๑. ตชฺชนียกมฺมกถา

๑. จูฬวคฺคสฺส ปฐเม กมฺมกฺขนฺธเก เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘จูฬวคฺคสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘กมฺมกฺขนฺธเก’’ติ ปเท อวยวิสมฺพนฺโธ. ตาวาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธกาทิโต, ปาริวาสิกฺขนฺธกาทีนํ วา ปฐมํ. เจวสทฺโท จ จสทฺโท จ ‘‘ปณฺฑุกโลหิตกา’’ติ ปทสฺส อสมาหารทฺวนฺทวากฺยํ ทีเปนฺติ. นิสฺสยานํ นามํ นิสฺสิเตสุ อุปจารวเสน เตสํ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาปิ ปณฺฑุกโลหิตกนามาเยว โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสํ นิสฺสิตกาปี’’ติอาทิ. ปิสทฺเทน อุปจารตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘สุฏฺฐุ พลว’’นฺติ อิมินา พลวาพลวนฺติ ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ปริยายภาเวน วุตฺตตฺตา อติสยตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘พลวพลว’’นฺติ วตฺตพฺเพ วาจาสิลิฏฺฐวเสน ทีฆํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ปฏิวทถาติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กเถถ. อิมินา ปฏิมนฺเตถาติ เอตฺถ มนฺตธาตุยา คุตฺตภาสนตฺถํ ทสฺเสติ. อตฺเถสุ กรณภาสนกิจฺเจสุ อลํ สมตฺถาติ อลมตฺถา, เตสํ วิเสเสนาติ อลมตฺถตราติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมตฺถตรา’’ติ.

อธมฺมกมฺมทฺวาทสกกถา

๔. อสมฺมุขา กตนฺติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สมฺมุเขหิ วิรหิตา อสมฺมุขาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆธมฺมวินยปุคฺคลสมฺมุขานํ วินา กต’’นฺติ. ‘‘อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา’’ติ อิมินา อปฺปฏิปุจฺฉาติ เอตฺถ ตฺวาปจฺจยสฺสาการภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺเสวาติ จุทิตกสฺเสว. อเทสนาคามินิยาติ เอตฺถ อการสฺส อญฺญตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาราชิกา…เป… วา’’ติ. เอตฺถาติ ตชฺชนียกมฺเม. นว ปทาติ นวสุ ปเทสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ปุริมเกสุ ตีสุ ติเกสุ วุตฺเตสุ นวสุ ปเทสูติ โยชนา. ‘‘เอเกก’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิเมหีติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. ทฺวาทส ติกาติ ปุริเมหิ ตีหิ ติเกหิ นว ติเก มิสฺเสตฺวา ทฺวาทส. สุกฺกปกฺเขสุปีติ ปฏิเสธวิรหวเสน สุกฺเกสุ ปกฺเขสุปิ.

๖. ‘‘ปพฺพชิตาน’’นฺติ อิมินา คิหีนํ อนนุโลมิกตํ นิวตฺเตติ. สหโสกิตาทีหีติ อาทิสทฺเทน สหนนฺทึ สงฺคณฺหาติ. อิมสฺมึ ฐาเน สพฺพอฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพ’’นฺติ ปาฐโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาเรตพฺโพ’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, ตาว อฏฺฐารสสมฺมาวตฺตนวตฺตานํ สํวณฺณนาปาโฐ ลิขิโต, โส ปาโฐ อิมสฺมึ ฐาเน น ลิขิตพฺโพ. กสฺมา? ปาฬิกฺกมานุปฺปตฺตาภาวโต, อฏฺฐกถายเมว ‘‘อฏฺฐารส สมฺมาวตฺตนวตฺตานิ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสามา’’ติ วกฺขมานตฺตา, ยถาวจนญฺจ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก (จูฬว. อฏฺฐ. ๗๖) สํวณฺณิตตฺถา จ. ตสฺมา โส ปาโฐ น โปราณปาโฐ โหติ, ปจฺฉา ปกฺขิตฺตปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพ.

ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนนฺติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอเกเกนาปีติ ตีสุ องฺเคสุ เอเกเกนาปิ. อิมินา อวยววากฺยนิพฺพตฺติวเสน กมฺมารหภาวํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. นิยสฺสสฺส วิเสเสน อภิณฺหาปตฺติกตฺตํ องฺคํ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอตฺถ อาการวาจโก อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย อนนฺตเรปิ. ตชฺชียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ตชฺชนียํ, ตเมว กมฺมํ ตชฺชนียกมฺมํ. ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสียติ พาโล ภชาปียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ นิยสฺสํ, ทิวาทิคณิกตฺตา สการสฺส เทฺวภาโว โหติ ‘‘นสฺสํ วสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย, นิยสฺสเมว กมฺมํ นิยสฺสกมฺมํ. คามาทิโต ปพฺพาชิยติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ปพฺพาชนียํ, ตเมว กมฺมํ ปพฺพาชนียกมฺมํ. ตีสูติ ภณฺฑนการกอภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกวเสน ติวิเธสุ องฺเคสุ. เยน เกนจิ องฺเคนาติ สมฺพนฺโธ. ยทิ สพฺพานิ กมฺมานิ กาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอวํ สติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๐๐ อาทโย) วุตฺตํ อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ. วจนตฺถนานตฺตโตติ วจนสฺส จ อตฺถสฺส จ นานาภาวโต. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตชฺชนียกมฺมารหสฺสาติ อิมสฺส หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ติณฺณํ ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนสฺส องฺคสมฺภโว อตฺโถติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา. สงฺเฆน กตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ลกฺขเณน ตชฺชนียาทิกมฺมารหสฺส ตสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. เอวํ กมฺมสนฺนิฏฺฐานตฺถํ ทสฺเสตฺวา องฺคสมฺภวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ภณฺฑนการกาทีสูติอาทิสทฺเทน อภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกานิ สงฺคณฺหาติ. อากงฺขมาโน สงฺโฆ กเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ. กมฺมารหนฺติ กมฺมสฺส, กมฺเม วา อรหํ. เอตฺถาติ กมฺมกฺขนฺธเก. ปุพฺเพนาติ ปุพฺเพ วุตฺเตน จมฺเปยฺยกฺขนฺธเกน. อปรนฺติ อปเร วุตฺตํ กมฺมกฺขนฺธกํ. สเมตีติ สมํ คจฺฉติ.

ตตฺถาติ กมฺเมสุ, ตชฺชนียกมฺเมติ สมฺพนฺโธ, องฺเคสุ วา, ภณฺฑนการกวเสนาติ สมฺพนฺโธ. อถ โขติ ตถา วุตฺตาปีติ อตฺโถ. กโรนฺเตน กมฺมวาจาวาจเกนาติ สมฺพนฺโธ. หีติ ผลโชตโก. ภูเตน วตฺถุนาติ ตจฺเฉน วตฺถุนา. อญฺญสฺส กมฺมสฺสาติ ตชฺชนียกมฺมโต อญฺญสฺส กมฺมสฺส. กสฺมา พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส อาปตฺติพหุลสฺส ตชฺชนียกมฺมํ กาตพฺพนฺติ โยชนา. อิทมฺปีติ ตชฺชนียกมฺมมฺปิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ กมฺเมสุ.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพอฏฺฐารสกาทิกถา

๘. ปนฺนโลมาติ ปติตมานโลมา. เอตนฺติ วตฺตํ. เนตฺถารนฺติ เอตฺถ อผุฏฺฐกฺขรสํโยเค ปรสฺส ตการสฺส ถกาโร โหติ, ตสฺมา ทุติยกฺขเรน ปาโฐ ยุตฺโต. เยนาติ วตฺเตน. นิสฺสารณาติ นิสฺสารณโต. ทส วา ทิวสานิ, ปญฺจ วา ทิวสานิ ปูเรตพฺพนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. เอตฺตเกนาติ เอตปฺปมาเณน ทสปญฺจทิวเสน.