๒. ปาริวาสิกกฺขนฺธกํ

๑. ปาริวาสิกวตฺตกถา

๗๕. ปาริวาสิกกฺขนฺธเก ปาริวาสิกาติ ปทสฺส ปริวาสํ ปริวสนฺตีติ ปาริวาสิกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริวาสํ ปริวสนฺตา’’ติ. ตตฺถาติ ‘‘ปริวาสํ ปริวสนฺตา’’ติ ตทฺธิตวาเกฺย. เตสูติ จตุพฺพิเธสุ ปริวาเสสุ. ติตฺถิยปริวาโสติ ติตฺถิยานํ ปริวาโส, ติตฺถิยานํ วา ทาตพฺโพ ปริวาโส, ติตฺถิเยหิ วา ปริวสิตพฺโพ ปริวาโส ติตฺถิยปริวาโส. อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโสติ อปฺปฏิจฺฉนฺโน ปริวาโส อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาโส. ตตฺถาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาเส. ยนฺติ วจนํ. อยํ ปนาติ อยํ ปฏิจฺฉนฺนปริวาโส ปน. อิธาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก. เสสาติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสโต เสสา. ตโยติ อปฺปฏิจฺฉนฺนปริวาสาทโย ตโย, ทาตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. กสฺส ทาตพฺพาติ อาห ‘‘เยนา’’ติอาทิ. อาปนฺนา เจวาติ อาปชฺชิตพฺพา เจว. เตสูติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ. เอเต ปนาติ ตโย ปน. อิธาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก. ตสฺมาติ ยสฺมา อิธ อธิปฺเปตา, ตสฺมา. เอเตสูติ ติวิเธสุ ปริวาเสสุ.

ปกตตฺตานํ ภิกฺขูนนฺติ เอตฺถ อธิปฺเปตปกตตฺเต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฐเปตฺวา’’ติอาทิ. มูลายปฏิกสฺสนารหาทีนมฺปีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน มานตฺตารหมานตฺตจาริกอพฺภานารหาทโย สงฺคณฺหาติ. ปิสทฺเทน ปกติปกตตฺตํ อเปกฺขติ. เตติ ปกตตฺตา. ยํ อภิวาทนาทึ กโรนฺตีติ โยชนา. สาทิยนฺตีติ เอตฺถ สาทิยนํ นาม สมฺปฏิจฺฉนนฺติ อาห ‘‘สมฺปฏิจฺฉนฺตี’’ติ. ตตฺถาติ อภิวาทนาทีสุ, นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมวจนํ. สามีจิกมฺมนฺติ เอตํ อาภิสมาจาริกสฺส อธิวจนนฺติ โยชนา. อภิวาทนาทีนีติ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมานิ. พีชนวาตทานาทิโนติ พีชนิยา ปหริเตน ปวตฺตสฺส วาตสฺส ทานาทิโน. อาสนาภิหารนฺติ เอตฺถ อภิหรณํ อภิหาโร, อาสนสฺส อภิหาโร อาสนาภิหาโรติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาสนสฺส อภิหรณ’’นฺติ. ปญฺญาปนมฺปิ อภิหริตฺวา ปญฺญาปิตตฺตา อภิหาโรเยว นามาติ อาห ‘‘ปญฺญาปนเมว วา’’ติ. ‘‘ปาทโธวนอุทก’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส โธวนํ อุทกํ ปาโททกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปาทฏฺฐปนก’’นฺติ อิมินา ปาทสฺส ฐปนกํ ปีฐํ ปาทปีฐนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘ปาทฆํสนํ วา’’ติ อิมินา ปาทสฺส ฆํสนํ กถลิกํ ปาทกถลิกนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. สทฺธิวิหาริกานมฺปิ อภิวาทนาทินฺติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺเทน อญฺเญสํ สาทิยนฺตสฺส กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เตติ สทฺธิวิหาริกา. สทฺธาปพฺพชิตาติ สทฺธาย ปพฺพชิตา. กุลปุตฺตาติ ชาติกุลปุตฺตา, อาจารกุลปุตฺตา จ. กโรนฺติ, อาปุจฺฉนฺติเยวาติ สมฺพนฺโธ. วาริตมฺปิ อสาทิยนํ นามาติ อาห ‘‘วาริตกาลโต ปฏฺฐาย อนาปตฺตี’’ติ. มิถุ ยถาวุฑฺฒนฺติ เอตฺถ มิถุสทฺโท อญฺญมญฺญปริยาโย, ยถาสทฺโท ยํสทฺทปริยาโย, วิจฺฉตฺโถ จาติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ โย โย วุฑฺโฒ’’ติ. อญฺญมญฺญญฺหิ มิถติ สงฺคมํ กโรตีติ มิถูติ วุจฺจติ. เตน เตนาติ ภิกฺขุนา, ‘‘สาทิตุ’’นฺติ ปเท ภาวกตฺตา. สาทิตุํ อนุชานามีติ สมฺพนฺโธ.

‘‘วุฑฺฒปฏิปาฏิยา’’ติ อิมินา วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ ยถาวุฑฺฒนฺติ จตุตฺถีอพฺยยีภาวํ ทสฺเสติ. ปุริมปเท ปน ปฐมาอพฺยยีภาโว. ปาฬิยาติ ปนฺติยา. ตตฺเถวาติ สงฺฆนวกฏฺฐาเน เอว. ปวารณายปีติ ปิสทฺเทน น เกวลํ อุโปสเถเยว, อถ โข ปวารณายปีติ ทสฺเสติ. สงฺเฆน ภาชิยมานนฺติ สมฺพนฺโธ.

โอโณชนนฺติ อวนุทเต โอโณชนํ. อวปุพฺโพ นุทธาตุ นการสฺส ณการํ, ทการสฺส จ ชการํ กตฺวา โอโณชนนฺติ วุจฺจติ. นุทธาตุ อปนยนตฺโถ, เตน วุตฺตํ ‘‘วิสฺสชฺชนํ วุจฺจตี’’ติ. อุทฺเทสภตฺตาทีนีติอาทิสทฺเทน สลากภตฺตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. ตานีติ เทฺว ตีณิ อุทฺเทสภตฺตาทีนิ. เหฏฺฐาติ อตฺตโน เหฏฺฐา. คาเหถาติ นวกตเร ภิกฺขู คาหาเปถ. ภตฺตปจฺจาสาติ ภตฺตเมว ปจฺจาสา ภตฺตปจฺจาสา, ปจฺจาสาภตฺตนฺติ อตฺโถ. ‘‘วิสฺสชฺเชตพฺพานี’’ติ อิมินา อวนุทิตพฺพนฺติ โอโณชนนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เอวนฺติ คเหตฺวา วิสฺสชฺชมาเนติ โยชนา. ตานีติ อุทฺเทสภตฺตาทีนิ. ยทิ ปน น คณฺหาตีติ สเจ สงฺฆโต วสฺสคฺเคน น คณฺหาติ. น วิสฺสชฺเชตีติ สเจ อญฺญสฺส น วิสฺสชฺเชติ. โอทิสฺสาติ อุทฺทิสิตฺวา. ตสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. หีติ ยสฺมา. สงฺฆนวกฏฺฐาเน นิสินฺนสฺส ตสฺสาติ โยชนา. ภตฺตคฺเคติ ภตฺตสฺส คหณฏฺฐาเน. โสติ ปาริวาสิโก, มา กิลมิตฺถาติ สมฺพนฺโธ. อิทนฺติ โอโณชนํ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส, อนุญฺญาตนฺติ สมฺพนฺโธ.

อาคตาคเตหิ ภิกฺขูหีติ สมฺพนฺโธ. จตุสฺสาลภตฺตนฺติ จตุมุขา สาลา จตุสฺสาลา โภชนสาลา, ตตฺถ ปฏิปาฏิยา ทินฺนํ ภตฺตํ จตุสฺสาลภตฺตํ. เอตนฺติ จตุสฺสาลภตฺตํ. ปาฬิยาติ ภิกฺขูนํ ปาฬิยา. โอสกฺกิตฺวาติ เหฏฺฐา สกฺกิตฺวา. หตฺถปาเสติ ภตฺตทายกสฺส หตฺถปาเส. เสโนติ กุลโล. ‘‘อารามิกสมณุทฺเทเสหี’’ติ ปทํ ‘‘อาหราเปตุ’’นฺติ ปเท การิตกมฺมํ. สยเมวาติ ปาริวาสิเกน อนาณตฺโต หุตฺวา สยเมว. มหาเปฬภตฺเตปีติ มหติยํ เปฬายํ ปกฺขิปิตฺวา ทินฺเน ภตฺเตปิ. ยตฺถ ปนาติ ปริวิสฏฺฐาเน ปน.

๗๖. ตตฺรายํ สมฺมาวตฺตนาติ เอตฺถ ตสทฺทสฺส อนิยมนิทฺเทสภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิทานิ ยา อยํ สมฺมาวตฺตนา วุตฺตา’’ติ. สมฺมา วตฺติตพฺพํ เอตายาติ สมฺมาวตฺตนา. ตตฺถาติ สมฺมาวตฺตนายํ. น อุปสมฺปาเทตพฺพนฺติ เอตฺถ อาจริเยน หุตฺวา กมฺมวาจาสาวนมฺปิ อุปสมฺปาทนเมวาติ อาห ‘‘อาจริเยน หุตฺวาปิ กมฺมวาจา น สาเวตพฺพา’’ติ. อญฺญสฺมึ อสตีติ อตฺตนา อญฺญสฺมึ กมฺมวาจาวาจเก อสติ. น นิสฺสโย ทาตพฺโพติ เอตฺถ อาคนฺตุกานเมว นิสฺสโย น ทาตพฺโพ, น ทินฺนนิสฺสยานมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาคนฺตุกานํ นิสฺสโย น ทาตพฺโพ’’ติอาทิ, เยหิปิ ภิกฺขูหิ คหิโตติ สมฺพนฺโธ.

อญฺโญ สามเณโรติ ปกตตฺตกาเล อุปชฺฌํ ทตฺวา คหิตสามเณเรหิ อญฺโญ สามเณโร. อาธิปจฺจฏฺฐานภูตาติ สพฺพสมฺมุตีนํ อธิปติภาวสฺส ฐานภูตา. ปฏิพลสฺสาติ ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ ปฏิพลสฺส. อิมินา ลทฺธสมฺมุติเกน อาณตฺโต อลทฺธสมฺมุติโกปิ ครุธมฺเมหิ วา อญฺเญหิ วา ภิกฺขุนิโย โอวทิตุํ ลภตีติ ทสฺเสติ. อาคตา ภิกฺขุนิโย วตฺตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. โวติ ตุมฺหากํ. โสติ ภิกฺขุ. โวติ ตุมฺหากํ, ทสฺสตีติ สมฺพนฺโธ.

สุกฺกวิสฺสฏฺฐิยาติ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิอาปตฺติการณา. กายสํสคฺคาทิครุกาปตฺติ นาปชฺชิตพฺพาติ โยชนา. อาปตฺติกฺขนฺธวเสน อาปตฺติวตฺถูนํ ปาปิฏฺฐภาวญฺจ ปาปิฏฺฐตรภาวญฺจ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘สตฺตสุ หี’’ติอาทิ. ปาปิฏฺฐตราติ ทุพฺภาสิตาปตฺติโต ทุกฺกฏาปตฺติ ปาปิฏฺฐตรา. ตาสนฺติ สตฺตนฺนํ อาปตฺตีนํ. ปุริมนเยเนวาติ ปุริมานํ อาปตฺตีนํ นเยเนว. เภโทติ วตฺถูนํ วิเสโส. เอวํ อาปตฺติกฺขนฺธวเสน อาปตฺติวตฺถูนํ ปาปิฏฺฐปาปิฏฺฐตรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สิกฺขาปทวเสน เตสํ ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปณฺณตฺติวชฺชสิกฺขาปเท ปนา’’ติอาทิ. อุภยมฺปีติ วตฺถุอาปตฺติสงฺขาตํ อุภยมฺปิ.

กมฺมนฺติ เอตฺถ การณภูตสฺส กมฺมสฺส นามํ การิยภูตายํ กมฺมวาจายํ อุปจารวเสน การิยภูตา กมฺมวาจา กมฺมนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘ปริวาสกมฺมวาจา วุจฺจตี’’ติ. กมฺมสฺมึ สติ, กมฺเมน วา วจิตพฺพาติ กมฺมวาจาติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. กสิกมฺมนฺติ กสิสงฺขาตํ กมฺมํ. โครกฺขกมฺมนฺติ โครกฺขสงฺขาตํ กมฺมํ. ‘‘กมฺมํ กต’’นฺติ อิมินา กมฺมํ กโรนฺตีติ กมฺมิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. เตติ กมฺมิกา ภิกฺขู, น ครหิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ.

วจิตพฺพํ อเนน โทเสนาติ วจนียํ, สํวิชฺชติ วจนียํ อสฺสาติ สวจนียํ, ตํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปลิโพธตฺถาย หี’’ติอาทิ. ยาว น ตํ อธิกรณํ วูปสนฺตํ โหติ, ตาว อิมมฺหา อาวาสา เอกปทมฺปิ มา ปกฺกามีติ โยชนา. เตติ ตุยฺหํ.

อนุวาโทติ เอตฺถ อนุสาสนวเสน อญฺเญ วทตีติ อนุวาโทติ วุตฺเต เชฏฺฐกฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘วิหาเร เชฏฺฐกฏฺฐานํ น กาตพฺพ’’นฺติ. เชฏฺฐกฏฺฐานํ สรูเปน ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วา’’ติอาทิ. เมติ มยฺหํ. ตนฺติ ตวํ. น โจเทตพฺโพติ เอตฺถ เกน น โจเทตพฺโพติ อาห ‘‘วตฺถุนา วา อาปตฺติยา วา’’ติ. น สาเรตพฺโพติ น สราเปตพฺโพ. น ภิกฺขูหิ สมฺปโยเชตพฺพนฺติ เอตฺถ ภิกฺขูหิ อตฺตนา กลหวเสน น สมฺปโยเชตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ โยเชตฺวา กลโห น กาเรตพฺโพ’’ติ.

สงฺฆตฺเถเรน หุตฺวาติ สงฺฆตฺเถเรน โหนฺเตนปีติ อตฺโถ. ปุรโต อคนฺตพฺเพ สมาเน กึ ปจฺฉโต คนฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘ทฺวาทสหตฺถ’’นฺติอาทิ. อาสนปริยนฺโตติ อาสนเมว ปริยนฺโต ลามโกติ อาสนปริยนฺโต, ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺฆนวกาสนํ วุจฺจตี’’ติ. สฺวาสฺสาติ โส อสฺส. โสติ อาสนปริยนฺโต. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. ตตฺถาติ อาสนปริยนฺเต. อยนฺติ ปาริวาสิโก, น ลภตีติ สมฺพนฺโธ. คหิตาวเสสาติ คหิตาหิ เสยฺยาหิ อวเสสา. มงฺคุลคูถภริตาติ มงฺคุลานํ คูเถหิ ปูริตา. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. รเชหิ หตา นาสิตา ภูมิ เอตฺถาติ รโชหตภูมิ. ชตุกมูสิกภริตาติ ชตูหิ จ มูสิกาหิ จ ปูริตา. ปณฺณสาลาติ ปณฺเณหิ ฉาทิตา สาลา. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. สพฺเพปิ อาวาสาติ โยชนา. เอเตหีติ ปกตตฺเตหิ. เตสูติ อาวาเสสุ. ยนฺติ อาวาสํ. ปจฺจยนฺติ วสฺสาวาสิกลาภํ. เอกปสฺเสติ ภิกฺขูนํ ปาฬิยํ อฏฺฐตฺวา เอกสฺมึ ปสฺเส.

อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส, เทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. โส เอวาติ อาสนาทิปริยนฺโต เอว. ญาติปวาริตฏฺฐาเน นิมนฺติเตนาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ตํ กุลํ. สํวิธายาติ สํวิทหิตฺวา. อสฺสาติ กุลสฺส, ภเวยฺย วา.

หรายมาเนนาติ ลชฺชมาเนน. เยนาปีติ ปาริวาสิเกนปิ. สมาทินฺนนฺติ อารญฺญิกธุตงฺคสมาทินฺนํ. ตถาติ ยถา อารญฺญิกงฺคํ น สมาทาตพฺพํ, ตถา. ปิณฺฑปาติกธุตงฺคมฺปีติ ปิสทฺโท อารญฺญิกงฺคํ อเปกฺขติ. โย ปนาติ ปาริวาสิโก ปน.

อนาโรเจนฺตสฺส เมติ โยชนา. อนาโรเจนฺเต สตีติ วา โยชนา. ‘‘อิมินา การเณนา’’ติ อิมินา ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ปจฺจยสทฺโท การณตฺโถ, นิสฺสกฺกวจนญฺจ การณตฺเถ โหตีติ ทสฺเสติ. โส รตฺติจฺเฉโท เอว ปจฺจโย ตปฺปจฺจโยติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ. ‘‘สามเณเรหี’’ติ ปทํ ‘‘ปจาเปตฺวา’’ติ ปเท การิตกมฺมํ. เอตฺถาปิ ปกติยา นีหราเปตฺวาปิ วิหาเร ปจาเปตฺวาปิ ภุญฺชนฺตสฺส ปฏิเสโธ นตฺถิ. กสฺมา? ‘‘ตปฺปจฺจยา’’ติ วุตฺตตฺตา. คาเมติ มหาคาเม, สพฺพกาลํ อเนกสเตหิ ภิกฺขูหิ อวิวิตฺเต คาเมติ อตฺโถ. คามกาวาสนฺติ คาโมเยว ขุทฺทกฏฺเฐน คามโก, ตสฺมึ การิโต อาวาโส คามกาวาโส, ตํ.

คเตน อาคนฺตุกปาริวาสิเกนาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ กิสฺมิญฺจิ วิหาเร, สพฺเพ ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐิตฏฺฐาเน. น เอกจฺเจ ปสฺสติ, อปสฺสิตตฺตา นาโรเจติ, รตฺติจฺเฉโทว โหตีติ อธิปฺปาโย.

เอกสฺส วา พหูนํ วา อาคนฺตุกานนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ ‘‘อาคนฺตุกสฺส อาโรเจตพฺพ’’นฺติ ปเท. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘อาคนฺตุเกน อาโรเจตพฺพ’’นฺติ ปเท วุตฺตนเยเนว. ตํ วุตฺตนยมาวิกโรนฺโต อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. เตสมฺปีติ อาคนฺตุกานมฺปิ. ตสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. อชานนฺตสฺเสวาติ อนาทเร เจตํ สามิวจนํ. อยญฺจ ปนาติ ปาริวาสิโก จ. คตกาเลติ อาคนฺตุกานํ คตกาเล. เยปีติ อาคนฺตุกาปิ. โอกฺกมิตฺวาติ โอสริตฺวา, ปวิสิตฺวาติ อตฺโถ. อยญฺจาติ ปาริวาสิโก จ, ชานาตีติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ อาคนฺตุกานํ. โยปีติ อาคนฺตุโกปิ. อสฺสาติ ปาริวาสิกสฺส. อญฺญาตตฺตาติ อาคตภาวสฺส อชานิตตฺตา. ‘‘อพฺภาน’’นฺติ ปทํ ‘‘กโรตี’’ติ ปเท กมฺมํ, ‘‘โหตี’’ติ ปเท กตฺตา. อธิกา รตฺติโยติ อาปตฺติปฏิจฺฉนฺนรตฺติโต อธิกา รตฺติโย. อยนฺติ ปาริวาสิกวตฺตปฏิปทา. อปณฺณกปฏิปทาติ อวิรทฺธปฏิปทา, เอกํสปฏิปทาติ อตฺโถ.

คจฺฉนฺตมฺปิ ภิกฺขุนฺติ สมฺพนฺโธ. สาเวตุนฺติ สุณาเปตุํ. วิสยาวิสเยนาติ อาโรเจตุํ เทสาเทเสน. กรวีกติสฺสตฺเถโร อาหาติ สมฺพนฺโธ.

‘‘อุโปสถทิวเส’’ติ อิมินา อุโปสเถติ เอตฺถ อุโปสถสทฺทสฺส ปาติโมกฺขุทฺเทสาทโย อตฺเถ นิวตฺเตติ. ปวารณายปีติ ปวารณทิวเสปิ. คนฺตุนฺติ ภิกฺขุสฺส ฐิตฏฺฐานํ คนฺตุํ. ทูเตนาปีติ เอตฺถ อนธิปฺเปตทูตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อธิปฺเปตทูตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘อนุปสมฺปนฺนํ…เป… อาโรจาเปตพฺพ’’นฺติ.

สุญฺญวิหาโรติ ภิกฺขูหิ วิวิตฺตวิหาโร. ยตฺถาติ ยสฺมึ อาวาเส. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. ตตฺถาติ สุญฺญวิหาเร. ทสวิธนฺตราเย สติ ปน คนฺตพฺพเมวาติ โยชนา. นานาสํวาสเกหีติ กมฺมนานาสํวาสกลทฺธินานาสํวาสเกหิ.

๘๑. อาวาสาทีนํ สรูปํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาวาโส นามา’’ติอาทิ. ตติยปเทนาติ ‘‘อาวาเส วา อนาวาเส วา’’ติ ตติยปเทน. เอเตสูติ อาวาสาทีสุ. ฉทนโตติ ฉทนโกฏิโต. อนฺโตอาวาเสติ ภิตฺติปริจฺฉินฺเน อนฺโตอาวาเส. อวิเสเสนาติ ‘‘อุกฺขิตฺตโก’’ติ วา ‘‘ปาริวาสิโก’’ติ วา วิเสสํ อกตฺวา สามญฺเญน. อุทกปาเตนาติ ฉทนโต อุทกํ ปตติ เอตฺถาติ อุทกปาโต, เตน. ปญฺจวณฺณจฺฉทนพทฺธฏฺฐาเนสูติ ปญฺจปมาเณน ฉทเนน พทฺธฏฺฐาเนสุ เอเตสุ อาวาเสสูติ สมฺพนฺโธ. ปาริวาสิกสฺส จ อุกฺขิตฺตกสฺส จ ปกตตฺเตน สทฺธึ วาริตนฺติ โยชนา. นานูปจาเรปีติ ปิสทฺเทน เอกูปจาเร ปน กา นาม กถาติ ทสฺเสติ. เอตฺถาติ เอกจฺฉนฺเน อาวาสาทิเก, สเจ นิปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ตสฺมินฺติ สฏฺฐิวสฺเสปิ ปาริวาสิเก.

วุฏฺฐาตพฺพํ, นิมนฺเตตพฺโพติ เอตฺถ กึ อตฺตโน วุฑฺฒตรํ ปกตตฺตํ ทิสฺวา วุฏฺฐาตพฺพํ, นิมนฺเตตพฺโพติ อาห ‘‘ตทหุปสมฺปนฺนมฺปี’’ติอาทิ. โอพุทฺธนฺติ ปลิพุทฺธํ. เอกาสเนติ เอตฺถ เอกสทฺโท สมานปริยาโยติ อาห ‘‘สมานวสฺสิกาสเน’’ติ, สมานวสฺสิกานํ อาสเนติ อตฺโถ. ฉมายํ นิสินฺเนติ เอตฺถ ฉมาสทฺโท ภูมิปริยาโยติ อาห ‘‘ภูมิยํ นิสินฺเน’’ติ. อิตเรนาติ ปาริวาสิเกน. สหาเยน สทฺธึ จงฺกมติ วิยาติ โยชนา. ‘‘เอกสฺมึ จงฺกเม’’ติ อิมินา เอกจงฺกมสทฺทสฺส ตุลฺยาธิกรณสมาสวากฺยํ ทสฺเสติ.

ฉมายํ จงฺกมนฺตนฺติ เอตฺถ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ฉมายํ จงฺกมนฺเต’’ติ. อยํ ปนาติ วกฺขมาโน ปน. เอตฺถาติ ‘‘ฉมายํ จงฺกมนฺเต’’ติ ปาเฐ. จงฺกมนฺเตติ ปกตตฺเต จงฺกมนฺเต. น จงฺกมิตพฺพนฺติ ปาริวาสิเกน น จงฺกมิตพฺพํ. โก ปน วาโท อิฏฺฐกาจยสมฺปนฺเน เวทิกาปริกฺขิตฺเต อิติ อตฺโถติ โยชนา. ปพฺพตนฺตรวนนฺตรคุมฺพนฺตเรสูติ ปพฺพตมชฺฌวนมชฺฌคุมฺพมชฺเฌสุ, ปพฺพตวิวรวนวิวรคุมฺพวิวเรสุ วา. อุปจารนฺติ ทฺวาทสหตฺถํ อุปจารํ.

๘๒. อิตโรติ นวโก. อสฺสาติ นวกสฺส. น วตฺตเภเท ทุกฺกฏนฺติ อญฺญาตตฺตา น วตฺตเภเท ทุกฺกฏํ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปจฺฉาปุริมนฺติ อปจฺฉา อปุริมํ, เอกปหาเรนาติ อตฺโถ. สมวสฺสา เทฺว ปาริวาสิกาติ โยชนา. ทฺวินฺนํ ปาริวาสิกานํ เอกโต วสนโทสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สเจ หิ เทฺว’’ติอาทิ. เนสนฺติ ทฺวินฺนํ ปาริวาสิกานํ. เอตฺถาติ ปาริวาสิกาทีสุ ปญฺจสุ ภิกฺขูสุ. มูลายปฏิกสฺสนารหาทโย จตฺตาโรติ โยชนา.

ปริวาสทานาทีนีติ อาทิสทฺเทน มูลายปฏิกสฺสนมานตฺตทานอพฺภานานิ สงฺคณฺหาติ. เอเตเสฺววาติ ปริวาสทานาทีสุ เอว. อยนฺติ ปาริวาสิโก.

๘๓. ‘‘อถ โข อายสฺมา อุปาลี’’ติอาทิวจนสฺส อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมํ ปนา’’ติอาทิ. รโหคตสฺส อุปาลิตฺเถรสฺสาติ โยชนา. อถ วา อนาทเร สามิวจนํ กตฺวา อุปาลิตฺเถรสฺส รโหคตสฺสาติ โยชนา กาตพฺพา. เอตฺถาติ ปาริวาสิกวตฺเต. โสติ อุปาลิตฺเถโร. อสฺสาติ อุปาลิตฺเถรสฺส. ตตฺถาติ ตีสุ รตฺติจฺเฉเทสุ. ยฺวายนฺติ โย อยํ, เอกโต วาโสติ สมฺพนฺโธ. โส วาโส สหวาโส นามาติ โยชนา. วิปฺปวาโสติ เอตฺถ ปกตตฺเตน วิปฺปยุตฺโต หุตฺวา วาโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอกกสฺเสว วาโส’’ติ. อาคนฺตุกาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน อาวาสิกา คเหตพฺพา.

๘๔. ตตฺถ ตตฺถาติ ตํ ตํ ฐานํ. ทฺวีสุ ปเทสูติ ทฺวีสุ วากฺยสงฺขาเตสุ ปเทสุ. เอเกเนเกนปีติ เอเกน เอเกน วากฺยปเทนปิ. ปริวสิยิตฺถาติ ปริวุตฺโถ, ปริวุตฺโถ ปริวาโส เอตสฺสาติ ปริวุตฺถปริวาโส, ตสฺส. หีติ สจฺจํ. เอสาติ เอโส ภิกฺขูติ สมฺพนฺโธ. สุทฺธนฺเตติ สุทฺธโกฏฺฐาเส. ทุกฺขสฺสาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส. อนฺตนฺติ อวสานํ, วินาสํ วา.

๒. มูลายปฏิกสฺสนารหวตฺตกถา

๘๖. นวกตรํ มูลายปฏิกสฺสนารหํ ฐเปตฺวาติ โยชนา. อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปกตตฺตา เอวาติ สมฺพนฺโธ. เนสนฺติ มูลายปฏิกสฺสนารหมานตฺตารหมานตฺตจาริกอพฺภานารหานํ จตุนฺนํ, มูลายปฏิกสฺสนารหาทิลกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ มูลายปฏิกสฺสนารหสฺส วตฺเต. อิโตติ มูลายปฏิกสฺสนารหสฺส วตฺตโต.

๘๗. ยเถว ปาริวาสิโก คณปูรโก น โหติ, เอวํ เอเตปิ น โหนฺตีติ โยชนา.

๔. มานตฺตาจาริกวตฺตกถา

๙๒. อูเน คเณติ เอตฺถ คโณ นาม คณโภชนสิกฺขาปเท (ปาจิ. ๒๑๗ อาทโย) วิย โหตีติ อาห ‘‘จตฺตาโร วา อติเรกา วา’’ติ. สพฺพตฺถาติ ปาริวาสิกกฺขนฺธเก.

อิติ ปาริวาสิกกฺขนฺธกวณฺณนาย โยชนา สมตฺตา.