๗๘. ปาติโมกฺขุทฺเทสกถา

๑๕๐. อิมํ นิทานนฺติ ปาติโมกฺขสฺส อิมํ นิทานํ. สุตา โข ปนาติ เอตฺถ สุยฺยิตฺถาติ สุตา, สุยฺยสฺสนฺตีติ วา สุตา, ปาราชิกุทฺเทสาทโย. สุตา จ สุตา จ สุตาติ สรูเปกเสโส กาตพฺโพ. อวเสสนฺติ นิทานุทฺเทสาทิโต อวเสสํ ปาราชิกุทฺเทสาทิ. สุเตนาติ สุตสทฺเทน. ‘‘อตฺเถ อสมฺภวโต สทฺเท วุตฺตวิธานํ โหตี’’ติ หิ ปริภาสโต ‘‘สุเตนา’’ติ เอตฺถ สทฺโทว คเหตพฺโพ. เตน นเยนาติ เตน นิทานุทฺเทสนเยน.

อฏวิมนุสฺสภยนฺติ อฏวิยํ นิวสนฺตสฺส มนุสฺสสฺส ภยํ, วนจรกภยนฺติ อตฺโถ. ราชนฺตราโยติอาทีสุ เอวํ วิเสโส เวทิตพฺโพติ โยชนา. ทวทาโหติ ทายํ ทหตีติ ทวทาโห อาการสฺส รสฺสํ, ยการสฺส จ วการํ กตฺวา. นนฺติ ภิกฺขุํ. เอกํ วา ภิกฺขุนฺติ โยชนา. ปฐโม วา อุทฺเทโสติ นิทานุทฺเทโส. เอตฺถาติ ปญฺจสุ อุทฺเทเสสุ. ยสฺมินฺติ อุทฺเทเส. โสปีติ อุทฺเทโสปิ. สุเตเนว สาเวตพฺโพติ สุตปเทเนว สงฺฆสฺส สาเวตพฺโพติ เอวสทฺโท ‘‘น วิตฺถาเรนา’’ติ ทสฺเสติ.

อนชฺฌิฏฺฐาติ เอตฺถ อุปสคฺควเสน อิสุธาตุสฺส อิจฺฉากนฺติโต อญฺญมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาณตฺตา, อยาจิตา วา’’ติ. เอตฺถ ‘‘อนาณตฺตา’’ติ อิทํ เถเรน อนาณตฺตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘อยาจิตา’’ติ อิทํ สมฺมุติลทฺเธน นวเกน อยาจิตภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ ‘‘อนชฺฌิฏฺฐา ธมฺมํ ภาสนฺตี’’ติ วจเน. ธมฺมชฺเฌสเกติ ธมฺมกถนตฺถาย อชฺเฌสตีติ ธมฺมชฺเฌสโก, ตสฺมึ. อาปุจฺฉิตฺวา วา เตน สงฺฆตฺเถเรน ยาจิโต หุตฺวา วาติ โยชนา. วารปฏิปาฏิยาติ วารานุกฺกเมน. เทหีติ วาติ เอตฺถ อิติ-วา-สทฺโท ‘‘ภณ’’ อิติปเทน จ ‘‘กเถหิ’’ อิติปเทน จ โยเชตพฺโพ. ‘‘ภณ’’ อิติ วา ‘‘กเถหิ’’อิติ วา ‘‘เทหิ’’อิติ วา วตฺตพฺพาติ โยชนา. ตีหิปิ วิธีหีติ โอสารณกถนสรภญฺญสงฺขาเตหิ ตีหิ สชฺชเนหิ. เอตฺถ จ สุตฺตสฺส โอสาริยเต อุจฺจาริยเต โอสารณํ, อตฺถสฺส กถิยเต กถนํ, สุตฺตสฺส จ ตทตฺถสฺส จ สเรน ภณิยเต สรภญฺญํ. โอสาเรหีติ สุตฺตํ อุจฺจาเรหิ. กเถหีติ อตฺถํ กเถหิ. สรภญฺญนฺติ สุตฺตสฺส จ ตทตฺถสฺส จ สเรน ภณนํ. นนฺติ สทฺธิวิหาริกํ. สชฺฌายํ อธิฏฺฐหิตฺวาติ ‘‘สชฺฌายํ กโรมี’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา. เอตฺถาติ อชฺเฌสนฏฺฐาเน.

นิสฺสิตเกติ สทฺธิวิหาริกาทโย. โสติ สงฺฆตฺเถโร, ‘‘วตฺตพฺโพ’’ติปเท กมฺมํ, ‘‘วทตี’’ติอาทีสุ ปเทสุ กตฺตา. อารทฺธนฺติ สงฺเฆน อารทฺธํ. ฐเปตฺวาติ ธมฺมสวนํ ฐเปตฺวา. โอสาเรตฺวาติ ปฐมํ สุตฺตํ โอสาเรตฺวา. ปุน กเถนฺเตนาติ ปจฺฉา อตฺถํ กเถนฺเตน. อฏฺฐเปตฺวาเยว วาติ สุตฺตสฺส จ อตฺถสฺส จ อนฺตรา อฏฺฐตฺวา เอว วา. กเถตพฺพนฺติ อตฺถชาตํ กเถตพฺพํ. กเถนฺตสฺส…เป… นโยติ ปฐมํ อตฺถํ กเถตฺวา ปุน สุตฺตญฺจ อตฺถญฺจ สเรน ภณนฺตสฺส ปุน อาคเตปิ เอเสว นโยติ อตฺโถ.

อุปนิสินฺนกถายปีติ สมีเป นิสินฺเนน กถายปิ. เตนาติ สงฺฆตฺเถเรน. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ วิเสเสตฺวา วตฺตุํ วฏฺฏติ. เตนาติ มนุสฺเสหิ ชานนภิกฺขุนา. สงฺฆตฺเถโร ภณติ, ตุณฺหี วา โหตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ปุจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺเตติ โยชนา. อนุโมทนาทีสุปีติอาทิสทฺเทน ธมฺมกถาทโย สงฺคณฺหาติ. สงฺฆตฺเถโร อนุชานาตีติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ วิหารอนฺตรฆเรสุ.

สชฺฌายนฺติ สยํ อิสฺสเรน อยนํ อุจฺจารณํ, เกนจิ อนชฺฌิฏฺโฐ สยํ อธิอิสฺสเรน อยนํ อุจฺจารณนฺติ อตฺโถ. เถโรติ สทฺธิวิหาโร เถโร. วิสฺสมิสฺสามีติ เขทวิรหิตํ คมิสฺสามิ. อาปุจฺฉิตพฺพนฺติ ปฐมเถรมฺปิ ปุน อาคตตฺเถรมฺปิ อาปุจฺฉิตพฺพํ. เอเกน สงฺฆตฺเถเรน อนุญฺญาเตนาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺมีนฺติ อนุญฺญาตตฺเถรโต อญฺญสฺมึ เถเรติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ปุน อาคตํ เถรํ. อตฺตานํ สมฺมนิตพฺพนฺติ เอตฺถ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘อตฺตา สมฺมนิตพฺโพ’’ติ. กึ สมฺมเตน ปริสํ อโนโลเกตฺวา ปุจฺฉิตพฺโพติ อาห ‘‘ปุจฺฉนฺเตน ปนา’’ติอาทิ.

๑๕๓. เมติ มยฺหํ. อิโตติ ปุคฺคลโต, อุปฺปนฺโนติ สมฺพนฺโธ. ปุรมฺหากนฺติ ปทสฺส ปุเร อมฺหากนฺติ ปทจฺเฉทํ กตฺวา ปุเรสทฺโท ปฐมตฺโถติ อาห ‘‘ปฐมํ อมฺหาก’’นฺติ. ปฏิกจฺเจวสทฺโท ปเควปริยาโย, ‘‘ปฐมตรเมวา’’ติ อิมินา ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ภูตเมวาติ วิชฺชมานเมว, ตถเมว วา.