวา ทาตพฺโพ ปริวาโส มิสฺสกสโมธาโนติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ตตฺราติ มิสฺสกสโมธาเน. ตทนุรูปายาติ ตสฺส ยาจนสฺส อนุรูปาย.

เอตฺถ จาติ มิสฺสกสโมธาเน จ, กาตุํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ.

‘‘ปกฺขมานตฺตญฺจ …เป… กถยิสฺสามา’’ติ ยํ วจนํ วุตฺตํ, ตสฺส วจนสฺส โอกาโสติ โยชนา. ตํ ปนาติ ปกฺขมานตฺตํ ปน. ‘‘อฑฺฒมาสเมว ทาตพฺพ’’นฺติ อิมินา ปกฺขเมว ทาตพฺพํ มานตฺตํ ปกฺขมานตฺตนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. ตํ ปนาติ ปกฺขมานตฺตํ ปน, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อตฺตโน สีมนฺติ อตฺตโน วิหารสีมํ, มหาสีมนฺติ อตฺโถ. โสเธตฺวาติ สพฺพาสํ หตฺถปาสนยนวเสน, ฉนฺทารหานํ ฉนฺทนยนวเสน, สีมโต พหิกรณวเสน จ โสเธตฺวา. จตุวคฺคคณนฺติ จตุวคฺคสงฺฆํ. คโณติ เจตฺถ สงฺโฆเยวาธิปฺเปโต.

ตตฺราติ ‘‘โยชนา กาตพฺพา’’ติ วจเน. มุขมตฺตทสฺสนนฺติ อุปายมตฺตทสฺสนํ, อาทิมตฺตทสฺสนํ วา. ‘‘อาปนฺนาย ภิกฺขุนิยา’’ติ ปทํ ‘‘เอวมสฺส วจนีโย’’ติ ปเท กตฺตา, ‘‘ยาจาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. ‘‘พฺยตฺตาย ภิกฺขุนิยา’’ติ ปทํ ‘‘ญาเปตพฺโพ’’ติ ปเท การิตกตฺตา, ‘‘สงฺโฆ’’ติ ปทํ ตตฺเถว การิตกมฺมํ. ‘‘เอตํ การณ’’นฺติ ธาตุกมฺมํ อชฺฌาหริตพฺพํ. ตพฺพปจฺจเยน การิตกมฺมเมว วุตฺตํ. ญาเปตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สุณาตุ เม’’ติอาทิ.

นิกฺขิตฺตวตฺตนฺติ กรณตฺเถ เจตํ อุปโยควจนํ. นิกฺขิตฺตวตฺเตนาติ หิ อตฺโถ. ตตฺเถวาติ มาฬกสีมายเมว. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อสฺสาติ มานตฺตจาริกาย ภิกฺขุนิยา. ตตฺราติ ตสฺมา กตฺตพฺพวินยกมฺมภาวโตติ อตฺโถ. โนติ อมฺหากํ, สนฺติกนฺติ สมฺพนฺโธ. จตูหิ ปกตตฺตภิกฺขุนีหิ นิสีทิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. คามูปจารโต เทฺว เลฑฺฑุปาเต อติกฺกมิตฺวาติ อิทํ ภิกฺขุนีวิหารูปจาราติกฺกมํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิหารูปจารโตปีติ ภิกฺขุวิหารูปจารโตปิ. ตตฺถาติ ภิกฺขุนีนํ นิสินฺนฏฺฐานํ. กุรุนฺทิมหาปจฺจรีสุ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. วิหารสฺส จาติ ภิกฺขุวิหารสฺส จ. คามสฺส อุปจารํ มุญฺจิตุํ วฏฺฏตีติ น วุตฺตนฺติ โยชนา. ตสฺมา คามูปจาเรปิ นิสีทิตุํ วฏฺฏตีติ อธิปฺปาโย.

ตาย ภิกฺขุนิยา อาโรเจตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺเถวาติ ภิกฺขุนีนํ นิสีทนฏฺฐาเนเยว. ฐานนฺติ ภิกฺขูนํ ฐานํ. เอตีติ อาคจฺฉติ. ปเควาติ ปาโตเยว. ตายาติ มานตฺตจารินิยา.

อนิกฺขิตฺตวตฺตาย ปน ภิกฺขุนิยาติ สมฺพนฺโธ. อชานนปจฺจยาติ อชานนการณา. ตนฺติ วจนํ. ปาริวาสิกวตฺตาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน อาคนฺตุกวตฺตปูรณนิสฺสยปฏิปฺปสฺสทฺธาทโย สงฺคณฺหาติ. ยุตฺตตรํ ทิสฺสตีติ ยุตฺตตรํ หุตฺวา ทิสฺสติ. อิมินา อนิกฺขิตฺตวตฺตภิกฺขุนา วิย ภิกฺขุนิยาปิ อนฺโตอุปจารสีมคตานํเยว อาโรเจตพฺพํ, น คาเม ฐิตานมฺปิ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพนฺติ ทีเปติ. อุโปสเถติ อุโปสถทิวเส. เอเสว นโย ปวารณายปิ. เทวสิกนฺติ ทิวเส ทิวเส. ตสฺมึ คาเมติ ภิกฺขุนีนํ วสนคาเม. อญฺญตฺราติ ภิกฺขุนีนํ วสนคามโต อญฺญสฺมึ คาเม. ตตฺราติ ภิกฺขุนีนํ วสนคามํ. ทสฺเสตฺวาติ ภิกฺขุนีนํ ทสฺเสตฺวา. ตายาติ มานตฺตจารินิยา. วิหารนฺติ ภิกฺขูนํ วิหารํ. อุปจารสีมายาติ อุปจารสีมโต พหีติ สมฺพนฺโธ. อยนฺติ มานตฺตจารินี.

วีสติ คโณ อิมสฺสาติ วีสติคโณ, สงฺโฆ, ตสฺมึ. มานตฺตํ จรมานา ภิกฺขุนีติ โยชนา. อิทํ ปกฺขมานตฺตํ นามาติ อิทํ ปุพฺพวจนสฺส นิคมวเสน ปรวจนสฺส กถนตฺถาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺถาติ ติวิเธสุ มานตฺเตสุ. ยเทตํ มานตฺตํ อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปรโตติ ปรสฺมึ. ปริวาสํ ปริวสนฺตสฺส มูลายปฏิกสฺสิตสฺส อุทายิตฺเถรสฺส อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาปชฺชิตฺวาติ อาปชฺชนโต. อิทนฺติ มานตฺตํ วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. โอธานสโมธานนฺติ เอตฺถ วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ตมฺปีติ กุรุนฺทิยํ วุตฺตวจนมฺปิ.

ตนฺติ อคฺฆสโมธานมิสฺสกสโมธานํ, ทาตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺตาวตาติ เอตปริมาเณน วจนกฺกเมน, ‘‘อยญฺหิ อิธ อธิปฺเปโต ปริวาโส นามา’’ติ (จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒) วจนโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘โยเชตฺวา ทาตพฺพ’’นฺติ วจนํ, ตาว วจนกฺกเมนาติ อตฺโถ. ‘‘เตน หิ ภิกฺขเว…เป… ทสฺเสสฺสามา’’ติ ยํ วจนํ วุตฺตนฺติ โยชนา. ‘‘อตฺถโต’’ติ อิมินา สทฺโทปิ คเหตพฺโพ อวินาภาวโต.

ปฏิจฺฉนฺนปริวาสกถา

๑๐๒. ยา ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ.

๑๐๘. ตโตติ ปาฬิโต. ตํ อาปตฺตินฺติ ตํ อนฺตราปตฺตึ. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. นิกฺขิตฺตวตฺโต ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ, หุตฺวาติ วา. โสติ ภิกฺขุ, ฐิโต หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสา อาปตฺติยาติ ตสฺสา อนฺตราปตฺติยา. ปฏิจฺฉนฺนา โหตีติ อนฺตราปตฺติปิ ปฏิจฺฉนฺนา โหติ. ตสฺมิมฺปีติ มูลาย ปฏิกสฺสเนปิ. มกฺขิตาติ ปิสิตา, ธํสิตา วา. มกฺขิยนฺติ ปิสิยนฺติ, ธํสิยนฺตีติ วา มกฺขิตา, ปริวุตฺถทิวสา. ตโตติ ปาฬิโต ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ปรโตปิ เอเสว นโย. เอวนฺติอาทิ นิคมนํ. ปฏิจฺฉนฺนวาเร ทสฺสิตา โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

สโมธานปริวาสกถา

๑๒๕. ตโตติ ปฏิจฺฉนฺนวารโต, ปรํ ทสฺสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จาติ เอตสฺมึ วาเร จ. ยสฺมาติ ยสฺมา การณา, เยน การเณน วา. เตเนวาติ เตเนว การเณน, ตสฺมา การณา วา, ‘‘มูลาย…เป… เทตู’’ติ วุตฺตนฺติ โยชนา. ตสฺมา สพฺเพ มกฺขิตาว โหนฺตีติ โยชนา. ตโตติ วารโต ปรํ นิฏฺฐาปิตนฺติ สมฺพนฺโธ.

อคฺฆสโมธานปริวาสกถา

๑๓๔. ตโตติ วารโต ปรํ ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ. ตโตติ วารโต ปรํ ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ. ลชฺชิธมฺเม วา อุปฺปนฺเนติ สมฺพนฺโธ. ยนฺติ กมฺมํ. ตโตติ วารโต ปรํ ตเถว ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.

๑๓๘. ตโตติ วารโต ปรํ ปุริมนเยเนว ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.

สุทฺธนฺตปริวาสาทิกถา

๑๕๖. ตโตติ วารโต ปรํ สุทฺธนฺตปริวาโส ทสฺสิโตติ สมฺพนฺโธ.

๑๖๐. ตโตติ ปาฬิโต ปรํ ปาฬิ ฐปิตาติ สมฺพนฺโธ.

๑๖๕. ตตฺถาติ ปาฬิยํ. อนฺตรา…เป… อปฺปฏิจฺฉนฺนาโยติอาทีสุ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ.

๑๖๖. ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธติ เอตฺถ อาปตฺติกฺขนฺธสฺส เภทภาวโต กึ ‘‘ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอโกว โส อาปตฺติกฺขนฺโธ’’ติ. อถ กสฺมา ‘‘ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปจฺฉา ฉาทิตตฺตา ปนา’’ติอาทิ. เอตฺถ ปนสทฺโท ครหตฺถวาจโก, ตถาปีติ หิ อตฺโถ. เอโกปิ อาปตฺติกฺขนฺโธ ปจฺฉา ฉาทิตตฺตา ปจฺฉิมสฺมึ อาปตฺติกฺขนฺเธติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

๑๘๐. ‘‘ววตฺถิตา สมฺภินฺนา’’ติ เอตํ วจนนฺติ โยชนา.