๑๘๗. กถินานุชานนกถา

๓๐๖. กถินกฺขนฺธเก ปาเวยฺยกาติ เอตฺถ ปาวารฏฺเฐ นิวสนฺตีติ ปาเวยฺยกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปาวารฏฺฐวาสิโน’’ติ. ตตฺถาติ ปาวานามเก รฏฺเฐ. เอโก ปิตา เอเตสนฺติ เอกปิตุกา. เต จ เต ภาตโร เจติ เอกปิตุกภาตโร, เตสํ. เอตนฺติ ‘‘ปาเวยฺยกา’’ติ เอตํ นามํ. เตสูติ ปาเวยฺยเกสุ. ‘‘ธุตงฺคสมาทานวเสนา’’ติ วิเสสนสฺส พฺยวจฺเฉทภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘น อรญฺญวาสมตฺเตนา’’ติ. วิเสสนญฺหิ ทุวิธํ พฺยวจฺเฉทํ, ตปฺปากฏิกรณญฺจาติ. เตสนฺติ ปาเวยฺยกานํ. ปิณฺฑปาติกาทิภาเวปีติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺโท อารญฺญกํ อเปกฺขติ. เอตนฺติ ‘‘สพฺเพ อารญฺญกา’’ติอาทิ เอตํ วจนํ. อิเม ปนาติ ปาเวยฺยกา ปน. อุทกสํคเหติ เอตฺถ อุทเกน สํคเหตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุทเกน สํคหิเต’’ติ. ‘‘ถเล จ นินฺเน จา’’ติ อิมินา ‘‘อุทกสํคเห’’ติ ปทสฺส สรูปํ ทสฺเสติ.

อุทกจิกฺขลฺโลติ อุทเกน โลฬิโต จิกฺขลฺโล อุทกจิกฺขลฺโล. โอกปุณฺเณหีติ เอตฺถ โอกสทฺโท อุทกเววจโนติ อาห ‘‘อุทกปุณฺเณหี’’ติ. อุทกญฺหิ อุจยติ สมวายภาเวน ปวตฺตตีติ โอกนฺติ วุจฺจติ. เตสนฺติ ปาเวยฺยกานํ. ฆนานีติ นิรนฺตรานิ. เตสูติ จีวเรสุ. เตนาติ จีวรานํ ฆนตฺตา, อุทกสฺส จ น ปคฺฆรณตฺตา. ภควตา ‘‘อวิวทมานา ผาสุกํ วสฺสํ วสิตฺถา’’ติ ปุจฺฉิยมานาปิ เต ภิกฺขู ยถาปุจฺฉิตํ อวตฺวา กสฺมา ผาสุกปทํ อปเนตฺวา ‘‘อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหา’’ติ อโวจุนฺติ อาห ‘‘อวิวทมานา วสฺสํ วสิมฺหาติ เอตฺถา’’ติอาทิ. อุกฺกณฺฐิตตาย จาติ เอตฺถ จสทฺโท ‘‘ผาสุตาย อภาเวนา’’ติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. เสนาสนผาสุตาย อภาเวน จ ภควโต ทสฺสนาลาเภน อุกฺกณฺฐิตตาย จาติ หิ อตฺโถ. อนมตคฺคิยกถนฺติ สํยุตฺตนิกาเย อนมตคฺคิยสุตฺตนฺตกถํ (สํ. นิ. ๒.๑๓๕). สพฺเพว เต ปาเวยฺยกา ภิกฺขูติ โยชนา. ตนฺติ อนมตคฺคิยกถํ. ตโตติ ธมฺมกถนโต, ปรนฺติ สมฺพนฺโธ. ภควา อามนฺเตสีติ สมฺพนฺโธ. เอกํ จีวรนฺติ สงฺฆาฏึ. สนฺตรุตฺตเรนาติ สห อนฺตเรนาติ สนฺตรํ, สนฺตรญฺจ ตํ อุตฺตรญฺเจติ สนฺตรุตฺตรํ, เตน. อสฺสุติ ภเวยฺยุํ. อภวิสฺสํสูติ หิ อตฺโถ. สตฺตมีวิภตฺติกาลาติปตฺติวิภตฺตีนํ สมานตฺถภาโว สทฺทสตฺเถสุ วุตฺโตเยว. จสทฺโท อุปนฺยาสตฺโถ. เอส กถินตฺถาโร นามาติ โยชนา. อนุชานิตุกาโม หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถาติ ‘‘อนุชานามิ ภิกฺขเว’’ติอาทิปาเฐ. โวการสฺส นิปาตมตฺเต สติ กถมตฺโถ ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘อตฺถตกถินานนฺติ อตฺโถ’’ติ. อตฺถตกถินานํ ภิกฺขูนนฺติ สมฺพนฺโธ. ลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหี’’ติอาทิ. หิสทฺโท ลทฺธคุณโชตโก. ปรโตติ ปรมฺหิ. ‘‘โส ตุมฺหาก’’นฺติ วา ‘‘โส โว’’ติ วา อวตฺวา ‘‘โส เนสํ ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตตฺตา โว-กาโร นิปาตมตฺโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘โวติ สามิวจนเมเวต’’นฺติ อิมินา โว ตุมฺหากนฺติ อตฺถํ ทสฺเสติ. เอวํ สติ ‘‘ปรโต โส เนส’’นฺติ เอตฺถ กถมตฺโถ ภวิสฺสตีติ อาห ‘‘โส เนสนฺติ เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. เย ตุเมฺห อตฺถตกถินา, เตสํ ตุมฺหากนฺติ โยชนา. กถินสทฺโท ถิรตฺถวาจโก อนิปฺผนฺนปาฏิปทิโก. อนามนฺตจาราทิกานํ ปญฺจานิสํสานํ อนฺโตกรณสมตฺถภาเว ถิรนฺติ อตฺโถ.

ตตฺถาติ อนามนฺตจาราทีสุ ปญฺจานิสํเสสุ. อนามนฺตจาโรติ เอตฺถ จรณํ จาโร, อนามนฺเตตฺวา จาโร อนามนฺตจาโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนามนฺเตตฺวา จรณ’’นฺติ. ‘‘อสมาทาย จรณ’’นฺติ อิมินา อสมาทานจาโรติ เอตฺถ ปุพฺพปเท ตฺวาปจฺจยสฺส อนาเทสํ กตฺวา อสมาทานจาโรติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ยาวตตฺถจีวรนฺติ เอตฺถ อาการโลเปน สนฺธีติ อาห ‘‘ยาวตา จีวเรน อตฺโถ’’ติ. ‘‘ยาวทตฺถจีวร’’นฺติปิ ปาโฐ, เอวํ สติ ทกาโร ปทสนฺธิมตฺโต. ยาวสทฺโท ปริจฺเฉทตฺถวาจโก, น อภิวิฌตฺถวาจโก. อตฺถสทฺเทน สมาโส โหติ. โย จ ตตฺถ จีวรุปฺปาโทติ เอตฺถ ตตฺถสทฺทสฺส วิสยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กถินตฺถารสีมาย’’นฺติ. ตตฺรุปฺปาเทนาติ ตตฺร กถินตฺถารสีมายํ อุปฺปาเทน มูเลน. ‘‘จีวรํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อิมินา จีวรุปฺปาโทติ เอตฺถ จีวรเมว อุปฺปาโท จีวรุปฺปาโทติ วิเสสนปรปทตฺตํ ทสฺเสติ.

เกติ กิตฺตกา. อิทํ ‘‘คณวเสนา’’ติ วจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. อถ วา เกติ กินฺนาม วุตฺถวสฺสา. อิทํ ‘‘วุตฺถวสฺสวเสนา’’ติ วจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. สตสหสฺสมฺปิ ชนา ลภนฺตีติ โยชนา. ปิสทฺเทน ตโต อธิกมฺปิ ลภนฺตีติ ทสฺเสติ. ฉินฺนวสฺสา วาติ ปุริมิกาย อุปคนฺตฺวา ฉินฺนวสฺสา วา. อญฺญสฺมึ วิหาเรติ กถินตฺถารวิหารโต อปรสฺมึ วิหาเร. สพฺเพ ฉินฺนวสฺสาทิกา ภิกฺขู ปุริมิกาย วสฺสูปคตานํ ภิกฺขูนํ คณปูรกา โหนฺตีติ โยชนา. อิตเรสํเยวาติ ปุริมิกาย วสฺสํ อุปคนฺตฺวา ปฐมปวารณาย ปวาริตานเมว. ปริปุณฺณวสฺโสติ ปริปุณฺโณ วีสติวสฺโส, อจฺฉินฺนวสฺโส วา. โสติ สามเณโร. อิติ เอตฺถาปีติ เอวํ เอเตสุ ตีสุ วาเรสุปิ.

เกน ทินฺนํ กถินจีวรํ วฏฺฏตีติ โยชนา. เยน เกนจิ ทินฺนํ จีวรํ วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ วตฺตํ. อชานนฺโตติ อชานนเหตุ. เหตฺวตฺเถ หิ อนฺตปจฺจโย. ตสฺสาติ กถินทายกสฺส. เอวนฺติ อิมินา วกฺขมานนเยน. อญฺญตรปโหนกํ วตฺถนฺติ สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ กถินจีวรสฺส. เอตฺตกา นาม สูจิโย วฏฺฏตีติ สมฺพนฺโธ. อิติ อาจิกฺขิตพฺพนฺติ โยชนา.

กถินตฺถารเกนาปิ วตฺตํ ชานิตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ปิสทฺโท กถินทายกํ อเปกฺขติ. วตฺตํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตนฺตวายเคหโต หี’’ติอาทิ. อาภตสนฺตาเนเนวาติ อาภตสนฺตติยา เอว. ขลิมกฺขิตสาฏโกติ อหตสาฏโก. โส หิ ขเลน ตกฺเกน กญฺชิเกน มกฺขิตสาฏกตฺตา ‘‘ขลิมกฺขิตสาฏโก’’ติ วุจฺจติ. กถินตฺถารสาฏกนฺติ กถินตฺถารตฺถาย ทินฺนํ สาฏกํ. ตทเหวาติ ตสฺมึ ทินฺนอหนิ เอว. ตสฺมินฺติ ปฐมํ ทินฺเน กถินตฺถารสาฏเก. อญฺญานิ จาติ กถินสาฏกโต อญฺญานิ จ. จสทฺเทน น กถินสาฏกเมว อาหรติ, อญฺญานิ จาติ ทสฺเสติ. โยติ กถินทายโก. อิตโรติ ปฐมํ กถินทายโก. ยถา ตถา โอวทิตฺวาติ ตว สนฺตกโต เอตสฺส สนฺตกํ สงฺฆสฺส พหุปการํ, สงฺฆสฺส พหุปการตฺตํ ตยาปิ อิจฺฉิตพฺพํ, เอวมิจฺฉนฺตสฺส พหุปุญฺญนฺติ เยน เตนากาเรน โอวทิตฺวา.

เกน ภิกฺขุนาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส สงฺโฆ กถินจีวรํ เทติ, เตน ภิกฺขุนา อตฺถริตพฺพนฺติ โยชนา. กสฺส ภิกฺขุสฺสาติ สมฺพนฺโธ. โย ชิณฺณจีวโร โหติ, ตสฺส ทาตพฺพนฺติ โยชนา. มหตี ปริสา เอตสฺสาติ มหาปริโส เถโร. ‘‘นวกตโร สกฺโกติ, ตสฺส ทาตพฺพ’’นฺติ วจนสฺส อเนกนฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. อปิ จาติ เอกนฺเตน. ตทตฺถายาติ ตสฺส ชิณฺณจีวรสฺส อตฺถาย. อสฺสาติ ภิกฺขุสฺส. เปลโวติ วิรโฬ. เตนาปีติ กถินตฺถารเกนาปิ. ตนฺติ วิธึ. ทานกมฺมวาจาติ ทานการณกมฺมวาจา.

เอวํ ทินฺเน ปน กถิเน นิฏฺฐาเปตพฺพานีติ โยชนา. เอเกนาปีติ ปิสทฺเทน ปเคว พหูหิ ปนาติ ทสฺเสติ. พุทฺธปฺปสตฺถนฺติ พุทฺเธหิ ปสตฺถํ. อตีเต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเกติ โยชนา. ตสฺสาติ ปทุมุตฺตรสฺส. กถินํ คณฺหิ กิราติ โยชนา. ตนฺติ กถินํ, สตฺถา อกาสีติ สมฺพนฺโธ.

กตปริโยสิตํ กถินํ กึ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘กตปริโยสิตํ ปนา’’ติอาทิ. กถินํ คเหตฺวา อตฺถริตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘เตน กถินตฺถารเกน ภิกฺขุนา’’ติ ปทํ ‘‘วจนีโย’’ติ ปเท สุทฺธกตฺตา, ‘‘อนุโมทาเปตพฺพ’’นฺติ ปเท การิตกตฺตา. กึ วจนีโยติ อาห ‘‘อตฺถตํ…เป… อนุโมทถา’’ติ. ‘‘เตหิ อนุโมทเกหิ ภิกฺขุหี’’ติ ปทํ ‘‘วจนีโย’’ติ ปเท อวุตฺตกตฺตา, ‘‘อนุโมทาเปตพฺพ’’นฺติ ปเท การิตกมฺมํ อวุตฺตกมฺมํ, วา. ‘‘กถิน’’นฺติ ธาตุกมฺมํ วา วุตฺตกมฺมํ วา อุปเนตพฺพํ. กึ วจนีโยติ อาห ‘‘อตฺถตํ…เป… อนุโมทามา’’ติ. อิตเรหิ จาติ อนุโมทเกหิ จ. สพฺเพสนฺติ อตฺถารกอนุโมทกานํ. หีติ สจฺจํ. เอตนฺติ สพฺเพสํ อตฺถตภาวํ, ‘‘ทฺวินฺนํ…เป… อนุโมทกสฺส จา’’ติ วจนํ วา.

เอวํ กถิเน อตฺถเต สติ ปนาติ โยชนา. เยนาติ ภิกฺขุนา. อวิจาเรตฺวาวาติ ‘‘กถินตฺถารกสฺส เทมา’’ติ วา ‘‘สงฺฆสฺส เทมา’’ติ วา อวิจาเรตฺวา เอว. เสสจีวรานิปีติ กถินตฺถารจีวรโต เสสจีวรานิปิ. สงฺเฆน ทาตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘อปโลเกตฺวา’’ติ อิมินา กมฺมวาจาย กิจฺจาภาวํ ทสฺเสติ. วสฺสาวาสิกฏฺฐิติกายาติ วสฺสาวาสกาเล ปวตฺตาย ฐิติกาย. ครุภณฺฑนฺติ มญฺจพิพฺโพหนาทิครุภณฺฑํ. เอกสีมายาติ เอกาย อุปจารสีมาย.

๓๐๘. ยถา จาติ เอตฺถ ยถาสทฺโท ยํสทฺทตฺโถ. เยน วิธินาติ หิ อตฺโถ. มหาภูมิกนฺติ มหาวิสยํ. จตุวีสติอาการวนฺตตาย มหาวิตฺถาริกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตโตติ อนตฺถตลกฺขณโต. ปริวาเรปีติ ปิสทฺโท น อิธ เอวาติ ทสฺเสติ.

ตตฺถาติ จตุวีสติยา อากาเรสุ. อุลฺลิขิตมตฺเตนาติ เอตฺถ ปมาณสฺส อุคฺคหณตฺถํ นขาทีหิ ลิขนํ อุลฺลิขิตํ, อุลฺลิขิตํ มตฺตํ ปมาณํ อุลฺลิขิตมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ทีฆโต จ ปุถุลโต จ ปมาณคหณมตฺเตนา’’ติ. ตเมวตฺถํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ปมาณํ หี’’ติอาทิ. ทสฺเสนฺโต หุตฺวา อุลฺลิขตีติ โยชนา. ปญฺจกนฺติ ปญฺจปมาณํ, ปญฺจสมูหํ วา ขณฺฑํ. วาสทฺเทน อญฺญานิปิ เตรสกาทีนิ สงฺคณฺหาติ. โมฆสุตฺตกาโรปนมตฺเตนาติ โมฆสุตฺตสฺส จีวรสฺสูปริ อาโรปนมตฺเตน. ทีฆสิพฺพิตมตฺเตนาติ ทีฆโต สิพฺพิตมตฺเตน. มุทฺทิยปฏฺฏพนฺธนมตฺเตนาติ มุทฺทิยปฏฺฏสฺส พนฺธนมตฺเตน. เทฺว จิมิลิกาโยติ เทฺว ปิโลติกาโย. ปฐมจิมิลิกาติ กถินจิมิลิกโต อญฺญา อตฺตโน ปกติจิมิลิกา ฆเฏตฺวา ฐปิตา โหตีติ โยชนา. ‘‘ตํ ปฐมจิมิลิก’’นฺติ ปาฐเสสํ อชฺฌาหริตฺวา กถินสาฏกสฺส กุจฺฉิจิมิลิกํ กตฺวาติ อิมินา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ปกติจีวรสฺสาติ อตฺตโน ปกติจีวรสฺส. ปกติปฏฺฏพนฺธจีวรนฺติ ปกติปฏฺเฏน พนฺธจีวรํ. ปิฏฺฐิอนุวาตาโรปนมตฺเตนาติ ทีฆโต อนุวาตสฺส จีวรสฺสูปริ อาโรปนมตฺเตน. ทีฆานุวาตญฺหิ ปารุปนกาเล ปิฏฺฐิยํ ฐิตตฺตา ปิฏฺฐิอนุวาตนฺติ วุจฺจติ. กุจฺฉิอนุวาตาโรปนมตฺเตนาติ ปุถุลโต อนุวาตสฺส จีวรสฺสูปริ อาโรปนมตฺเตน. ปุถุลานุวาตญฺหิ ปารุปนกาเล กุจฺฉิยํ ฐิตตฺตา กุจฺฉิอนุวาตนฺติ วุจฺจติ. อาคนฺตุกปฏฺฏาโรปนมตฺเตนาติ อาคนฺตุกปฏฺฏสฺส จีวรสฺสูปริ อาโรปนมตฺเตน. วาติ อถวา.

สารุปฺปนฺติ สมณานุจฺฉวิกํ. ปริกถายาติ ปริยาเยน อุปฺปาทิตาย กถาย. อติอุกฺกฏฺฐํ วฏฺฏตีติ อติอุกฺกฏฺฐํ เอว วฏฺฏติ. โอติณฺณสทิสเมวาติ โอติณฺเณน วตฺเถน สทิสเมว กถินจีวรนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ทุวิเธสุ สนฺนิธีสุ. ตทเหวาติ ตสฺมึ ทินฺนอหนิ เอว.

รตฺตินิสฺสคฺคิเยนาติ รตฺติอติกฺกนฺตํ หุตฺวา นิสฺสคฺคิเยน. อญฺเญนาติ ติจีวรโต อญฺเญน. สมณฺฑลิกตนฺติ สห มหามณฺฑลอฑฺฒมณฺฑเลน กตํ.

๓๐๙. เอวํ จตุวีสติอาการํ อนตฺถตลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สตฺตรสาการํ อตฺถตลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อหเตนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปริโภคํ น หนิตฺถ น คจฺฉิตฺถาติ อหตํ, ปริโภเคน น หนิตพฺพํ น หึสิตพฺพนฺติ วา อหตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปริภุตฺเตนา’’ติ. ‘‘อหตสทิเสนา’’ติ อิมินา อหตกปฺเปนาติ เอตฺถ กปฺปสทฺโท สทิสตฺโถติ ทสฺเสติ. ปาปณิเกนาติ เอตฺถ ปสาริโต อาปโณ ปาปโณ, ตสฺมึ ปติตํ ปาปณิกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาปณทฺวาเร ปติต’’นฺติ. ‘‘ปิโลติก’’นฺติ อิมินา ณิกปจฺจยสฺส สรูปํ ทสฺเสติ. วุตฺตวิปลฺลาเสเนวาติ วุตฺเตหิ ‘‘นิมิตฺตกเตนา’’ติอาทีหิ วิปลฺลาเสน เอว. ตตฺถาติ ปริวาเร. หีติ สจฺจํ, ยสฺมา วา. อิธาติ กถินกฺขนฺธเก. อวุจฺจมาเนน เตน วจเนน ปริหายตีติ สมฺพนฺโธ.

๓๑๐. ตตฺถาติ ‘‘กถญฺจ ภิกฺขเว อุพฺภตํ โหติ กถิน’’นฺติอาทิปาเฐ. ชเนตฺติโย มาตโรติ โยชนา. อิมินา ธมฺเมน ปุตฺเต มาเนตีติ มาตา, ธมฺเมน ปุตฺเตหิ มานิยตีติ วา มาตา, สา วิย โหนฺตีติ มาติกาติ ทสฺเสติ. กถินุพฺภารนฺติ จ กถินุทฺธารนฺติ จ อตฺถโต สทิสํ. เอตาติ เอตา ปทชาติโย. ตาสูติ อฏฺฐสุ มาติกาสุ. อสฺสาติ กถินุพฺภารสฺส.