๑๗๓. ปาฏลิคามวตฺถุกถา

๒๘๕. ยถา สพฺพํ สนฺถตํ โหติ, เอวํ ตถา สพฺพสนฺถริสนฺถตนฺติ โยชนา.

๒๘๖. สุนิโธ จ วสฺสกาโร จาติ เอตฺถ จกาเรหิ ทฺวนฺทวากฺยํ ทสฺเสติ. อายมุขปจฺฉินฺทนตฺถนฺติ สุงฺกมุขสฺส ปจฺเฉทนตฺถํ. ‘‘ฆรวตฺถูนี’’ติ อิมินา วตฺถุสทฺทสฺส การณทพฺพตฺเถ ปฏิกฺขิปิตฺวา ภูเภทตฺถํ ทีเปติ. ตา เทวตา นาเมนฺติ กิราติ โยชนา. ยถานุรูปนฺติ ยํ ยํ โภคพลานุรูปํ. โลเกติ สตฺตโลเก. สทฺโทติ กิตฺติโฆโส. เตเนวาติ เตน สทฺทสฺส อพฺภุคฺคตเหตุนา เอว. ‘‘โอสรณฏฺฐานํ นามา’’ติ อิมินา อริยํ อายตนนฺติ เอตฺถ อายตนสทฺโท สโมสรณฏฺฐานตฺโถติ ทสฺเสติ. ยตฺตกํ กยวิกฺกยฏฺฐานํ นามาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘วาณิชานํ…เป… กยวิกฺกยฏฺฐานํ นามา’’ติ อิมินา วณิชา ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ วณิปฺปโตติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ‘‘วณิชปโต’’ติ วตฺตพฺเพ ชการโลโปติ ทฏฺฐพฺโพ. ปาฬิยํ ‘‘เตส’’นฺติ ปาฐเสสสฺส อชฺฌาหริตพฺพภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เตสํ อริยายตนวาณิชปตาน’’นฺติ. เตสนฺติ จ สามฺยตฺเถ สามิวจนํ, นิทฺธารณตฺเถ วา วิภตฺตอปาทานตฺเถ วา. อิทนฺติ ปุรํ. ปุฏเภทนนฺติ เอตฺถ ปุฏํ ภินฺทนฺติ เอตฺถาติ ปุฏเภทนนฺติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภณฺฑิกเภทนฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘สมุจฺจยตฺโถ วาสทฺโท’’ติ วุตฺตวจนํ วิตฺถาเรนฺโต อาห ‘‘ตตฺร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺราติ ปาฏลิปุตฺเต, ตีสุ วา อคฺคิอุทกมิถุเภเทสุ. ‘‘อญฺญมญฺญเภทา’’ติ อิมินา มิถุเภทาติ เอตฺถ มิถุสทฺทสฺส อญฺญมญฺญเววจนภาวํ ทสฺเสติ. อุฬุมฺปกุลฺลสทฺทานํ อตฺเถ สมาเนปิ กรณวิเสสํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุฬุมฺป’’นฺติอาทิ. อุฬุ วุจฺจติ อุทกํ, ตโต ปาติ รกฺขตีติ อุฬุมฺโป. กํ วุจฺจติ อุทกํ, ตสฺมึ อุลติ คจฺฉตีติ กุลฺโล.

อณฺณวนฺติ เอตฺถ อณฺณโว นาม กึ สมุทฺทสฺส นามนฺติ อาห ‘‘อณฺณว’’นฺติอาทิ. ‘‘อณฺณว’’นฺติ เอตํ นามํ อุทกฏฺฐานสฺส อธิวจนนฺติ โยชนา. อณฺโณ วุจฺจติ อุทกํ, ตํ เอตสฺมึ อตฺถีติ อณฺณโว. สรสทฺทสฺส อการาทิมฺหิ จ กณฺเฑ จ ปวตฺตนโต วุตฺตํ ‘‘สรนฺติ อิธ นที อธิปฺเปตา’’ติ. อิธาติ อิมิสฺสํ คาถายํ. อิทนฺติ อตฺถชาตํ.

เยติ อริยา. เตติ อริยา, ตรนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วิสชฺชปลฺลลานีติ เอตฺถ วิสชฺชสทฺโท ตฺวาปจฺจยนฺโต, ปลฺลลสทฺโท นินฺนฏฺฐานวาจโกติ อาห ‘‘วิสชฺช…เป… นินฺนฏฺฐานานี’’ติ. อยํ ปน ชโน กุลฺลํ พนฺธตีติ โยชนา. ติณฺณา เมธาวิโน ชนา อิติ วุตฺตํ โหตีติ โยชนา.

๒๘๗. อนนุโพธาติ เอตฺถ การณตฺเถ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘อพุชฺฌเนนา’’ติ. สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ เอตฺถ ตปจฺจยสฺส กมฺมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มยา จ ตุเมฺหหิ จา’’ติ. อิมินา กตฺตุตฺเถ สามิวจนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ตปจฺจยสฺส ภาวตฺถํ ทสฺเสติ. สํสิตนฺติ เอตฺถ สรธาตุยา รกาโร โลโปติ อาห ‘‘สํสริต’’นฺติ. ‘‘ตณฺหารชฺชู’’ติ อิมินา ภวโต ภวํ เนตีติ ภวเนตฺตีติ วจนตฺเถน ตณฺหารชฺชุ ภวเนตฺติ นามาติ ทสฺเสติ.

๒๘๙. วณฺณวตฺถาลงฺการานิ สามญฺญวเสน ‘‘นีลา’’ติ วุตฺตานีติ อาห ‘‘นีลาติ อิทํ สพฺพสงฺคาหก’’นฺติ. ตตฺถาติ ‘‘นีลา’’ติอาทิปาเฐ. เตสนฺติ ลิจฺฉวีนํ. ปกติวณฺณา นีลา น โหนฺตีติ โยชนา. เอตนฺติ ‘‘นีลา’’ติอาทิวจนํ. ปฏิวตฺเตสีติ เอตฺถ วตุธาตุ อุปสคฺควเสน วา อตฺถาติสยวเสน วา ปหรณตฺโถติ อาห ‘‘ปหาเรสี’’ติ. ‘‘สชนปท’’นฺติ อิมินา สาหารนฺติ เอตฺถ อาหารสทฺโท ชนปทตฺโถติ ทสฺเสติ. ชนปโท หิ ยสฺมา นครสฺส ปริวารภาเวน อาหริตพฺโพ, อิมสฺมา จ ราชปุริสา พลึ อาหรนฺติ, ตสฺมา อาหาโรติ วุตฺโต. สชนปทํ เวสาลึ ทชฺเชยฺยาถาติ โยชนา. องฺคุลึ โผเฏสุนฺติ เอตฺถ ผุฏธาตุ สญฺจลนตฺโถติ อาห ‘‘องฺคุลึ จาเลสุ’’นฺติ. อิตฺถิกายาติ อิตฺถีเยว ปุริสโต ขุทฺทกฏฺเฐน อิตฺถิกา, ตาย.