๑. กมฺมกฺขนฺธกํ

๑. ตชฺชนียกมฺมกถา

๑. จูฬวคฺคสฺส ปฐเม กมฺมกฺขนฺธเก เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. ‘‘จูฬวคฺคสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘กมฺมกฺขนฺธเก’’ติ ปเท อวยวิสมฺพนฺโธ. ตาวาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธกาทิโต, ปาริวาสิกฺขนฺธกาทีนํ วา ปฐมํ. เจวสทฺโท จ จสทฺโท จ ‘‘ปณฺฑุกโลหิตกา’’ติ ปทสฺส อสมาหารทฺวนฺทวากฺยํ ทีเปนฺติ. นิสฺสยานํ นามํ นิสฺสิเตสุ อุปจารวเสน เตสํ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกาปิ ปณฺฑุกโลหิตกนามาเยว โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสํ นิสฺสิตกาปี’’ติอาทิ. ปิสทฺเทน อุปจารตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. ‘‘สุฏฺฐุ พลว’’นฺติ อิมินา พลวาพลวนฺติ ทฺวินฺนํ สทฺทานํ ปริยายภาเวน วุตฺตตฺตา อติสยตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘พลวพลว’’นฺติ วตฺตพฺเพ วาจาสิลิฏฺฐวเสน ทีฆํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. ปฏิวทถาติ ปฏิจฺฉนฺนฏฺฐาเน กเถถ. อิมินา ปฏิมนฺเตถาติ เอตฺถ มนฺตธาตุยา คุตฺตภาสนตฺถํ ทสฺเสติ. อตฺเถสุ กรณภาสนกิจฺเจสุ อลํ สมตฺถาติ อลมตฺถา, เตสํ วิเสเสนาติ อลมตฺถตราติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมตฺถตรา’’ติ.

อธมฺมกมฺมทฺวาทสกกถา

๔. อสมฺมุขา กตนฺติอาทีสุ เอวํ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพติ โยชนา. สมฺมุเขหิ วิรหิตา อสมฺมุขาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆธมฺมวินยปุคฺคลสมฺมุขานํ วินา กต’’นฺติ. ‘‘อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา’’ติ อิมินา อปฺปฏิปุจฺฉาติ เอตฺถ ตฺวาปจฺจยสฺสาการภาวํ ทสฺเสติ. ตสฺเสวาติ จุทิตกสฺเสว. อเทสนาคามินิยาติ เอตฺถ อการสฺส อญฺญตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาราชิกา…เป… วา’’ติ. เอตฺถาติ ตชฺชนียกมฺเม. นว ปทาติ นวสุ ปเทสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ปุริมเกสุ ตีสุ ติเกสุ วุตฺเตสุ นวสุ ปเทสูติ โยชนา. ‘‘เอเกก’’นฺติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิเมหีติ อิเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ. ทฺวาทส ติกาติ ปุริเมหิ ตีหิ ติเกหิ นว ติเก มิสฺเสตฺวา ทฺวาทส. สุกฺกปกฺเขสุปีติ ปฏิเสธวิรหวเสน สุกฺเกสุ ปกฺเขสุปิ.

๖. ‘‘ปพฺพชิตาน’’นฺติ อิมินา คิหีนํ อนนุโลมิกตํ นิวตฺเตติ. สหโสกิตาทีหีติ อาทิสทฺเทน สหนนฺทึ สงฺคณฺหาติ. อิมสฺมึ ฐาเน สพฺพอฏฺฐกถาโปตฺถเกสุ ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ อุปชฺฌาเยน หุตฺวา น อุปสมฺปาเทตพฺพ’’นฺติ ปาฐโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาเรตพฺโพ’’ติ ปาโฐ อตฺถิ, ตาว อฏฺฐารสสมฺมาวตฺตนวตฺตานํ สํวณฺณนาปาโฐ ลิขิโต, โส ปาโฐ อิมสฺมึ ฐาเน น ลิขิตพฺโพ. กสฺมา? ปาฬิกฺกมานุปฺปตฺตาภาวโต, อฏฺฐกถายเมว ‘‘อฏฺฐารส สมฺมาวตฺตนวตฺตานิ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก วณฺณยิสฺสามา’’ติ วกฺขมานตฺตา, ยถาวจนญฺจ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก (จูฬว. อฏฺฐ. ๗๖) สํวณฺณิตตฺถา จ. ตสฺมา โส ปาโฐ น โปราณปาโฐ โหติ, ปจฺฉา ปกฺขิตฺตปาโฐติ ทฏฺฐพฺโพ.

ติณฺณํ ภิกฺขเว ภิกฺขูนนฺติอาทิ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เอเกเกนาปีติ ตีสุ องฺเคสุ เอเกเกนาปิ. อิมินา อวยววากฺยนิพฺพตฺติวเสน กมฺมารหภาวํ ทสฺเสติ. หีติ สจฺจํ. นิยสฺสสฺส วิเสเสน อภิณฺหาปตฺติกตฺตํ องฺคํ อิติ วุตฺตนฺติ โยชนา. เอตฺถ อาการวาจโก อิติสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย อนนฺตเรปิ. ตชฺชียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ตชฺชนียํ, ตเมว กมฺมํ ตชฺชนียกมฺมํ. ‘‘นิสฺสาย เต วตฺถพฺพ’’นฺติ นิยสฺสียติ พาโล ภชาปียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ นิยสฺสํ, ทิวาทิคณิกตฺตา สการสฺส เทฺวภาโว โหติ ‘‘นสฺสํ วสฺส’’นฺติอาทีสุ วิย, นิยสฺสเมว กมฺมํ นิยสฺสกมฺมํ. คามาทิโต ปพฺพาชิยติ อเนน วินยกมฺเมนาติ ปพฺพาชนียํ, ตเมว กมฺมํ ปพฺพาชนียกมฺมํ. ตีสูติ ภณฺฑนการกอภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกวเสน ติวิเธสุ องฺเคสุ. เยน เกนจิ องฺเคนาติ สมฺพนฺโธ. ยทิ สพฺพานิ กมฺมานิ กาตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา. เอวํ สติ จมฺเปยฺยกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๐๐ อาทโย) วุตฺตํ อิทํ วจนํ วิรุชฺฌตีติ สมฺพนฺโธ. วจนตฺถนานตฺตโตติ วจนสฺส จ อตฺถสฺส จ นานาภาวโต. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตชฺชนียกมฺมารหสฺสาติ อิมสฺส หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ติณฺณํ ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนสฺส องฺคสมฺภโว อตฺโถติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา น วิรุชฺฌติ, ตสฺมา. สงฺเฆน กตํ โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิมินา ลกฺขเณน ตชฺชนียาทิกมฺมารหสฺส ตสฺส ภิกฺขุสฺสาติ โยชนา. เอวํ กมฺมสนฺนิฏฺฐานตฺถํ ทสฺเสตฺวา องฺคสมฺภวตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺสาติ ภิกฺขุสฺส, อตฺถีติ สมฺพนฺโธ. ภณฺฑนการกาทีสูติอาทิสทฺเทน อภิณฺหาปตฺติกกุลทูสกานิ สงฺคณฺหาติ. อากงฺขมาโน สงฺโฆ กเรยฺยาติ สมฺพนฺโธ. กมฺมารหนฺติ กมฺมสฺส, กมฺเม วา อรหํ. เอตฺถาติ กมฺมกฺขนฺธเก. ปุพฺเพนาติ ปุพฺเพ วุตฺเตน จมฺเปยฺยกฺขนฺธเกน. อปรนฺติ อปเร วุตฺตํ กมฺมกฺขนฺธกํ. สเมตีติ สมํ คจฺฉติ.

ตตฺถาติ กมฺเมสุ, ตชฺชนียกมฺเมติ สมฺพนฺโธ, องฺเคสุ วา, ภณฺฑนการกวเสนาติ สมฺพนฺโธ. อถ โขติ ตถา วุตฺตาปีติ อตฺโถ. กโรนฺเตน กมฺมวาจาวาจเกนาติ สมฺพนฺโธ. หีติ ผลโชตโก. ภูเตน วตฺถุนาติ ตจฺเฉน วตฺถุนา. อญฺญสฺส กมฺมสฺสาติ ตชฺชนียกมฺมโต อญฺญสฺส กมฺมสฺส. กสฺมา พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส อาปตฺติพหุลสฺส ตชฺชนียกมฺมํ กาตพฺพนฺติ โยชนา. อิทมฺปีติ ตชฺชนียกมฺมมฺปิ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ กมฺเมสุ.

นปฺปฏิปฺปสฺสมฺเภตพฺพอฏฺฐารสกาทิกถา

๘. ปนฺนโลมาติ ปติตมานโลมา. เอตนฺติ วตฺตํ. เนตฺถารนฺติ เอตฺถ อผุฏฺฐกฺขรสํโยเค ปรสฺส ตการสฺส ถกาโร โหติ, ตสฺมา ทุติยกฺขเรน ปาโฐ ยุตฺโต. เยนาติ วตฺเตน. นิสฺสารณาติ นิสฺสารณโต. ทส วา ทิวสานิ, ปญฺจ วา ทิวสานิ ปูเรตพฺพนฺติ โยชนา. หีติ สจฺจํ. เอตฺตเกนาติ เอตปฺปมาเณน ทสปญฺจทิวเสน.

๒. นิยสฺสกมฺมกถา

๑๑. อปิสฺสุ ภิกฺขู ปกตาติ เอตฺถ นิปาตานมเนกตฺถตฺตา อิธ อปิสฺสุสทฺโท นิจฺจตฺโถ โหติ. ปกตสทฺโท ‘‘กุกฺกุจฺจปกตา’’ติอาทีสุ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ตติยสงฺคีติกถา; ปาจิ. อฏฺฐ. ๔๓๘) อภิภวนตฺโถ, อิธ ปน พฺยาวฏตฺโถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘นิจฺจํ พฺยาวฏา โหนฺตี’’ติ.

๓. ปพฺพาชนียกมฺมกถา

๒๗. เอตฺถาติ อสฺสชิปุนพฺพสุกวตฺถุมฺหิ. กายิโกติ เอตฺถ กาเยน กีฬตีติ กายิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายกีฬา วุจฺจตี’’ติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินา วาจาย กีฬตีติ วาจสิโก, กายิโก จ วาจสิโก จ กายิกวาจสิโกติ วจนตฺถํ อติทิสติ. เอตฺถ จ ปจฺฉิมวจนตฺโถ สมาหารทฺวนฺโท, สมาหารทฺวนฺเทปิ กตฺถจิ ปุลฺลิงฺคมิจฺฉนฺติ สทฺทวิทู ‘‘ธมฺมวินโย’’ติอาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๕๐๙) วิย. กายทฺวารปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกมตีติ กายิโกติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกโม วุจฺจตี’’ติ. กาเยน ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ วีติกฺกเมตีติ กายิโกติ วจนตฺโถปิ ยุชฺชเตว. ‘‘อุปหนนํ วุจฺจตี’’ติ อิมินา อุปหนนํ อุปฆาตํ, ตเมว อุปฆาติกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘นาสน’’นฺติ อิมินา หนธาตุยา หึสนตฺถํ ทสฺเสติ. ปฏิกฺขิตฺตเวชฺชกมฺมาทิวเสน เตลปจนอริฏฺฐปจนาทีนิ กายิโก มิจฺฉาชีโว นามาติ โยชนา. อิมินา มิจฺฉาชีวสฺส สรูปํ ทสฺเสติ.

๔. ปฏิสารณียกมฺมกถา

๓๓. สุธมฺมวตฺถุสฺมึ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพติ โยชนา. อนปโลเกตฺวาติ เอตฺถ อปปุพฺโพ โลกสทฺโท อาปุจฺฉนตฺโถติ อาห ‘‘น อาปุจฺฉิตฺวา’’ติ.

๓๔. กินฺติ กึ นาม ขาทนียโภชนียํ. โวติ ตุเมฺหหิ. คหปตีติ อาลปนปทํ. เถรานํ อตฺถายาติ สมฺพนฺโธ. ปฏิยตฺตนฺติ ปฏิยาทิตํ. ‘‘เอตํ อโวจา’’ติ อิมินา เอตทโวจาติ เอตฺถ นิคฺคหิตาเทสสนฺธึ ทสฺเสติ. ยทิทนฺติ สทฺโท ‘‘ติลสํคุฬิกา’’ติ ปเทน โยชิตตฺตา อิตฺถิลิงฺโคติ อาห ‘‘ยา อย’’นฺติ. ติลสกฺขลิกาติ ติเลน สํสฏฺฐา สกฺขลิกา. ‘‘สา นตฺถี’’ติ อิมินา อุตฺตรวาเกฺย ยํสทฺทสฺส ปุพฺพวาเกฺย ตํสทฺทาเปกฺขตํ ทสฺเสติ. เอโก ปุริโสติ สมฺพนฺโธ. ปูวิโยติ ปูวํ, ปูเวน วา กยวิกฺกโย. เตนาติ การเณน. นนฺติ คหปตึ. เถโรติ สุธมฺมตฺเถโร. ยเทว กิญฺจีติ เอตฺถ กิญฺจิ เอว ยํ วจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กิญฺจิเทว ติลสํคุฬิกาวจน’’นฺติ. อิทนฺติ อิมํ อตฺถํ. โสติ กุกฺกุฏโปตโก. กากวสฺสิตนฺติ กากสฺส วสฺสิตํ, เนว อกาสีติ สมฺพนฺโธ. ตยาปีติ ปิสทฺโท กุกฺกุฏโปตกํ อเปกฺขติ. เนว ภิกฺขุวจนํ วุตฺตํ, น คิหิวจนํ วุตฺตํ, อิติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตีติ โยชนา.

อธมฺมกมฺมาทิทฺวาทสกกถา

๓๙. ปุริเมหิ กมฺเมหีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ องฺเคสุ. ยถา ปริสกฺกิยมาเน คิหิโน ลาภํ น ลภนฺตีติ โยชนา. ปริปุพฺโพ สกฺกธาตุ ปรกฺกมตฺโถติ อาห ‘‘ปรกฺกมนฺโต’’ติ. ตตฺถาติ อนตฺถาทีสุ. อตฺถภงฺโคติ คิหีนํ อตฺถสฺส ภงฺโค. อวสนนฺติ คิหีนํ อวสนํ. คิหีนนฺติ เอตฺถ สามฺยตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘คิหีนํ สนฺติเก’’ติ. ยถา กริยมาเน สจฺโจ โหติ, เอวํ น กโรตีติ โยชนา. เอกงฺเคนาปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวนตฺโถ, ตโต อธิเกหิ องฺเคหิ กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ ปฏิสารณียกมฺเม. ปฏิมุขํ อตฺตโน โทสํ สราเปตพฺพํ อเนน วินยกมฺเมนาติ ปฏิสารณียํ, ตเมว กมฺมํ ปฏิสารณียกมฺมํ.

๕. อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมกถา

๔๖. สํสถาติ เอตฺถ สํสธาตุยา กถนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาโรเจถา’’ติ. ตุเมฺห สํสถ, กเถถาติ อตฺโถ.

๕๐. ภณฺฑนการโก โหตีติอาทิ การณูปจารวเสน วุตฺโตติ อาห ‘‘ภณฺฑนาทิปจฺจยา’’ติอาทิ. ภณฺฑนการกาทิ การณํ, เตน อาปนฺนา อาปตฺติ ผลํ, ตสฺสา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺมํ กาตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ อาปตฺติยา.

๕๑. เอตฺถาติ อุกฺเขปนียกมฺเม. ตตฺถาติ เตจตฺตาลีสวตฺเตสุ. อนุทฺธํเสตพฺโพติ เอตฺถ ธํสธาตุยา คตฺยตฺถํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น โจเทตพฺโพ’’ติ. ‘‘รโชนุทฺธํสตี’’ติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๑๐๑) หิ ธํสธาตุ คตฺยตฺเถ วตฺตติ. ‘‘น ภิกฺขุ ภิกฺขูหี’’ติ เอตฺถ โสเยว ภิกฺขุ เตเหว ภิกฺขูหีติ อตฺถํ นิวาเรนฺโต อาห ‘‘อญฺโญ ภิกฺขุ อญฺเญหิ ภิกฺขูหี’’ติ. น คิหิทฺธโชติ เอตฺถ คิหีนํ ธโช คิหิทฺธโชติ วุตฺเต โอทาตวตฺถาทีนีติ อาห ‘‘โอทาตวตฺถานี’’ติอาทิ. น ติตฺถิยาทิปทตฺตยนฺติ ‘‘น ติตฺถิยา เสวิตพฺพา, ภิกฺขู เสวิตพฺพา, ภิกฺขุสิกฺขาย สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ ปทานํ ตยํ. ‘‘น อปสาเทตพฺโพ’’ติ อิมินา น อาสาเทตพฺโพติ เอตฺถ อาปุพฺพสทธาตุยา อปปุพฺพสทธาตุยา สมานภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘อนฺโต วา พหิ วาติ’’ เอตฺถ กสฺส อนฺโต วา พหิ วาติ อาห ‘‘วิหารสฺสา’’ติ. เสสํ สพฺพํวตฺตนฺติ โยชนา. อิมินาติ อาปตฺติยา อทสฺสเน อุกฺเขปนียกมฺเมน.

๖๕. ตสฺสาติ อาปตฺติยา. อิธาติ ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา อปฺปฏินิสฺสคฺเค กเต อุกฺเขปนียกมฺเม. อาปตฺติอทสฺสนาทีสุ อุทฺธริตฺวา ขิปียติ อปนียติ อเนน วินยกมฺเมนาติ อุกฺเขปนียํ, ตเมว กมฺมํ อุกฺเขปนียกมฺมํ.

อิติ กมฺมกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.