๑๔๙. สพฺพนีลิกาทิปฏิกฺเขปกถา

๒๔๖. สพฺพาว นีลิกาติ สพฺพาว อุปาหนาโย นีลิกา, สพฺพฏฺฐาเนสุ นีลเมตาสนฺติ สพฺพนีลิกาติปิ กาตพฺโพ. ตตฺถ จาติ เตสุ นีลิกาทีสุ จ. อุมฺมารปุปฺผสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ เอติสฺสาติ อุมฺมารปุปฺผวณฺณา. เอวํ เสเสสุปิ. อทฺทาริฏฺฐกวณฺณาติ เอตฺถ อทฺโทติ อลฺโล. อริฏฺโฐติ เผณิลรุกฺโข วา กาโก วา, ตสฺมา อทฺโท อลฺโล อริฏฺโฐ เผณิลรุกฺโข, กาโก วาติ อทฺทาริฏฺโฐ, ตเทว อทฺทาริฏฺฐโก, อทฺทาริฏฺฐกสฺส วณฺโณ วิย วณฺโณ เอติสฺสาติ อทฺทาริฏฺฐกวณฺณา. เอตาสูติ สพฺพนีลิกาทีสุ. ปุญฺฉิตฺวาติ ปริมชฺชิตฺวา. อปฺปมตฺตเกนาปีติ ปิสทฺโท สมฺภาวเน. สพฺพนีลาทิเก ภินฺเน กา นาม กถาติ อตฺโถ.

‘‘ยาสํ วทฺธาเยว นีลา’’ติ อิมินา นีลกา วทฺธิกา เอตาสนฺติ นีลกวทฺธิกาติ ฉฏฺฐีพาหิรตฺถสมาสํ ทสฺเสติ. วทฺธิกาติ จ นทฺธิ. สา หิ อุปาหนตลโต วทฺธยตีติ วทฺธิกาติ จ อุปาหนตลํ พนฺธติ อิมายาติ วทฺธิกาติ จ วุจฺจติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปีตกวทฺธิกาทีสุ. เอตาโยปีติ นีลกวทฺธิกาทิกา อุปาหนาโยปิ. ตเลติ อุปาหนาย ตเล. ‘‘ขลฺลกํ พนฺธิตฺวา’’ติ อิมินา ขลฺลเกน พนฺธิตพฺพาติ ขลฺลกพทฺธาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. โยนกอุปาหนาติ โยนกชาตีนํ มนุสฺสานํ อุปาหนา. ปลิคุณฺเฐตฺวาติ ปริสมนฺตโต เวเฐตฺวา. ‘‘อุปริ…เป… ชงฺฆ’’นฺติ อิมินา ปุฏพทฺธโต วิเสสํ ทสฺเสติ. ตูลปิจุนาติ ตูลสงฺขาเตน ปิจุนา. ‘‘ติตฺติรปตฺตสทิสา’’ติ อิมินา ติตฺติรสฺส ปตฺตํ วิย ติตฺติรปตฺติกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ติตฺติโรติ จ เอโก สกุณวิเสโส. กณฺณิกฏฺฐาเนติ ทฺวินฺนํ วทฺธิกานํ เอกโต สมาคมฏฺฐาเน. ‘‘เมณฺฑ…เป… กตา’’ติ อิมินา เมณฺฑสฺส วิสาเณน สทิสา วทฺธิกา เอตาสนฺติ เมณฺฑวิสาณวทฺธิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ยถา เมณฺฑอชสิงฺคสณฺฐาเน วทฺเธ โยเชตฺวา กตา, ตเถวาติ อตฺโถ. ‘‘วิจฺฉิกา…เป… กตา’’ติ อิมินา วิจฺฉิกาย อโฬ วิจฺฉิกาโฬ, โส วิย วทฺธิกา เอตาสนฺติ วิจฺฉิกาฬิกาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. อฬสทฺโท ‘‘อฬจฺฉินฺโน’’ติอาทีสุ (มหาว. ๑๑๙) องฺคุฏฺฐวาจโก, อิธ ปน นงฺคุฏฺฐวาจโก, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘นงฺคุฏฺฐสณฺฐาเน’’ติ. ตเลสูติ อุปาหนาย ตเลสุ. ‘‘โมร…เป… สิพฺพิกา’’ติ อิมินา โมรปิญฺเฉหิ ปริสมนฺตโต, ปริกฺขิปิตฺวา วา สิพฺพิตา โมรปิญฺฉปริสิพฺพิตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสติ. จิตฺรา อุปาหนาโยติ เอตฺถ จิตฺรสทฺโท วิจิตฺรตฺโถติ อาห ‘‘วิจิตฺรา’’ติ. เอตาสูติ ขลฺลกพทฺธาทีสุ. วฬญฺเชตพฺพาติ ปริภุญฺชิตพฺพา. วฬชิ ปริโภเคติ ธาตุปาโฐ (สทฺทนีติธาตุมาลายํ ๑๕ ชการนฺตธาตุ). ตาลุโช ตติโย. เตสุ ปนาติ ขลฺลกาทีสุ ปน. สติ สนฺเตสูติ โยชนา. สีหจมฺเมน ปริกฺขิปิตพฺพาติ สีหจมฺมปริกฺขตาติ วจนตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปริยนฺเตสู’’ติอาทิ. ปกฺขิพิฬาโลติ ตุลิโย. โส หิ ปกฺขยุตฺตตฺตา จ พิฬาลมุขสทิสมุขตฺตา จ ปกฺขิพิฬาโลติ วุจฺจติ. อิมินา ลุวกจมฺมปริกฺขตาติ เอตฺถ ลุวกสทฺโท ปกฺขิพิฬาลปริยาโยติ ทสฺเสติ. ‘‘อุลูกจมฺมปริกฺขตา’’ติปิ ปาโฐ. เอตาสุปีติ สีหจมฺมปริกฺขตาทีสุปิ. ยา กาจิ อุปาหนาโยติ สมฺพนฺโธ.

๒๔๗. โอมุกฺกนฺติ เอตฺถ อวตฺยูปสคฺคสฺส วิโยคตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฏิมุญฺจิตฺวา อปนีต’’นฺติ. ปุราณํ คุณงฺคุณูปาหนนฺติ อตฺโถ.